पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

आह—किं तत् ? । कीदृशं वा तदस्येति ? । उच्यते—//
कलितासनम् ॥ ५ ॥
अत्र त्रिविधेन कार्येण विद्याकलापशुसंज्ञकेन तत्रैव स्थित्यु-
त्पत्तिप्रलयान् प्राप्नुवता कलितं शोभितशब्दितं, नभस्ताराभि-
रिवेत्यर्थः । आह—यदेतत् पत्युः पतित्वं शक्तिः सामर्थ्यमैश्वर्यं
स्वगुणः सद्भावः सतत्त्वं तत्त्वधर्मः, तद् आसनम् । नतु पद्मासन-
वदुपवेशनलक्षणमित्यर्थः । आसनं कस्मात् ? । आस्तेऽस्मिन् आसनम् ।
कार्यमनेन वा अध्यास्त इत्यासनमित्यर्थः । अत आसनम् । अतो-
ऽव्ययोऽमृतो भगवान् कामतः स्वशक्तिस्थं कार्यं स्वशक्त्या अध्यास्ते।
तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति ।
आह—कार्यकारणयोर्वृत्तिसङ्करदोषो गोजाविमहिषीक्षीरवत् ।
तदुच्यते—न । अङ्गुल्यग्ररूपादिवदित्यसङ्करः । दीपादित्यप्रकाशनयन-
रश्मिवच्चासङ्करः। आह—सङ्करे अपरिच्छेददोषः ईश्वरपुरुषविद्याकलानां
माक्षिककोट्रद्रव्यवत् । तदुच्यते । एकोत्त्तरोत्कर्षेण व्याप्यव्यापकभावेना-
वस्थितानां तत्त्वादीनां नापरिच्छेददोषः । सूत्रत्वाद् व्यापकं महेश्वरतत्त्वं,
व्याप्यं पुरुषादिपञ्चविंशकम् । तथा आत्मत्वाद् व्यापकं पुरुषतत्त्वं,
व्याप्यं प्रधानादिचतुर्विंशकम् । तथा व्यापकं प्रधानं, व्याप्यं बुद्ध्यादि-
त्रयोविंशकम् । व्यापिका भवति बुद्धिः, व्याप्यमहङ्कारादिद्वाविंशकम्।
तथा व्यापको भवत्यहङ्कारः, व्याप्यान्येकादशेन्द्रियाणि, दशविधं च
कार्यम् । व्यापकान्येकादशेन्द्रियाणि, (व्याप्यानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि
शब्दादीनि) । तथा व्यापकानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि, व्याप्यानि
आकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि । तथा व्यापकमाकाशं, व्याप्यं

[Margin]
[Margin: L1] उच्यते—नित्यं कार्यम् । कस्मात् ? । प्रत्युच्यते । कारणेश्वर
[Margin: L2] नित्यत्वात्, पतिनित्यत्वम् । दृष्ट सद्योजातादि (अ० १, सू० ४०)

द्वितीयोऽध्यायः । ५९
वाय्वादिभूतचतुष्कम् । तथा व्यापको भवति वायुः, व्याप्यं तेजः-
प्रभृति भूतत्रयम् । तथा व्यापकं भवति तेजः, व्याप्यमब्वादिद्वयम् ।
तथा व्यापिका भवन्त्यापः, व्याप्या पृथिवी । व्यापिका पृथिवी,
व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि । तथा व्यापकानि
भूम्युदक(रस)लक्षणानि कारणानि, व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि-
तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यमनेकविधम् । अतो नापरिच्छेद-
दोषः ।
आह—वृत्त्यसङ्करग्रहणे दृष्टान्ताभावादयुक्तम् । तदुच्यते—
हरिद्रोदकवद् व्याप्यं व्यापकं च । तद्यथा—हरिद्रोदके
स्निग्धत्वशैत्यादिधर्मैरपां ग्रहणं, गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर्हरिद्रायाः ।
तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन सुखदुःखसन्निपातेन
चेश्वरस्य । एवं पुरुषस्यापि । ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात् सुख-
दुःखदातृत्वाच्च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम् । तथा प्रधानस्य मानस-
सङ्कल्पालोचनादिभिः करणग्रामस्य विषयाणां च ग्रहणम् ।
तथा धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहावकाशदानादिभिर्धर्मैः पृथिव्यादीनां ग्रहण-
मिति प्रधानवादिनो मन्यन्ते ।
आह—अथेह तन्त्रे कथं कार्यकारणावस्थानम् ? । तद् वाच्यम् ।
तदुच्यते—इह यस्मादाह—शर्वसर्वेभ्यः (अ० ३, सू० २५) इति
वचनाद्यथासम्भवम् । सति विभुत्वे स्ववृत्त्या कार्यकारणयोः सर्व-
गतत्वेऽपि स्ववृत्त्यसङ्करः । तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति ।
आह—किं तदासनस्थं कार्यम् आसने नित्यम्, आहोस्विदनित्यमिति ? ।

