सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 219, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 219

पञ्चमोऽङ्कः [ १५५
लुभाने का विचार किया था। इनकी पीठ श्यामवर्ण तथा पार्श्व भाग सुनहरे कल्पित
किये गये थे।
वैखानसबालखिल्यनैमोषादयः—वैखानस नाम वानप्रस्थियों का है।
बालखिल्य नाम के ६० हजार ऋषियों का समुदाय पुराणों में प्रसिद्ध है। इनका
आकार एक अंगुष्ठमात्र माना गया था। नैमिषारण्य में रहने वाले ऋषि नैमिषीय
कहलाते थे।
चिन्तितमात्रोपस्थितविपन्नैः—चिन्तितमात्रेण उपस्थितैः विपन्नैः मृतैश्च।
ऋषियों के विचारमात्र से वे उपस्थित हो जाते हैं तथा मर जाते हैं। इससे उनका
मांस श्राद्ध में दिया जा सकता है।
रामः—मैथिलि !
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् द्रुमांश्च
विन्ध्यं वनं तव सखीर्दयिता लताश्च।
वत्स्यामि तेषु हिमवद्गिरिकाननेषु
दीप्तैरिवौषधिवनैरुपरञ्जितेषु ॥११॥
[अन्वय—पुत्रकृतकान् हरिणान्, द्रुमान्, विन्ध्यं वनं, तव दयिताः सखीः लताः
च आपृच्छ। दीप्तैः औषधिवनैः उपरञ्जितेषु इव तेषु हिमवद्गिरिकाननेषु वत्स्यामि
।।११।।]
हिन्दी रूपान्तर—
राम—सीते।
अये [श्लोक ११]—अपने पुत्रों के समान हरिणों से, वृक्षों से, विन्ध्य वन
से और प्रिय सखी लताओं से विदा ले लो। मैं चमकती हुई औषधियों से युक्त वनों
से प्रकाशित होते हुये, हिमालय पर्वत के उन अरण्यों में निवास करूंगा ॥११॥
संस्कृत व्याख्या—पुत्रकृतकान् सुततुल्यपालितान् हरिणान् मृगान्, द्रुमान्
वृक्षान्, विन्ध्यं वनं विन्ध्यारण्यं, दयिताः स्नेहशीलाः तव त्वदीया सखीः प्रियवयस्या-
भूताः लताः वल्लर्यः च आपृच्छ गमनकालिकामन्त्रणेन सम्भावय। यतोऽहं दीप्तैः
सततं प्रकाशमानैः औषधिवनैः ज्योतिष्मत्यादिप्रकाशमानवनस्पतियुक्तैररण्यैः प्रकाश-
मानेषु तेषु काञ्चनपार्श्वमृगशालिषु हिमवद्गिरिकाननेषु हिमवद्गिरेः हिमालयपर्वतस्य
काननेषु अरण्येषु वत्स्यामि निवासं करिष्यामि। मया पितृणामुत्तमतर्पणं कर्तव्यम्।
तच्च काञ्चनपार्श्वमृगैः भविष्यति। ते च हिमालयारण्येषु निवसन्ति। अतोऽहं तेषा-
मानयनाय हिमवन्तं गत्वा तत्र तपसा धनुषा वा तानानयिष्यामि। अतः तत्रैव मे
वासो रोचते ॥११॥
व्याकरण—पुत्र + कृत + कन् = पुत्रकृतक। √दय् + क्त (इडागम) + टाप् =
दयिता।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA