पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

७४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
कलविकरणाय नमः ॥ २४ ॥
अत्र कला नाम—कार्यकरणाख्याः कलाः । तत्र कार्याख्याः
पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशः । आकाशः शब्दगुणः ।
“शब्दस्पर्शगुणो वायुस्तौ च रूपं च तेजसि ।
ते रसश्च जले ज्ञेयास्ते च गन्धः क्षितावपि ॥”
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । तथा करणाख्याः श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा
घ्राणं पादः पायुः उपस्थः हस्तः वाक् मनः अहङ्कारः बुद्धिरिति । तासां
विकरणो भगवानीश्वरः । कस्मात् ? । दृक्क्रियाशक्त्योरप्रतिघातात् ।
विकरणत्वं नाम स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन विस्तरविभाग-
विशेषतश्च कार्यकरणाख्याभिः कलाभिर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञाना-
वैराग्यानैश्वर्यादिभिश्च क्षेत्रज्ञसंयोजनमित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु
च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कलविकरणाय नमः ।
अत्रापि कलविकरणाय इति चतुर्थी । नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च ।
सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं नमःशब्दः ॥ २४ ॥
आह—कालनाविकरणत्वाद् अवान्तरसृष्ट्यां कर्मक्षये वृत्तिलाभे
चापेक्षते नेति ? । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादीनां वा किमेष भगवान्
प्रभुर्भवति नेति ? । उच्यते—प्रभुः । यस्मादाह—
बलप्रमथनाय नमः ॥ २५ ॥
बलं नाम धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्या(णि) इच्छा-
द्वेषप्रयत्नादीनि विद्यावर्गः रूपाणि । प्र इति भृशार्थे कामित्वाकर्षणे च ।
१. ‘कार्यकरणाख्यानां कलानां स्थानशरीरादिभावेन संयोजकत्वं कलविकरणत्वम्’ ।
गणकारिकाव्याख्या page 11.