प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः । १५३
संस्कृत-व्याख्या-उभयस्य अपि मयि सदृशे जने उभयप्रकारस्यापि धनुषो
तपसश्च साधनद्वयस्य सान्निध्यं सामीप्यमस्ति । द्वयोरपि साधनयोः मयि सामीप्यं
वर्तते । धनुषा वा तपसा वा अहं सर्वमपि कार्यजातं साधयितुं शक्नोमीति भावः ।
तपसि तपस्यायां श्रान्ते अतिशयेन खिन्ने विफले सञ्जाते धनुः वा कोदण्डो वा वर्तते ।
धनुषि कोदण्डे वा श्रान्ते सञ्जाते तपः विद्यते । यत्कार्यं तपसा साधयितुं न शक्यते
तत् धनुषा साधयितुं शक्यते, यच्च कार्यं धनुषा साधयितुं न शक्यते, तत् तपसा साध-
यितुं शक्यते । अनेन प्रकारेण अहं सर्वाण्यपि कार्याणि प्रभावातिशयेन साधयितुं
शक्नोमि ॥६॥
व्याकरण—सम् + नि + धा + कि = सन्निधि । सन्निधेः भावः = सन्निधि +
ष्यञ् = सान्निध्यम् । श्रम् + क्त = श्रान्त ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
साङ्गोपाङ्गम्—वेदों का अध्ययन अङ्गों तथा उपाङ्गों सहित किया जाता है ।
शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दः, ज्योतिष ये छः वेदाङ्ग हैं। पुराण, न्याय,
मीमांसा और धर्मशास्त्र ये चार उपाङ्ग हैं।
मानव्यम्—मनुना प्रोक्तम् = मनु + अण् = मानव । मानवस्येदम् = मानव

• छ (ईय) = मानवीय । मनु ने धर्मशास्त्र की रचना करके धर्म का अनुशासन
  किया था । योगशास्त्र की रचना महेश्वर (शिव) ने की थी, जो पतञ्जलि के योग-
  दर्शन का मूल है। अर्थशास्त्र का प्रवर्तन बृहस्पति ने किया था, जो चाणक्य के अर्थ-
  शास्त्र का मूल है । न्यायशास्त्र का प्रवर्तन मेधातिथि ने किया था, जो गौतम के
  न्यायदर्शन का मूल है। श्राद्धकल्प का प्रवर्तन प्रचेतस् ने किया था । प्रचेतस् का अर्थ
  वरुण देवता है। प्रचेतस् नाम के ऋषि भी हुये हैं।
  भ्रष्टायां पितृमञ्जायाम्—पितृत्व से वञ्चित हो जाने पर । भ्रंश् + क्त + टाप् =
  भ्रष्टा ।
  वार्ध्रीणसः—वार्ध्रीणस एक विशेष पक्षी का नाम है । मार्कण्डेय पुराण में
  इसका लक्षण है:—
  रक्तपादो रक्तशिरा रक्तचक्षुर्विहङ्गमः ।
  कृष्णवर्णेन न तथा पक्षी वार्ध्रीणसो मतः ॥
  रावणः—सन्ति । हिमवति प्रतिवसन्ति ।
  रामः—हिमवतीति । ततस्ततः ।
  रावणः—हिमवतः सप्तमे शृङ्गे प्रत्यक्षस्थाणुशिरःपतितगङ्गाम्बुगायिनो
  वैदूर्यश्याम्पृष्ठाः पवनसमजवाः काञ्चनपार्श्वा नाम मृगाः यैर्वैखानसबालखिल्य-
  नैमोषादयो महर्षयश्चिन्तितमात्रोपस्थितविपन्नैः श्राद्धान्यभिवर्धयन्ति ।
  CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu, Digitized by S3 Foundation USA