वचनात् पालको नित्यः । पालकनित्यत्वाच्च पाल्यमपि नित्यम् ।
कस्मात् ? । न ह्यसति पाल्ये पालक इत्येव । सति नित्यत्वे तान्येव
पश्वादीनि संयोजयति । मृल्लोहमयप्राकारादिवद् दृष्टान्तात् । वृत्ति-
लाभश्चोत्पत्तिरित्युच्यते । स्थितिस्थानशरीरेन्द्रियविषयाद्यायतनानां
परस्परोपकाराच्चानुग्रहः ईश्वरचोदनानुग्रहः, वियोजनं वृत्तिलोपश्च(?) ।
लोपोऽभावः । तस्मात् त्रिष्वपि कालेषु आसनस्थं कार्यं द्रष्टव्यम् ।
पृथिव्यां बीजवदित्यर्थः ॥ ५ ॥
आह — किं तत् कार्यं भगवान् युगपदुत्पादयति, क्रमशॊ वा ? ।
किं वा कर्मापेक्षः, अनपेक्षो वा ? । तदुच्यते — यथेष्टम् । यस्मादाह —
सार्वकामिक इत्याचक्षते ॥ ६ ॥
अत्र सर्वशब्दो विद्यादिकार्यनिरवशेषवाची द्रष्टव्यः । कामिक
इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते । कामी कामः काम्यमिति च । तत्र
कामी ईश्वरः । कामोऽस्येच्छा । काम्यं विद्यादिकार्यम् । तदक्रमेण
क्रमशो वा यथेष्टमुत्पादयति । कस्मात् ? । कामित्वात् । अकर्मापेक्षित्त्वं
चास्यातएव सिद्धम् । कर्मकामिनश्च महेश्वरमपेक्षन्ते, न तु भगवानीश्वरः
कर्म पुरुषं वापेक्षते । अतो न कर्मापेक्ष ईश्वरः । इतिशब्दोऽर्थानां
निर्वचनत्वात् प्रकरणपरिसमाप्त्यर्थः । आह — कामित्वं तत्त्ववैधर्म्यं
कुर्यात् । कार्यत्वेन वा परिणामित्वम्, आत्मनो बन्धमोक्षविपर्ययं
वा कुर्यात् । तदुच्यते । यस्मादाह — आङ् इति । आङिति कार्य-
कारणत्वम् आत्मनो मुक्तानां च मर्यादा । तदुच्यते — उत्पाद्यानुग्राह्य-
(तिरोभाव्य) कल्पकत्वाभावकत्वेनापरिणामित्वम्, आत्मनो मुक्तानां च
पुनर्दुःखैरसंयोजनमित्येषा कारणमर्यादा । स्थाप्या च कार्य-

मर्यादा । तदुच्यते—उत्पाद्यानुग्राह्यातिरोभाव्यकाल्प्यविकार्यमर्यादा ।
तदन्यचोद्याधिष्ठेयत्वं च । चक्षिङ् कथने । भगवता कार्येभ्यो
भ(ग)वता रुद्रेणाचक्षितम् । भगवतो महेश्वरस्य शक्तिः सनातनी ।
तद्वियादिकार्यं कलितमित्येपोऽर्थः । तथाचोक्तं वर्णितमित्यर्थः(१)॥ ६ ॥
अत्रेद्माधिकारिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तमिति ।
किं नाम कामित्वं रुद्रकामित्वं च ? । एतदेव कारणे महाभाग्यम्,
आहोस्विदन्यदस्ति ? । उच्यते – अस्ति । यस्मादाह—
अमङ्गलं चात्र मङ्गलं भवति ॥ ७ ॥
अमङ्गलम् इति अत्र साधनजातमधिकुरुते। तदुद्देशेन तु मङ्गलवचन-
निर्देशं करोति । चशब्दः कारणगुणवचनोपक्षेपे द्रष्टव्यः । उप-
क्षिप्योत्तरत्र मङ्गलं प्रदक्षिणं च (अ० २, सू० ८) वक्ष्यामः। तस्मादुभयं
रुद्रे देवाश्च पितरश्च(अ० २, सू० ११) इत्युपरिष्टाद् वक्ष्यामः। 'अत्रशब्दो
मूर्त्यधिष्ठातरि मनःसंज्ञे कारणे सकले उपातिष्ठता अपसव्यसम्बन्धो
द्रष्टव्यः । मङ्गलम् इत्यत्रापिचामङ्गले वक्तव्ये मङ्गलमेव तद् वक्ष्यामः ।
तदुच्यते—अत्र अमङ्गलं नाम (यदद्वैतं?) नम्रत्वापसव्यत्वसम्बन्धो
हसिताद्यः साधनवर्गः । स त्विह कारणमूर्तिसामर्थ्यान्मङ्गलं भवति ।
शैलोदोपावनवत् । मङ्गलं साधनं धर्मनिष्पादकम् । भवति इति भूतार्थवादो
निस्संशयम् । कारणमूर्तौ क्रियमाणममङ्गलं मङ्गलं भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
आह—किं नम्रत्वमपसव्यत्वं वा साधनद्वयमेवोच्यते ? । न ।
यस्मादाह—

