पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

प्रथमोऽध्यायः । ३९
वायवो भावयितव्याः । अन प्राणने । आङिति आसनबन्ध-
निभृतनिगृहीतकलुषक्षपणविसर्गादिमर्यादामधिकुरुते । यमु बन्धने ।
बन्धयितव्याः । डुकृञ् करणे द्रष्टव्यः । त्वा इति कर्मनिष्ठायाम् ।
विच्छेदवदित्यर्थः ॥ १६ ॥
आह—अथ कृते प्राणायामे यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्
ततोऽनेन किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—जप्यम् । यस्मादाह—
रौद्रीं गायत्रीं बहुरूपीं वा जपेत् ॥ १७ ॥
अत्र त्वाशब्दसामर्थ्याद् गम्यते प्राणसंयमेन समं जप्यं
कर्तव्यम् । उपस्पर्शनवत् । तस्मादत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा । रौद्री
च कस्मात् ? । रुद्रस्योपस्थापकत्वाद् रौद्री । रुद्रो वास्यां
चिन्त्यते, रुद्रप्रापकत्वाद् वा रौद्री । आह—सद्योजातादि-
बहुप्रकारा, तत्र का सा रौद्री ? । तदुच्यते—गायत्री ।
अत्र या रौद्री सा गायत्री । गायत्री च कस्मात् ? । गीता
गातारं त्रायत इति । गायत्रे वा छन्दसि वर्तत इति गायत्री ।
अत्र रौद्रीग्रहणाद् वैदिक्यादिगायत्रीप्रतिषेधः । इह तु गायत्री-
ग्रहणात् सद्योजातादीनां प्रतिषेधः । गायत्रीमिति कर्म । बहुरूपी
नामाघोरा । बहुरूपी च कस्मात् ? । बहुरूपस्योक्तपरिग्रहेष्वाकारेषु
वर्तत इति बहुरूपी । बहुरूपो वा अस्यां चिन्त्यत इति, बहु-
रूपप्रापकत्वाद् बहुरूपी । बहुरूपीमिति कर्म । वा इति विकल्पे ।
उभयोरपि ब्रह्मत्वम् उभयोरपि तुल्यार्थसाधकत्वम् उभे अपि
महेश्वरपरिगृहीते इत्यत एकामनेकां वा उपस्पृश्य जपेदिति मानसी
क्रियेत्यर्थः ॥ १७ ॥

४० सभाष्य पाशुपतसूत्रे
आह—उपस्पर्शनप्राणायामजप्याधिकृतस्य का कार्यनिष्पत्तिः ? ।
तदुच्यते—अकलुषत्वम् । यस्मादाह—
अकलुषमतेः ॥ १८ ॥
इति । अत्र अकलुषा यस्य मतिः सोऽयम् अकलुषमतिः ।
बहुव्रीहिसमासः । अत्राकारः कलुषप्रतिषेधे । भावकालुष्यमेवात्र
कालुष्यम् । कथं गम्यते ? । प्राक्सिद्धत्वात् । इह च
पुरस्तादुक्तम् । नावेक्षेद् नाभिभाषेद् (अ० १, सू० १२ & १३)
इत्युक्ते अर्थादापन्नं दृष्टे चाभिभाषिते च द्वेषेच्छाक्रोधा उत्पद्यन्ते ।
ते चोत्पन्ना मतावभिव्यज्यन्ते । कालतिलकादिदर्शनवत्¹ ।
अभिव्यक्तेश्चोच्यते कलुषितोऽहं व्याहतोऽहं मलिनीकृतोऽहमिति ।
अतो द्वेषेच्छाक्रोधनिमित्तत्वान्मूत्रपुरीषस्त्रीशूद्रप्रतिषेधः क्रियते । यदा
त्वेते द्वेषादयो भावा बीजक्षये² सति नोत्पद्यन्ते, तदा परं
भावशौचं प्रत्यवगन्तव्यम् । कलुषमतेरिति । नैमित्तिकं च
कलुषं । न च निमित्तानित्यत्वान्नमित्तिकं नित्यं भवति ।
बीजक्षयेऽङ्कुरवत् । न च यत्रैव कलुषमुत्पद्यते तत्रैवो पस्पर्शनादीनि
कर्तव्यानि । आयतने तु कर्तव्यानि । अथापि कलुषमुत्पन्नं
प्रध्वस्तं स्यात्, तथापि तदर्थं न कर्तव्यानि । यदा तु तदव-
स्थितं- संभवति शिरोरोगादिवत् तदा कर्तव्यानि । अत्र मतिरिति
बुद्धिरित्यनर्थान्तरम् । अत्रापि करणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायत
इत्यर्थः ॥ १८ ॥

