पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

[Margin]
[Margin: L1] उच्यते—नित्यं कार्यम् । कस्मात् ? । प्रत्युच्यते । कारणेश्वर
[Margin: L2] नित्यत्वात्, पतिनित्यत्वम् । दृष्ट सद्योजातादि (अ० १, सू० ४०)

द्वितीयोऽध्यायः । ५९
वाय्वादिभूतचतुष्कम् । तथा व्यापको भवति वायुः, व्याप्यं तेजः-
प्रभृति भूतत्रयम् । तथा व्यापकं भवति तेजः, व्याप्यमब्वादिद्वयम् ।
तथा व्यापिका भवन्त्यापः, व्याप्या पृथिवी । व्यापिका पृथिवी,
व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि । तथा व्यापकानि
भूम्युदक(रस)लक्षणानि कारणानि, व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि-
तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यमनेकविधम् । अतो नापरिच्छेद-
दोषः ।
आह—वृत्त्यसङ्करग्रहणे दृष्टान्ताभावादयुक्तम् । तदुच्यते—
हरिद्रोदकवद् व्याप्यं व्यापकं च । तद्यथा—हरिद्रोदके
स्निग्धत्वशैत्यादिधर्मैरपां ग्रहणं, गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर्हरिद्रायाः ।
तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन सुखदुःखसन्निपातेन
चेश्वरस्य । एवं पुरुषस्यापि । ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात् सुख-
दुःखदातृत्वाच्च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम् । तथा प्रधानस्य मानस-
सङ्कल्पालोचनादिभिः करणग्रामस्य विषयाणां च ग्रहणम् ।
तथा धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहावकाशदानादिभिर्धर्मैः पृथिव्यादीनां ग्रहण-
मिति प्रधानवादिनो मन्यन्ते ।
आह—अथेह तन्त्रे कथं कार्यकारणावस्थानम् ? । तद् वाच्यम् ।
तदुच्यते—इह यस्मादाह—शर्वसर्वेभ्यः (अ० ३, सू० २५) इति
वचनाद्यथासम्भवम् । सति विभुत्वे स्ववृत्त्या कार्यकारणयोः सर्व-
गतत्वेऽपि स्ववृत्त्यसङ्करः । तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति ।
आह—किं तदासनस्थं कार्यम् आसने नित्यम्, आहोस्विदनित्यमिति ? ।