६२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अपसव्यं च प्रदक्षिणम् ॥ ८ ॥
नग्नत्वं च साधनमेवेत्यर्थः । अत्रामङ्गलनिर्देशार्थत्वात् प्रत्याहार-
वदुपहार(अ० १, सू० ८)सामान्यमात्ररूपापनाच्च पृथगपसव्यारम्भः ।
तस्मादत्र अपसव्यं नाम यत् सव्याद् विपरीतम् । चशब्दः समुच्चये ।
न केवलं कारणमूर्ति(साधन?)सामर्थ्यादमङ्गलं मङ्गलमापद्यते, अपसव्यं
च प्रदक्षिणमापद्यत इत्यर्थः । प्रदक्षिणं नाम—यदन्येषामपसव्यं
तदिह प्रदक्षिणं धर्मनिष्पादकं भवति । ननु यत् तेषां प्रदक्षिणं*
कस्मात् ? । उत्सूत्रादिदोषाद् अपस्नानादिवदित्यर्थः ॥ ८ ॥
आह---समस्तानां कारणगुणानां तु वचनं किमस्ति नेति ? ।
उच्यते---अस्ति । यस्मादाह—
तस्मादुभयथा यष्टव्यः ॥ ९ ॥
इति । अत्र तस्माच्छब्दः कारणगुणवचने । के कारणगुणा
इति? । तदुच्यते—पतित्वसर्व्वाद्यत्वाजातत्वोत्पादकानुग्राहकतिरोभावक-
त्व (तपावावेदे ?) (वाम)देवज्येष्ठरुद्रकामित्वं च मङ्गलावाप्तिः प्रदक्षिणा-
वाप्तिश्च (?) । एतान् कारणगुणान् ज्ञात्वा । अतो ब्रवीति—
तस्मादिति । अथैतत् कारणगुणवचनं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्त्तव्यम् ? ।
तदुच्यते—उभयथा यष्टव्यः । अत्रोभयथा द्विधेत्यर्थः । यष्टव्य
इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते । यष्टा यजनं यष्टव्यमिति । अत्र
यष्टा साधकः । यष्टव्यो भगवान् महेश्वरः । यजनं भावना ।

• Seems few words are missing.

द्वितीयोऽध्यायः । ६३
्यजनमध्ययन(म ?)ध्या(प ?)नस्मरणायम् । तत्फलं-देवनित्यता,
सायुज्यम् (अ० ५, सू० १०, ३३) इत्युत्तरत्र वक्ष्यामः ॥ ९ ॥
आह--अनिर्देशात् सन्देहः । कथमुभयथा ? । द्विधा निर्देशो
वाच्यः । तदुच्यते—
देववत् पितृवच्च ॥ १० ॥
कथमिति ? । उच्यते—पूर्वमस्य ब्राह्मणस्य देवयजने पितृ-
यजने चाधिकारोऽधिगतः । तस्मात् तेभ्यो देवपितृभ्यो भक्ति-
व्यावर्तनं कृत्वा उभयथापि महेश्वरे भावमवस्थाप्य यजनं कर्तव्यं
नान्यस्य । चशब्दः प्रतिषेधे । यत्तत् पूर्वं देवपितृषु कारकत्वं
सम्भावितं, तत् तेषु न विद्यते । अतस्तेषां यजनं न कर्तव्य-
मित्यर्थः ॥ १० ॥
आह—यद्येवं तस्माद् उच्यतां देवपितॄणां को दोषः ?
यस्मात् ते न यष्टव्याः । रुद्रे वा को गुणः ? यस्मात् स एव
यष्टव्यः । इति निर्देशो वाच्यः । अप्स्नानादिवत् । तदुच्यते—
उभयं¹ तु रुद्रे देवाः पितरश्च ॥ ११ ॥
तत्रोभयं द्वयं समस्तमित्यर्थः । तुशब्दो देवपितृषु वैशेषिकं
कारणत्वं व्यावर्तयति । रुद्रे इति कारणापदेशम् । रुद्रस्य रुद्रत्वं
पूर्वोक्तम् । रुद्र इति वैषयिकं सन्निधानम् । अत्र शक्तिर्विषय
इत्यनर्थान्तरम् । ते देवपितरो रुद्रशक्त्यां हार्यधार्यकार्यत्वेन वर्तन्ते,
१. 'उभये' इति सूत्रपाठः.

६४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आधीयन्ते, विषये वर्तन्त इत्यर्थः । देवाः पितरश्च । तत्र देवा इति
ऋभुषु ब्रह्मादिपिशाचान्तेषु मनुष्यतिर्यग्योनिवर्जे सामान्यसंज्ञा ।
विधिवत् । पितर इति विशेषसंज्ञा । भस्मस्नानादिवदित्यर्थः ।
ब्राह्मणदेवदत्तादिवच्च । अत्राह—सामान्यविशेषसंज्ञाभिधाने किं प्रयो-
जनमिति चेत् ? । तदुच्यते--त्रिविधस्यापि कार्यस्य रुद्रे हार्यधार्य-
कार्यज्ञापनाथंम् । किञ्च कालक्रियास्वाहास्वधामन्तान्यत्वदर्शनाद्
देवपितृयजनापहृतचित्तव्यावर्तनार्थत्वाच्च । तस्मादन्यानन्यत्वेनापि
व्याख्यानमदुष्टम् । चशब्दोऽभ्यधिकत्वे । देवपितृवत् सत्त्वस्य
त्रिविधस्यापि कार्यस्येश्वरे प्रतिष्ठाप्रसवसंयोगवियोगसुखमोहवन्धमोक्ष-
दातृत्वेन च स एव परं कारणं समस्तत्वेनाप्यते इत्येवं चशब्दोऽभ्यधि-
कत्वे द्रष्टव्यः । तस्माद् दुःखान्तार्थिना ते देवपितरो न यष्टव्याः ।
तदर्थं भगवान् महेश्वरो यष्टव्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥
अत्रेदमानुषङ्गिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तम् ॥
अत उत्तरस्य विधिप्रकरणस्य सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये साध्य-
साधनभावाद् यजनेन सह सम्बन्धं करिष्यामः । कस्मात् ? । इह
पुरस्तादुक्तम्—उभयथा यष्टव्यः, देववत् पितृवच्च (अ० २, सू ९-१०) ।
यत्र पूर्वं देवपितृभ्यो व्यावर्तितया भक्त्या महेश्वरं यजतोऽनव-
गमात्, स्वात्मेश्वरसंयोगं योगं प्राप्स्यसि तत्फलं वक्ष्यामः ।
येन च बलेनोपबृंहितस्य तत्रैव यजने उद्योगोऽभिनिवेशश्च भविष्यति
तद् बलं वक्ष्यामः । तद्वलप्राप्तौ चोपायं वक्ष्यामः । तदुच्यते—
हर्षप्रमादी ॥ १२ ॥
इति । अथवाऽन्यो दूरस्थः सम्बन्धः । यस्मादुच्यते—यस्य
येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन तदर्थोत्पत्तिः समाना । आनन्तर्येऽपि