१. Black skin diseases.
२. 'तच्चाकलुषत्वं द्विविधम्—परमपरं च । तत्र कलुषत्वबीजसद्भावेऽप्युत्पन्नकलुषत्व-
निरोधि यावदनागतं कलुषं नोत्पद्यते तावत्कालं यदकलुषत्वं तदपरम् । यद्बीजक्षयादत्यन्त-
निमित्तसद्भावेऽपि कलुषं नोत्पद्यते तत् परम्.' गणकारिकाव्याख्या page 6.

आह—अकलुषमतिना साधकेन किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—
चरितव्यम् । यस्मादाह—
चरतः ॥ १९ ॥
अत्र चरतः इति धर्मार्जनमधिकुरुते । भैक्ष्यचरणवत्
तपश्चरितव्यं, विहर्तव्यं तपसोऽर्जनं कर्तव्यं, न स्थेयमित्यर्थः ।
चरत इति वर्तमानकालः ॥ १९ ॥
अकलुषमतेश्चरतो वा अस्य का कार्यनिष्पत्तिः ? । तदुच्यते—
ततोऽस्य योगः प्रवर्तते ॥ २० ॥
अत्र ततः इति चर्यापदेशे । ततः चर्याभिनिवेशादनन्तरं
तज्जन्यधर्मादित्यर्थः । अस्य इति साधकापदेशे । योऽयमकलुष-
मतिश्चरति तस्येत्यर्थः । आह—किं भवतीति ? । तदुच्यते—योगः
प्रवर्तते । अध्ययनध्यानादिलक्षणः क्रियायोगश्चरतः प्रवर्तत इत्यर्थः ।
अत्रात्मेश्वरसंयोगो योगः प्रत्येतव्यः । प्र इति आदिकर्मणि, आरम्भे
भवति । यदा अकलुषमतिश्चरति तदा प्रवर्तत इत्यर्थात् । तत्र यतः
प्रवर्तते ? । विषयेभ्यः । प्रत्याहृतचित्तस्य यत् प्रवर्तते तद्योगः (१) ।
यथा प्रवर्तते ? । क्रमशः । येन प्रवर्तते ? । तपसा प्रवर्तते । (यस्य प्रवर्तते) ? ।
आत्मनः साधकस्य । यस्मिन् प्रवर्तते ? । योऽयमात्मन्यात्मभावः,
स महेश्वरे प्रवृतेत इत्यर्थः ॥ २० ॥
एवं यस्माद् द्रव्यावस्थानकालदेशक्रियाप्रयोगोच्चावचप्रयोजनयम-
नियमवृत्तित्सवत्यर्थप्राणायामप्रत्याहारनिमित्तप्रतिषेधसंशयनिर्यातनशौच-
नियोगफलोपायाश्च व्याख्याताः, अतोऽत्रायतनप्रकरणं समाप्तम् ॥
6

४२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अत्राह—किं प्रयोजननिष्ठं तन्त्रम् ? । उच्यते—न । योग-
निष्ठम् । यस्मादाह—युक्तोत्तरे सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये रङ्गपताकादिव-
च्छिष्यप्रलोभनार्थमिदमारभ्यते—//
दूरदर्शनश्रवणमननविज्ञानानि चास्य प्रवर्तन्ते ॥ २१ ॥
अत्र दूरं नाम यदेतद् दर्शनाद्यं विकरणान्तं माहेश्वरमैश्वर्यम्
अनेन कदाचित्प्राप्तपूर्वकं, तस्मिंस्तत्प्राप्तौ च । दर्शनादिष्वा-
धिकारिकोऽत्र दूरशब्दो द्रष्टव्यः । तत्प्राप्तिश्च योगप्रवृत्ति(व?)तः ।
आह—यद्येवं सूत्रतोऽभिधीयन्तां दर्शनादयः । तदुच्यन्ते ।
(दर्शनम् १) । दर्शनम् इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते । द्रष्टा दर्शनं
दृश्यमिति । अत्र द्रष्टा सिद्धः । दर्शनमस्य सिद्धिः ज्ञानम् ।
द्रष्टव्यानि रूपाणि । तत् कृत्स्नेषु विषयेषु समासविस्तरविभाग-
विशेषतश्च दर्शनं प्रवर्तत इत्यर्थः । तथा श्रवणम् इत्यत्रापि
नस्त्रिकं चिन्त्यते । श्रोता श्रवणं श्रव्यमिति । तत्र श्रोता सिद्धः ।
श्रवणमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् । श्रव्याः शब्दाः । तदस्य सिद्धस्य
श्राव्येष्वर्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्च श्रवणं प्रवर्तत इत्यर्थः ।
तथा मननम् इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते । मन्ता मननं
मन्तव्यमिति । अत्र मन्ता सिद्धः । मननमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् ।
मन्तव्यानि परचित्तानि । देवमनुष्यतिर्यग्योनीनां धर्मार्थकाममोक्ष-
चित्तानां मन्ता भवतीत्यर्थः । *(तथा विज्ञानम् इत्यत्रापि नस्त्रिकं
चिन्त्यते । विज्ञाता विज्ञानं विज्ञेयमिति । तत्र विज्ञाता सिद्धः ।
१. दर्शन-श्रवण-मनन-विज्ञान-सर्वज्ञत्व-मनोजवित्व-कामरूपित्व-विकरणत्वान्यष्ट.

