पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

द्वितीयोऽध्यायः । ७३
“ब्रह्मादिभूर्जपर्यन्तं जगदेतच्चराचरम् ।
यतः कलयते रुद्रः कालरूपी ततः स्मृतः ॥
काल्यान् कलयते यस्मात् कलाभ्यः कालपर्ययात् ।
कलनात् कालनाच्चापि काल इत्यभिधीयते ॥”
एवं कालो हि भगवान् । काल्याः क्षेत्रज्ञाः । स्थानानि तु
ब्रह्मेन्द्रदेवर्षिपत्रादिवचनाद् ब्राह्मं प्राजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्रं गान्धर्वं याक्षं
राक्षसं पैशाचमिति । तथा ब्राह्मणशूद्रगोमृगसर्वभूतकृतान्तादिवचनात्
तथा मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरादीनां ग्रहणम् । तथा योगेश्वराः
देवेष्वन्तर्भूताः। कस्मात् ?। धर्मबाहुल्यात् । तथा नारकास्तिर्यक्ष्वन्त-
र्भूताः। कस्मात् ?। अधर्मबाहुल्यात् । एवं स्थानतश्चतुर्दशकः संसार
इत्युपचर्यते । एतेषु कलादिवचनान्महेश्वरो निमित्तम् । कस्मात् ?।
पूर्वोत्तरशरीरेषु भोगलोपाभिव्यक्तिमात्रत्वात् । आदिमान् संसारो
द्रष्टव्यः । तत्फलभोक्तृत्वात् । कार्यकारणयोरनादित्वाद्, अनादिः
अकृताभ्यागमादित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं
ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कालाय नमः। अत्रापि कालाय इति चतुर्थी ।
नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च । सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं
नमस्कारो द्रष्टव्यः ॥ २३ ॥
आह—अथ स्थानशरीरेन्द्रियविषयादीनां किमेष भगवान् प्रभुः
कर्ता भवति नेति ?। उच्यते—प्रभुः कर्तैव । यस्मादाह—
१'अन्तस्सृष्ट्यावपि संहार कर्तृत्वे कालत्वम्' गणकारिका व्याख्या Page 11