द्वितीयाऽध्यायः। ६५
असम्बन्धो ग्रहणक्षयादिवद्, (ग्रहनक्षत्रादिवत् ?) न त्वत्र अमङ्गलादिभिः ।
कस्मात् ?। शेषाभावात् । एवमिहापि दूरस्थ(स्या ?)ः सम्बन्धः। कस्मात् ?।
इह पुरस्तादुक्तम्—अकलुषमतेः, चरतः, ततोऽस्य योगः प्रवर्तते (अ० १,
सू० १८-२०) । अत्र कलुषव्यतिरेकेण येऽन्ये योगव्याघातकरा
हेतवः, तान् वक्ष्यामः। यथा चैका चरितव्या योगप्रापिका इति
व्याख्यास्यामः। तथा चर्यान्तरेण तपसा योगप्राप्तिर्यथा भवति,
तद् बलं वक्ष्यामः। तद्बलप्राप्तौ चोपायं वक्ष्यामः। हर्षाप्रमादी इति ।
अत्र हर्षो नाम दिव्येषु विषयेषु विधानजधर्मप्रकाशितेषु प्रीतितुष्टिप्रमोदाः।
ते त्विह प्राप्त्यादिव विश्वामित्रादिस्वरूपा द्रष्टव्याः (?)। कथंलक्षणा
इति चेत् ?। तदुच्यते—कार्यकरणविशुद्धिलक्षणाः । तत्र कार्य-
विशुद्धिस्तावत्—यदैतद् देवशरीरं ज्वलन्तं भासा दीप्यन्तं दिवि
भुव्यन्तरिक्षे च रुक्मदण्डवदुच्छ्रितमात्मानं पश्यति, तदा दि(वि) अणिमा
लघिमा महिमा इति त्रयः कार्यगुणा भवन्ति । अन्तरिक्षे च यस्माद्धर्म-
विशेषात् (?)। तथा करणविशुद्धिरपि—गरिमादिभिः (भुवि) बाह्यैरन्तः-
करणेन च दूरविषयग्राहकत्वालोचनसङ्कल्पाध्यवसायाभिमानादयो
भवन्ति(?)। कस्मात् ?। धर्मादिवचनात् । अपिच प्राप्तिः प्राकाम्यम्
ईशित्वं (वशित्वं) च यत्र कामावसायित्वमिति पञ्च करणगुणा
भवन्ति । इत्येवं यदन्येषामणिमाद्यष्टगुणं चतुष्षष्टिविकल्पं धर्मकार्यमैश्वर्यं
तदिह शास्त्रे हर्षः इति संज्ञितम् । तेषु मदमकुर्वन् हर्षाप्रमादी
भवति। धर्मविद्यावलेनेत्यर्थः ॥ १२ ॥
आह—कुत्रस्थस्य ते हर्षा अभिव्यज्यन्ते ?, कीदृशस्य वा ?।
तदुच्यते—
9

६६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
चर्यायां चर्यायाम् ॥ १३ ॥
अत्र चर्यायां चर्यायाम् इति वीप्सा। आह—अनिर्देशादिह
वीप्सा एकवचनद्विवचनबहुवचनेषु भवति। तत्रैकवचने तावद् भवति।
यस्मादुक्तम्—
"अद्य ते रुधिरं तीव्रं पिवामि पुरुषाधम ! ।
वदेदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति ॥"
इति। तथा द्विवचनेऽपि भवति—
"उभौ ध्वजौ वातमलौ शुशुभाते रथे रथे।
संरब्धौ परमक्रुद्धौ युधि घ्नन्तौ परस्परम् ॥"
तथा बहुवचनेऽपि भवति। यस्मादुक्तम्—
"पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति निश्चिता।
तुष्यन्ति च पृथक् सर्वे ते मनुष्यास्तथा तथा ॥"
इत्यतः संशयः। अतः किमेका चरिः उत चरिद्वयम् उत
चरिबहुत्वमिति ?। उच्यते—एका चरिः क्रियाबहुत्वेऽपि भवति।
यथायतने लोके च। १तत्रायतने स्नानहसिताद्याः, लोके
च क्राथनस्पन्दनाद्याः विधिक्रियाः इत्येवं चरिक्रियातत्त्वं दृष्ट्वा
वीप्सार्थेनाभिहितं चर्यायां चर्यायां क्रियायामित्यर्थः। तस्मात्
सकृदुच्चारिता वीप्सा बहुवचनेऽपि भवति। वृक्षवलिवत्। किञ्च—
१. 'एष ते रुधिरं तीव्रं पिवामि पुरुषादवत्' । इति महाभारते कर्णपर्वणि
दुःशासनवधे।