• Few lines are missing here.

प्रथमोऽध्यायः । ४३
विज्ञानमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् । विज्ञेया वृत्तयः । अस्य सिद्धस्य
प्रवर्तन्ते स्वतः प्रादुर्भवन्तीत्यर्थः)
अस्य ज्ञानमस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
सर्वज्ञता ॥ २२ ॥
अत्रोक्तेषु दृश्यश्रव्यादिषु च अशेषेषु सिद्धेश्वरपश्वादिषु निर्विशेष-
वाची सर्वशब्दो द्रष्टव्यः । ज्ञाता इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते । ज्ञाता
ज्ञानं ज्ञेयमिति । तत्र ज्ञाता सिद्धः । ज्ञानमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् ।
ज्ञेयं कार्यं कारणं सिद्धाश्चेति । तस्मादेका ज्ञानशक्तिरपरिमितेन
ज्ञेयेनानेकेनानेकधोपचर्यते । स्फटिकादित्यवच्चास्य सर्वतः प्रवर्तत
इत्यर्थः ॥ २२ ॥
आह—किमयं सिद्धो ज्ञानमात्रसन्तुष्टः पङ्गुवद् , उत क्रिया-
शक्तिरप्यस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
मनोजवित्वम् ॥ २३ ॥
अत्रागन्तुकत्वात् सर्वज्ञानशक्तिरुक्ता । न तु ऋषित्वविप्रत्व-
(अ० ५, सू० २७)वदित्यर्थः । (यस्मात् ?) अत्र मनोजववदित्येवं प्राप्ते
समानोपमानत्वाद् मनोजवित्वम् इत्युक्तम् । मनोजववत् । आह—
१. सूक्ष्मंव्यवहितविप्रकृष्टाशेषचाक्षुषस्पर्शादिविषयं ज्ञानं दर्शनम् । अशेषशब्द-
विषयं सिद्धिज्ञानं श्रवणम् । समस्तचिन्ताविषयं सिद्धिज्ञानं मननम् । निरवशेषशास्त्रविषयं
मन्त्रतोऽर्थतश्च सिद्धिज्ञानं विज्ञानं, खशास्त्रं येनोच्यते ।', २. 'उक्तानुक्ताशेषार्थेषु
समासविस्तरविभागविशेषतश्च तत्त्वव्यासदोदितसिद्धिज्ञानं सर्वज्ञत्वम् ।' इति सर्व-
दर्शनसङ्ग्रहे.

