सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 224, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 224

१६० ] प्रतिमानाटकम्
अन्वयः—मायया रामे अपहृते एकां रुदतीं बालां सीतां तपोवनात् अमन्त्रो-
क्ताम् आहुतिम् इव हरामि ॥१५॥
हिन्दी रूपान्तर—
एक ही कूद में बाण के लक्ष्य को लांघ कर यह मृग घने वनों में घुस गया है।
सीता—(अपने मन में) आर्यपुत्र से वियुक्त होकर मुझ में यह भय उत्पन्न
हो रहा है ।
रावण—(अपने मन में)
अर्थ [श्लोक १५]—काञ्चनमृग की माया के द्वारा राम को दूर कर देने
पर, मैं, अकेली, रोती हुई और स्वल्पायु सीता को तपोवन से, मन्त्रोच्चारण से रहित
आहुति के समान हर लेता हूँ ॥१५॥
संस्कृत व्याख्या—मायया काञ्चनपार्श्वमृगोपस्थानरूपेण छलेन रामे दाशरथो
अपहृते दूरदेशं प्रापिते सति, एकाम् असहायां रुदतीं क्रन्दन्तीं बालां स्वल्पवयस्कां
सीतां जानकीं तपोवनात् मुन्याश्रमस्थानात्, अमन्त्रोक्तां मन्त्रोच्चारणविरहितां स्वा-
हेतिवचनशून्याम् आहुतिं हव्यम् इव हरामि अपनयामि । यथा मन्त्रोच्चारणरहिता
यज्ञाहुतिः राक्षसैैरपह्रियते, तथैव रामरहितामेकाकिनीं सीतामहं हरामि ॥१५॥
व्याकरण—अप + हृ + क्त = अपहृत । मीयते अनया = √ मा + य + टाप् =
माया ।
छन्द—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—उपमा । यहाँ सीता उपमेय, आहुति उपमान, इव उपमा-
वाचक शब्द और हरण करना साधारण धर्म हैं । उपमा के चारों अंग होने से
पूर्णोपमा है ।
एकप्लुतातिक्रान्तशरविषयः—एकेन प्लुतेन अतिक्रान्तः शराणां विषयः
येन स ।
सीता—जाव उडजं पविसाभि । [यावदुटजं प्रविशामि।] । (गन्तुमीहते) ।
रावणः—(स्वरूपं गृहीत्वा) सीते ! तिष्ठ तिष्ठ ।
सीता—(सभयम्) हं को दाणि अअं ? [हं क इदानीमयम् ? ]
रावणः—किं न जानीषे ?
युद्धे येन सुराः सदानवगणाः शक्रादयो निर्जिताः
दृष्ट्वा शूर्पणखाविरूपकरणं श्रुत्वा हतौ भ्रातरौ ।
दर्पाद दुर्मतिमप्रमेयबलिनं रामं विलोभ्यच्छलैः
स त्वां हर्तु मना विशालनयने प्राप्तोऽस्म्यहं रावणः ॥१६॥