द्वितीयेऽध्यायः । ६७
माहात्म्यमिति (अ० २, सू० १४) चर्योत्तरसम्बन्धात् कथ्यते एका
चरिः क्रियाबहुत्वे भवति । कार्यकारणविशुद्धिलक्षणा हर्षा इत्युक्तम् ।
न च विभा (?) कार्यकारणैश्वर्याभिनिवेशः शक्यते कर्तुमित्यतोऽवगम्यते
कार्यकारणवतश्चरतो महिमानोऽभिव्यज्यन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥
आह—अप्रमत्तस्याचरतः का कार्यनिष्पत्तिः ? । तदुच्यते—
माहात्म्यमवाप्नोति ॥ १४ ॥
माहात्म्यं नाम अर्यम्प्रकाशवत् । तदुच्यते— (य)स्य सान्निध्यादयं
ब्राह्मणः परिदृष्टार्थोऽपि भूत्वा दुष्टाश्वतररथस्थानीयैर्देहेन्द्रियादिभि-
रपनीयते अपह्रियते तदमाहात्म्यम् । विधियोगाभिनिवेशासामर्थ्यम्
अधर्मबलम् । उक्तं हि—
“ह्रियते बुद्धिर्मनोऽपि नरस्य देहेन्द्रियैः ।
अमूढसंज्ञो दुर्दान्तैर्दुष्टाश्वैरिव सारथिः(?) ॥”
माहात्म्यमतो विपरीतम् । यस्य सान्निध्यादयं ब्राह्मणः स्नानशयनानु-
स्नानादिक्राथनस्पन्दनाध्ययनध्यानस्मरणकरणसमर्थो भवति परया
श्रद्धया युक्तस्तन्माहात्म्यम् ।
आह—किं तदिति ? । उच्यते—यदेतत्तं प्रभ्रष्टस्य तपसो
वीर्यं तपोबलं तपश्शक्तिस्तन्माहात्म्यम् । कथं गम्यते ? । चर्या-
नन्तरोक्तत्वात् । यदनन्तरं यदवाप्नोति तत एव तदासादयतीत्यर्थः ।
आह—प्राप्नोतीति अस्तु पाठः । लब्धुर्भाविष्यतीत्युच्यते । अवरस्य
क्षणगतिप्रीतिप्राप्त्यर्थत्वात् तेन विधिचरणेन रक्षते हर्षविशेषाणा-

६८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
मभिमीतिविशेषणमतिगतिसंस्तवनावामिश्र (१)। तस्मान्मन्त्रबलवद् धर्म-
बलमेवास्य माहात्म्यमवाप्नोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
आह—कः सोऽभ्युपायः ? । कानि वा तानि धर्मसाधनानि,
यैर्हर्षोत्पत्तिर्माहात्म्यलाभश्च भवति ? । चरिक्रियाणां वा कतिविधो
विभागः ? । दानादीनां वा पूर्वोक्तानां विशेषणं किमस्ति नेति ? ।
उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
अतिदत्तमतीष्टम् ॥ १५ ॥
अत्र कुदानानि गोभूहिरण्यसुवर्णादीनि । कस्मात् ? । अनैकान्तिका-
नात्यन्तिकासातिशयफलत्वात्, कुपथाध्वप्रवादाच्च (अ० ४, सू० १८) ।
तस्मादत्र अतिशब्दो विशेषणम् । अतिदानं चात्मप्रदानम् । कस्मात् ? ।
आत्मनः दातृत्वाद्, भूयो दानप्रयोजनाभावात् । स्थानशरीरे-
न्द्रियविषयाद्यप्रापकत्वात् । ऐकान्तिकात्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तेरेकान्तेनैवा-
नावृत्तिफलत्वाद् असाधारणफलत्वाच्चात्मप्रदानमतिदानम् ।
तथा कुयजनान्यग्निष्टोमादीनि । कस्मात् ? । सङ्ग्रहप्रतिग्रह-
हिंसादियुक्तेन श्रवेणाभिनिर्वृत्तिदर्शनात् पत्नीरात्रिजदेवतादिसाधारण-
फलत्वाद् (?) अनित्यसातिशयसङ्कीर्णफलत्वाच्च कुयजनान्यग्निष्टोमादीनि ।
तस्मादत्रातिशब्दो विशेषणम् । अतियजनं नाम यदायतने लोके
वा । तत्रायतने स्नानहसिताद्या, लोके च क्राथनस्पन्दनाद्या
विधिक्रिया । कस्मात् ? । सङ्ग्रहप्रतिग्रहहिंसादिरहितेन क्रमेण
स्वशरीरसमुत्थाभिः कायिकवाचिकमानसिकाभिरिज्यते यस्मात् ।
अतश्चैतदुच्यते अतियजनम् ॥ १५ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । ६९
आह—किं दानं यजनं च साधनद्वयमेवात्रातिशब्देन विशिष्टं
कर्तव्यमिति ?। उच्यते—न । यस्मादाह—
अतितप्तं तपस्तथा ॥ १६ ॥
अतिशब्दो विशेषणे । नायान्त्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैवि-
कास्तेषां स्वशास्त्रोक्तेन क्रमेण मनसि सम्मतानां मतानाम् (?) अनुपायतः
प्रतीकारमकुर्वतां तपो निष्पद्यते । यत्र तृतीयायामात्मसंयोगान्निष्पद्यते,
तत् तप इत्यर्थः । तदा शयनार्थे कथम् ?* । तथातितापेभ्यो-
ऽतितपो निष्पद्यते तथा (न?) दानयजनाभ्यामपीति । तथाशब्दः
साधनत्रयोपसंहारार्थः । यदा ददाति तदा यजति तप्यति च ।
यदापि यजति तदा ददाति तप्यति च । यदा तप्यति तदा
ददाति यजति च । एवमादिदीक्षाप्रभृतिरस्य ब्राह्मणस्य (?) । (यदा)
एभिस्त्रिभिरुपायैर्गङ्गास्रोतोवद् धर्मस्यायोऽधर्मस्य व्ययो भवति, तदा-
तिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसा अस्य ब्राह्मणस्य हर्षोत्पत्तिर्माहात्म्य-
लाभश्च सम्भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
आह—अतिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसास्य ब्राह्मणस्य का
गतिर्भवतीति ? । उच्यते—अभ्युदयकैवल्यव्यतिरेकेण,
अत्यागतिं गमयते ॥ १७ ॥
अत्र अतिशब्दो विशेषणे । आङ् इति मर्यादायां भवति ।
कथमध्ययनध्यानादिरहितमपि साधकं तपोऽतिगतिं गमयति 'तदभ्यासो
हरत्येनम्' इति वचनात् । अतिगतिरिति योगपर्यायः । कथं गम्यते ? ।

• Seems few words are left out.