४४० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
कोऽर्थः सूत्रस्य ? । उच्यते—यादृग् मनसो जवित्वमाशुकारित्वम्
ईदृशमस्य सिद्धस्य कर्तृत्वे शीघ्रत्वम् । न चास्य प्रजापतिवत्
तपोनिमित्तत्वाद् भावोत्तरा प्रवृत्तिः । किन्तु भावस्य बलीयस्त्वात्
प्रवृत्तेरुत्पन्नस्वभावः, करोमीति कृतमेव भवति । विनाशयामीति
विनष्टं वा । कस्मात् ? । दृक्क्रिययोरप्रतीघातत्वात् । त्वमिति भाव-
निर्देशाद् गम्यते वित्तमस्य शक्तिः सामर्थ्यम् । ऐश्वर्यमीदृश-
मित्यर्थः' ॥ २३ ॥
आह—किमस्य सिद्धस्य कर्तव्यं, करणं, कुतो वा करोति ? ।
तदुच्यते--
कामरूपित्वम् ॥ २४ ॥
कामरूपी इत्यत्रापिच तत्त्रिकं चिन्त्यते । कामी कामः
काम्यमिति । तत्र कामी सिद्धः । कामोऽस्येच्छा । काम्यानि
रूपाणि । कथम् ? । कमु इच्छायां भवति । रूपाणि यावन्ति
यादृशानि चेच्छति तावन्ति तादृशानि च करोति । आत्मायत्तानि
चास्य रूपकरणानि पृथिव्यादीनि । विभुत्वाच्च करणानां यत्र
यत्र रूपाण्यभिनिर्वर्तयति तत्र तत्र चास्य बुद्ध्यादीनां करणानां
वृत्तिलाभो भवति । चक्षुरादिवद् दृष्टान्तात् । नाधिष्ठाता इति चेत् ? ।
तच्च न । कस्मात् ? । यस्मादाह—रूपीति । अत्र रूपाण्यधि-
तिष्ठतीति रूपी । दण्डिवत् । रूपिवचनाच्च सर्वेषामेव रूपाणां
१. 'निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वम्'. गणकारिकाव्याख्या page 10.
२. See तैत्तिरीयोपनिषत् प्र०-३, अनु० १०.

प्रथमोऽध्यायः । ४५
युगपदेवाधिष्ठाता भवति । विभुत्वादभिन्नो महेश्वरात् । इदं च
रुद्रसायुज्य(अ० ५, सू० ३३)निर्देशाद् गम्यते । (त्वमिति भाव-
निर्देशाद् गम्यते) वित्तमस्य शक्तिः सामर्थ्यम् । ऐश्वर्यमीदृशमित्यर्थः ।
॥ २४ ॥
आह—परिमितैषु कृत्येषु अशक्तिदर्शनात् सन्देहः । अथ
किमयं सिद्धस्तेषां स्वकृतानां रूपाणां संहारे शक्तः, उत
विश्वामित्रवदशक्तः इति ? । उच्यते । यस्मादाह—
विकरणः ॥ २५ ॥
अत्र विः विनाशे विनाकरणे । विकरणो भवति । विशिख-
विरथवत् । करणप्रतिषेधात् कार्यप्रतिषेधः कृतो भवति । कस्मात् ? ।
विशिष्टत्वाद् ग्राहकत्वात् सूक्ष्मत्वाच्च करणानाम् । तस्माद् विकरण
इति कैवल्यम् ॥ २५ ॥
आह—अविशेषाद् इह साङ्ख्ययोगादीनामपि सहैश्वर्येण
कार्यकारणत्यागं कृत्वा कैवल्यनिष्ठा । इहापि च शास्त्रे । कथं
तस्मादविशेषः ? । अथ मतिः निरतिशये मोक्षे नास्ति वैषम्यं,
तथाप्यतिदानादिभिः साध्यसाधननिष्ठातोऽथ विशेषः उच्यते । नाविशेषः।
यस्मादाह—
१. 'कर्मादिनिरपेक्षस्येच्छयैवानन्तरूपकर्तृत्वाधिष्ठातृत्वं कामरूपित्वम्', २. 'सम्भृत-
कायेन्द्रियस्यापि निरतिशयैश्वर्यसम्बन्धित्वं विकरणधर्मित्वम्' गणकारिकाव्याख्या
page 10.

