प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः । १६१
[अन्वयः—येन युद्धे सदानवगणाः शक्रादयः सुराः निर्जिताः, शूर्पणखाविरूप-
करणं दृष्ट्वा, भ्रातरौ हतौ श्रुत्वा, विशालनयने ! स अहं रावणः अप्रमेयबलिनं दुर्मतिं
रामं छलैः विलोभ्य दर्पात् त्वां हर्तुमनाः प्राप्तः अस्मि ॥१६॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—तो मैं कुटी में प्रविष्ट होती हूँ। (जाने की चेष्टा करती है) ।
रावण—(अपने वास्तविक स्वरूप को धारण करके) सीते ! ठहरो,
ठहरो।
सीता—(भयभीत होकर) हं, अब यह कौन है ?
रावण—क्या तुम नहीं जानती—
अर्थ [श्लोक १६]—जिसने युद्ध में दानवों सहित इन्द्र आदि देवताओं को
जीत लिया था, शूर्पणखा को नाक-कान कर विरूप किया गया देखकर तथा खर-
दूषण दोनों भाइयों को मारा गया सुनकर, हे विशाल नेत्रों वाली सीते ! वह
मैं रावण, असीम बलशाली तथा दुष्ट बुद्धि वाले राम को कपट द्वारा विलोभित
करके, घमण्ड में भरकर तुम्हारा अपहरण करने के लिये आ पहुँचा हूँ ॥१६॥
संस्कृत-व्याख्या—येन रावणेन युद्धे समरे सदानवगणाः दैत्यानां संघैः सहिताः
शक्रादयः इन्द्रादयः सुराः देवताः निर्जिताः निरवशेषं परास्ताः, शूर्पणखाविरूपकरणं
शूर्पणखायाः एतदभिधेयायाः स्वभगिन्याः विरूपकरणं रामलक्ष्मणाभ्यां नासाकर्णच्छेदनेन
विरूपतासम्पादनं दृष्ट्वा अवलोक्य, मे भ्रातरौ खरदूषणौ हतौ रामेण । व्यापादितौ
इति श्रुत्वा आकर्ण्य, विशालनयने विशाले आयते नयने नेत्रे यस्याः तादृशी हे सीते !
स अहं एतद्गुणविशिष्टः अहं रावणः दशाननः, अप्रमेयबलिनम् अप्रमेयं न मातुं
शक्यम् अप्रतिमं बलं शारीरिकसामर्थ्यं यस्य तादृशं दुर्मतिं दुष्टा भ्रष्टा मतिः बुद्धिः
यस्य तं रामं दाशरथि छलैः कपटैः मायामृगरूपैः विलोभ्य लोभयित्वा प्रतार्य इत्यर्थः,
दर्पात् स्वभुजवीर्याभिमानात् त्वां जानकीं हर्तुमनाः अपहर्तुमिच्छुः सन् प्राप्तः अस्मि
अत्र दण्डकारण्य समागतोऽस्मि ॥१६॥
व्याकरण—दानवानां गणाः दानवगणाः तैः सा...
पत्यम् = दनु + अण् = दानव । शूर्पणखायाः विरूपस्य वा, लक्ष्मणं वा स्वदेवरं
करणम् । शूर्पा इव नखाः यस्या सा शूर्पणखा । √कृ + ल्युट्न्तानामानं स्वश्वशुरं वा,
मतिः यस्य स = दुर्मतिः । मन् + क्तिन् = मति । हर्तुं मनः मति । कुपुरुषसंश्रितैः
√हृ + तुमुन् = हर्तुम् । तान् प्रति प्रयुक्तैः
छन्दः—शार्दूलविक्रीडित । ऽपि प्रयोजनसिद्धिः
हरिणानां शिशवः
सीता—हं लावणो णाम ? [हुं रावणो नाम ?] (प्रतिष्ठते) रामलक्ष्मण-
रावणः—आः, रावणस्य चक्षुर्विषयमागता क्व यास्यसि ? शक्यन्ति ।