तपःकार्यत्वाद्, आनन्त्यब्रह्मसायुज्यवत् । साङ्ख्ययोगाभ्युदयादि-
गतिविशेषविशेषितत्वाद् उपरिष्टाद् वर्तत इत्यर्थः । तस्मात् तपसः फलं
विशेषार्थमभिधीयते योगोऽतिगतिमि(?रि)ति । अतिगतिमिति कर्म ।
गमयते । न तावद् गतः गमिष्यति, किन्तु गमयतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
आह—अतिदानाद् यथावत् तपसो गुणवचनं किमस्ति नेति ? ।
उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
तस्मात् ॥ १८ ॥
इति । अत्र तस्माच्छब्दस्तपसो गुणवचने । तस्मादतिदानादि-
निष्पन्नो धर्मोऽत्यागतिं गमयते निरतिशयां प्रापयति । न स्थानशरीरे-
न्द्रियविषयादिप्राप्तौ । ऐकान्तिकात्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तेरेकान्तेनैवाना-
वृत्तिफलत्वं च दृष्ट्वा । अतो ब्रवीति तस्मादिति ॥ १८ ॥
आह—अत्यन्ततपसो गुणवचनं ज्ञात्वा कारणं च साधकेन किं
कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—तदर्थमेव,
भूयस्तपश्चरेत् ॥ १९ ॥
अत्र भूयः पुनःसन्धाने द्रष्टव्यः, इष्टापूर्तवत् । कथम्? । हर्षेष्वभि-
सक्तस्य मुहूर्तमर्धमुहूर्तं वा साधनेभ्यो व्युच्छेदं दृष्ट्वा सन्धाने
भूयःशब्दोऽभिहितः । तस्मादत्र तपस्तदेव । निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम् ।
चरेद् इत्यर्जनमधिकुरुते । धर्मानेकसंशयान्यत्वाच्च अपुनरुक्तोऽयं चर-
शब्दो द्रष्टव्यः ॥ १९ ॥
आह—यद्येवं तस्मादुच्यतां हर्षाणां को दोषोऽभिव्यज्यते ? ।
माहात्म्यस्य वा को गुणः, यस्मात् तद् ग्राह्यमिति ? । तदुच्यते—
कुरुते माहात्म्यम् । *यस्मादाह—

• अवतारिकेयं न सङ्गच्छते इति प्रतिभाति.

द्वितीयोऽध्यायः । ७१
नान्यभक्तिस्तु शङ्करे ॥ २० ॥
अयं नकारोऽन्यभक्तिप्रतिषेधे । भक्तिर्भावनेत्यर्थः । तुशब्दो
विशेषणे । कथम् ? । ये हर्षेष्वभिसक्ताः दूप्यतः(?) तस्करत्व-
मापन्नाः, ते विशेषेण तु शङ्कराद् दूरस्था भवन्ति । शङ्करः कस्मात् ? ।
समस्तसुखनिर्वाणकरत्वाच्छङ्करः । शङ्करे इत्यौपश्लेषिकं सन्निधानम् ।
शङ्करे भावना कर्तव्या नान्यत्रेत्यर्थः । उक्तं हि—
“कर्मणा मनसा वाचा यदश्लक्ष्णं निषेवते ।
तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात् कल्याणमाचरेत् ॥
एवमेते महात्मानः प्राहुरात्मचिन्तकाः ।
यच्चित्तस्तन्मयो भावो गुह्यमेतत् सनातनम् ॥
गच्छंस्तिष्ठन् शयानो वा जाग्रच्चैव स्वपंस्तथा ।
शङ्करे भावनां कुर्याद् यदीच्छेद् योगमात्मनः ॥
यस्मात् क्षयान्ते त्रैलोक्यं शङ्करे याति संक्षयम् ।
तस्मात् संवर्तको धाता शङ्करस्त्वभिधीयते ॥”
एवं शङ्करे भाव उपश्लेषितव्यो नान्यत्रेत्यर्थः ॥ २० ॥
एवं परिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्—
अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ २१ ॥
इति । अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः ॥ २१ ॥
आह—धर्मपरिणामकत्वात् शङ्करत्वात् सुखद ईश्वरोऽभिहितः ।
अथान्तरसृष्टयां सुखदुःखकारणं किं भवति धर्माधर्मसत्त्वरजोवद्