सभाष्य पाशुपतसूत्रे
धर्मित्वं च ॥ २६ ॥
अत्र गुणधर्मेणायं धर्मी भवति । यदेतद् दर्शनाद्यं
विकरणान्तं माहेश्वरमैश्वर्यमस्येशप्रसादात् स्वगुणसंवृत्तं तेनायं
गुणधर्मेण धर्मी भवति । कुतः ? । त्वमिति भावनिर्देशाद् गम्यते ।
ऋतेऽपि कार्यकारणे ज्ञाता कर्ता च भवति । ततश्च कैवल्याद्याः
सर्वानिष्ठा विशेषिता भवन्ति । चशब्दोऽत्र ज्ञानक्रियाशक्ति-
समारोपणार्थः । एवमत्रास्य सिद्धस्य कामरूपित्वविकरणत्ववचनात्
स्वकृतेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभु(त्वं) गुणधर्मित्वं च व्याख्यातम् ।
एतद्युक्तोत्तरे प्रसादाद् गुणाः प्रवर्तन्त इत्यर्थः ॥ २६ ॥
अत्रेदमाधिकारिकमैश्वर्यप्रकरणं परिसमाप्तमिति ॥
आह—किं परकृतेष्वपि देवमनुष्यतिर्यग्योनिरूपेष्वस्य सिद्धस्य
प्रभुत्वं विभुत्वं चास्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
सर्वे चास्य वश्या भवन्ति ॥ २७ ॥
अत्र सर्वे निरवशेषाः पशुधर्माण इत्यर्थः । चशब्दः स्वकृत-
परकृतरूपसमुच्चयार्थः । परकृतेष्वपि देवादिरूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं
चास्तीति । अस्य इति सिद्धस्येत्यर्थः । वश्याः विधेयाः ।
वशवर्तिनश्च भवन्तीत्यर्थः। भवन्ति इति भूतार्थवादो निस्संशयम् * ॥ २७ ॥
(आह—किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिद् वश्यो भवति नेति ? ।
उच्यते— न । यस्मादाह--

• Seems few lines are missing here.

प्रथमोऽध्यायः । १७
सर्वेषां चावश्यो भवति ॥ २८ ॥
अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव । सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे ।
चशब्दोऽभ्यधिकत्वे । अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश्च भवतीत्यर्थः ।
अवश्य इति । अकारो भूतपूर्वं वश्यत्वं प्रतिषेधयति । भवति इति
भूतार्थवादो निस्संशयम् । ) यदा गुणैर्युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषां
शक्तेरवश्यो भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥
आह—किं स्वशक्त्याध्याक्रान्ता वश्या भवन्ति ? आहोस्विद्
धर्ममर्यादां रक्षन्ति गुरुशिष्यवत् ? । गुरोः शक्तः शिष्यो नाध्या-
क्रान्तः । यस्मादाह—
सर्वांश्चाविशति ॥ २९ ॥
अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । 'चशब्दः
पूर्वोक्तसमुच्चये । न केवलमस्य ते वश्याः, किं त्वावेश्याश्चेति ।
अत्र आङ् इति आवेशनमर्यादामधिकुरुते । विश प्रवेशने । स
तस्य ज्ञानक्रिययोर्विभुत्वेऽपि शक्तिसंयोगादाविश्य प्रत्ययलोपं कर्तुं
समर्थो भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥
आह—किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिदावेश्यो भवति नेति ? ।
उच्यते—न । यस्मादाह—
सर्वेषां चानावेश्यो भवति ॥ ३० ॥
अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव । सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे ।
चशब्दोऽभ्यधिकत्वे । अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश्च भवतीत्यर्थः ।

The text on this page is extremely faded, low-contrast, and largely illegible due to severe bleed-through/overexposure. Below is the transcription of the line layout with the few discernible fragments and verse markers:

······
······
······ ॥ ६० ॥
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······
······ ॥ ६१ ॥
······

(Note: The page is severely washed out/faint, rendering individual Sanskrit/Devanagari characters too indistinct for reliable continuous reading.)

४८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अनावेश्य इति । अकारो भूतपूर्वमावेश्यत्वं प्रतिषेधयति। अनावेश्यधर्मा
भवति । न व्याधिशेषवदवस्थानम् । भवति इति भूतार्थवादो निस्संशयम् ।
यदा गुणैर्युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषां चानावेश्यो भवतीत्यर्थः
॥ ३० ॥
आह—किमावेशनमात्र एव शक्तो यक्षरक्षःपिशाचादिवद्,
उत प्राणैरपि विप्रयोगं यातनाभिश्च संयोगं कर्तुं शक्तो भवतीति ? ।
उच्यते—शक्तः। यस्मादाह—
सर्वे चास्य वध्या भवन्ति ॥ ३१ ॥
अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । चशब्दः
समुच्चये । न केवलमस्य ते वश्याः आवेश्याश्च, किन्तु वध्याश्चेति ।
अस्य इति सिद्धापदेशे । वध्या इति । वध प्राणविप्रयोगे
यातनायां च । प्राणैरपि विप्रयोगं यातनाभिश्च संयोगं कर्तुं
समर्थो भवतीत्यर्थः । भवन्ति इति भूतार्थवादो निस्संशये । यदा
गुणैर्युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वे चास्य वध्या भवन्तीत्यर्थः
॥ ३१ ॥
आह—किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिद् वध्यो भवति नेति ? ।
उच्यते—न । यस्मादाह—
सर्वेषां चावध्यो भवति ॥ ३२ ॥
अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव । सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे ।
चशब्दोऽभ्यधिकत्वे । अभ्यधिकः उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश्च भवतीत्यर्थः ।