७२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
उत नेति ? । उच्यते— अत्र य उपायः सुखदः तथा वक्ष्यामः
यथावान्यत्र व्यवस्थिते संसारगते कार्ये स एव कारणं परम् ।
ननु कोर्यकलवन्निराधिकारस्तथा वक्ष्यामो विस्तरशश्चास्मिन् ब्रह्मणि
कारणशक्तिं वक्ष्यामः । शक्तिं च ज्ञात्वा यथा साधकोऽष्टाभिर्नमस्कारै-
रात्मानं ददाति, तथा वक्ष्यामः । अत इदमारभ्यते—
वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नमः ॥ २२ ॥
इति । प्रयोगान्यत्वात् प्रयोजनान्यत्वाच्चापुनरुक्ता वामदेवा दिशब्दा
द्रष्टव्याः। अत्र वामत्वं देवत्वं ज्येष्ठत्वं रुद्रत्वं च (अ० २, सू० १-४)
पूर्वोक्तम् । वामदेवज्येष्ठरुद्रायेति चतुर्थी । नम इत्यात्मप्रदाने
पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्ताः सर्वत्रनमस्कारा द्रष्टव्याः
॥ २२ ॥
आह— किं चतुष्कमेवात्र कारणे चिन्त्यते ? । नामचतुष्कापदेशेन
वा नाम्नि नमस्कारो द्रष्टव्यः ? । उच्यते— न । यस्मादाह—
कालाय नमः ॥ २३ ॥
अत्र काल इत्येष महेश्वरपर्यायः । कस्मात् ? । पूर्वोत्तरसूत्र-
सामर्थ्यात् । कलयते यस्मात् क्षेत्रसाधिनिष्ठानि(?)स्थानानि कलादि-
शरीरेन्द्रियविषयादिभ्यो वियोगेनेति, ततः कालः । उक्तं हि—
१. 'परमोत्कृष्टं गुणधर्मनिमित्तनामाभिधेयत्वं वामत्वम् । दुःखान्तनिमित्तधर्मो-
त्पादकनामाभिधेयत्वं वा । स्वेच्छयैवाशेषकार्योत्पत्त्यादिकारणस्वभावः क्रीडा, तद्धर्मित्वं
देवत्वम् । सिद्धसाधकपशुभ्यः परत्वं ज्येष्ठत्वम् । सर्गादावपि रुतभयंसंयोजकत्वं रुद्रत्वम्' ।
गणकारिकाव्याख्या page 11.

द्वितीयोऽध्यायः । ७३
“ब्रह्मादिभूर्जपर्यन्तं जगदेतच्चराचरम् ।
यतः कलयते रुद्रः कालरूपी ततः स्मृतः ॥
काल्यान् कलयते यस्मात् कलाभ्यः कालपर्ययात् ।
कलनात् कालनाच्चापि काल इत्यभिधीयते ॥”
एवं कालो हि भगवान् । काल्याः क्षेत्रज्ञाः । स्थानानि तु
ब्रह्मेन्द्रदेवर्षिपत्रादिवचनाद् ब्राह्मं प्राजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्रं गान्धर्वं याक्षं
राक्षसं पैशाचमिति । तथा ब्राह्मणशूद्रगोमृगसर्वभूतकृतान्तादिवचनात्
तथा मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरादीनां ग्रहणम् । तथा योगेश्वराः
देवेष्वन्तर्भूताः। कस्मात् ?। धर्मबाहुल्यात् । तथा नारकास्तिर्यक्ष्वन्त-
र्भूताः। कस्मात् ?। अधर्मबाहुल्यात् । एवं स्थानतश्चतुर्दशकः संसार
इत्युपचर्यते । एतेषु कलादिवचनान्महेश्वरो निमित्तम् । कस्मात् ?।
पूर्वोत्तरशरीरेषु भोगलोपाभिव्यक्तिमात्रत्वात् । आदिमान् संसारो
द्रष्टव्यः । तत्फलभोक्तृत्वात् । कार्यकारणयोरनादित्वाद्, अनादिः
अकृताभ्यागमादित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं
ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कालाय नमः। अत्रापि कालाय इति चतुर्थी ।
नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं
नमस्कारो द्रष्टव्यः ॥ २३ ॥
आह—अथ स्थानशरीरेन्द्रियविषयादीनां किमेष भगवान् प्रभुः
कर्ता भवति नेति ?। उच्यते—प्रभुः कर्तैव । यस्मादाह—
१'अन्तस्सृष्ट्यावपि संहार कर्तृत्वे कालत्वम्' गणकारिका व्याख्या Page 11

७४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
कलविकरणाय नमः ॥ २४ ॥
अत्र कला नाम—कार्यकरणाख्याः कलाः । तत्र कार्याख्याः
पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशः । आकाशः शब्दगुणः ।
“शब्दस्पर्शगुणो वायुस्तौ च रूपं च तेजसि ।
ते रसश्च जले ज्ञेयास्ते च गन्धः क्षितावपि ॥”
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । तथा करणाख्याः श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा
घ्राणं पादः पायुः उपस्थः हस्तः वाक् मनः अहङ्कारः बुद्धिरिति । तासां
विकरणो भगवानीश्वरः । कस्मात् ? । दृक्क्रियाशक्त्योरप्रतिघातात् ।
विकरणत्वं नाम स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन विस्तरविभाग-
विशेषतश्च कार्यकरणाख्याभिः कलाभिर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञाना-
वैराग्यानैश्वर्यादिभिश्च क्षेत्रज्ञसंयोजनमित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु
च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कलविकरणाय नमः ।
अत्रापि कलविकरणाय इति चतुर्थी । नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च ।
सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं नमःशब्दः ॥ २४ ॥
आह—कालनाविकरणत्वाद् अवान्तरसृष्ट्यां कर्मक्षये वृत्तिलाभे
चापेक्षते नेति ? । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादीनां वा किमेष भगवान्
प्रभुर्भवति नेति ? । उच्यते—प्रभुः । यस्मादाह—
बलप्रमथनाय नमः ॥ २५ ॥
बलं नाम धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्या(णि) इच्छा-
द्वेषप्रयत्नादीनि विद्यावर्गः रूपाणि । प्र इति भृशार्थे कामित्वाकर्षणे च ।
१. ‘कार्यकरणाख्यानां कलानां स्थानशरीरादिभावेन संयोजकत्वं कलविकरणत्वम्’ ।
गणकारिकाव्याख्या page 11.

द्वितीयोऽध्यायः । ७५
मथनत्वं नाम बलवृत्तिनिरोधनम् उदधिमथनवत् । न वाभिज्ञानादीनि
दुर्बलानि (?) । यस्मादुक्तं—
“ न ह्यतेजस्विनाशाय तैजसाः प्रभवन्ति वै ।
बलान्यतिबलान्यस्य न भवेऽतिबलानि वै (?) ॥”
इत्येवं भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं
बलप्रमथनाय नमः । अत्रापि बलप्रमथनाय इति चतुर्थी । नम इत्यात्म-
प्रदाने पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो
द्रष्टव्यः ॥ २५ ॥
आह—केषां कालनविकरणमथनानि करोति ? । तदुच्यते—
भूतानाम् । यस्मादाह—
सर्वभूतदमनाय नमः ॥ २६ ॥
अत्र कलावचने पुनरुक्तिदोषात्न पृथिव्यादिषु सर्व(भूत)शब्दः ।
किं तु सिद्धेश्वरवर्जं चेतनेष्वेव सर्वभूतशब्दः । आह—भूतत्वानुपपत्तेर्न
चेतनेषु सर्वभूतशब्दः* । तदुच्यते—दमनाय । शमु दमु उपशमे ।
देवमनुष्यादीनां स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिषु या रतिः रञ्जनाधि-
वासना तत्सर्वमन्तरदृष्ट्या सर्वमीश्वरकृतमेव द्रष्टव्यमित्येतद् भगवत्य-
भ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं सर्वभूतदमनाय
१. ‘धर्मादिबलानां यथेष्टं वृत्तिलाभलोपाक्षेपकर्तृत्वं बलप्रमथनत्वम्’ । गणकारिका-
व्याख्या page 11.

• Seems few words are missing here.

७६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
नमः¹ । अत्रापि सर्वभूतदमनाय इति चतुर्थी । नम इत्यात्मप्रदानं-
पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाचापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो द्रष्टव्यः ॥ २६ ॥
आह—कीदृशे महेश्वरे कालनादिशक्तिरुच्यते ?, किं सकले
निष्कले उत उभयोरपि ? । उच्यते—उभयोरपि । यस्मादाह—
मेनोऽमनाय नमः ॥ २७ ॥
अत्र मनःशब्देनान्तःकरणं, तत्तत्त्वादुदाहरणार्थत्वाच्च मनो-
ग्रहणस्य, उभयात्मकत्वाच्च मनसः सर्वकरणग्रहणानुग्रहणाच्च, कार्य-
ग्रहणमित्यतः कार्यकारणाधिष्ठातृत्वाच्च सकल इत्युपचर्यते । तथा
चैतादृशमनसः प्रतिषेधादत्र कार्यकारणरहितो निष्कलो भगवान्
अमन इत्युच्यते । तस्मात् सकलेतरानुग्राहकानादिशक्तिर्विद्यते । उक्तं
हि—
“ अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वः
अतीन्द्रियो व्याप्तिस्वभावसिद्धः ।
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो
न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति ॥
स वेत्ति सर्वं न च तस्यास्ति वेत्ता
तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ ”
१. 'सर्वदेवमानुषतिरश्चां रतिरञ्जनाधिवासनाकर्तृत्वं सर्वभूतदमनत्वम्' । गण-
कारिकाव्याख्या page 11.
२. 'वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कल-
विकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो
मनोन्मनाय नमः' इति तैत्तिरीयपाठः.

तृतीयोऽध्यायः । ७७
इत्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च न्यूनत्वं च ज्ञात्वा युक्तं
वक्तुं मनोऽमनाय नमः । १मनोऽमनाय इति चतुर्थी । नम इत्यात्म-
प्रदाने पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्ताः सर्वे नमःशब्दा
द्रष्टव्याः ॥ २७ ॥
एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पञ्चार्थभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः
सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्च परिसमाप्त इति ॥
तृतीयोऽध्यायः ।
इदानीं तृतीयमध्यायमवसरप्राप्तं सम्बन्धं कृत्वा वक्ष्यामः ।
आह—यद्येवं तस्मादुच्यतां कतमस्य पदार्थस्य विचारणायां तृतीयो-
ऽध्यायः सम्बध्यते ? । तदुच्यते—विधिशेषेण । कस्मात् ? । इह
पुरस्तादुक्तम्—अकलुषमतेः, चरतः (अ० १, सू० १८-१९) चर्यायां
चर्यायां (अ० २, सू० १३) तस्माद्, भूयस्तपश्चरेद् (अ० २, सू० १८-१९)
इति नियोगोऽभिहितः । तस्माद् लिङ्गधारि-त्रिपवण-आयतन-
हसितादिषु (अ० १, सू० ६, २, ७, ८) सूत्रेषु पूर्वोक्तान्यवस्थानकाल-
देशक्रियाप्रयोगप्रयोजनान्तराणि । तद्व्यतिरिक्तानि अन्यान्यपि
अवस्थानकालदेशादीनि शुद्धिवृद्ध्यर्थं वक्ष्यामः । यस्मादाह—
१. 'सकलनिष्कलावस्थायास्तुल्यशक्तित्वं मनोऽमनत्वम्' । गणकारिकाव्याख्या
page 11.