प्रथमोऽध्यायः । . . ४९
अवध्य इति। अकारो भूतपूर्वं वध्यत्वं प्रतिषेधयति । यदा गुणैर्युक्तः
प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषां चावध्यो भवतीत्यर्थः । एवं परकृतेष्वपि
देवादिशरीरेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं च व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥
अत्रेदं षट्सूत्रीप्रकरणं परिसमाप्तम् ।
— आह—किमस्य सिद्धस्यैतदैश्वर्यं नित्यम् , आहोस्वित् पार्थिवा-
प्यतैजसवायव्यव्योममानसाहङ्कारिकमहदात्मकादिवदनित्यमिति ? ।
उच्यते—नित्यम् । यस्मादाह—
अभीतः ॥ ३३ ॥
अत्र अक्षयादि(अ० १, सू० ३४)वचनविरोधाद् अधीतश्चरतीति
पाठानुपपत्तिः । तस्मादतीतानागतवर्तमानकालभयं न विद्यत इत्यतो-
ऽभीतः ॥ ३३ ॥
आह—अभीतानामपि ब्रह्मादीनां संहारे क्षयः श्रूयते ।
तस्माद् नाभीतत्वात् नित्यम् । अभीतस्य वा किं लक्षणम् ? ।
तदुच्यते—
अक्षयः ॥ ३४ ॥
अत्र अकारः क्षयप्रतिषेधे । अत्र क्षयो नाम सति
पुरुषनित्यत्वे पूर्वमस्य ब्राह्मणस्य तैस्तैरैश्वर्यैरपकर्षः । आहङ्कारिक-
१. 'निरतिशयमपराधीनत्वमवध्यत्वम् । सत्त्वान्तरानभिभाव्यज्ञानसम्बन्धित्व-
मनावेश्यत्वम् । सत्त्वान्तराधीनजीवितरहितत्वमवध्यत्वम्'. गणकारिकाव्याख्या page 10.
२. This indicates there were some predecessors to this भाष्यकार.
३. 'समस्तभयातिक्रान्तत्वमभयत्वम्' . गणकारिकाव्याख्या page 10.
7

५० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
महदात्मकादिभिरनित्यो योगः । अयं तु अनेन नित्येन
माहेश्वरेणैश्वर्येण योगात् पुरुषः अक्षयः इत्युपचर्यते । राजकोशवत्
कुटुम्बिद्रव्यवत् ॥ ३४ ॥
आह—ईश्वराणामपि ययातिप्रभृतीनां जराभिभवनादथ किमयं
जीर्यते नेति ? । अक्षयस्य वा किं लक्षणम् ? । तदुच्यते—
अजरः ॥ ३५ ॥
अत्र अकारो जरां प्रतिषेधति । अत्र जरा नाम पलित-
स्खालित्यादिलक्षणा कार्यस्य, दृक्क्रियाशक्तिहानिश्च करणानाम् ।
कस्मात् ? । तत्फलभोक्तृत्वादयं जीर्यत इत्युपचर्यते । इदानीं तु
कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच्च (अ० १, सू० २४-२६) नास्तीत्यतः
अजर इत्युच्यते ॥ ३५ ॥
आह—अजराणामपि देवादीनां संहारादूर्वाङ् मृत्युर्दृश्यते ।
अथ किमस्य मृत्युर्विद्यते नेति ? । अजरस्य वा किं लक्षणम् ? ।
तदुच्यते—
अमरः ॥ ३६ ॥
अत्र अकारो मृत्युप्रतिषेधे । मृङ् प्राणत्यागे । अत्र प्राणा-
दिवृत्तिनिरोधो मृत्युरित्युच्यते । कस्मात् ? । तत्फलभोक्तृत्वात् । सोऽस्य
कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच्च (अ० १, सू० २४-२६) नास्तीत्यतः
१. ‘ऐश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वमक्षयत्वम्’, २. ‘कायेन्द्रियवैकल्यफलेनात्यन्ता-
सम्बन्धित्वमजरत्वम्’ गणकारिकाव्याख्या page 10.

प्रथमोऽध्यायः । ५१
अमर इत्युच्यते । तस्मादभीताक्षयादिवचनान्नित्यमैश्वर्यमिति सिद्धम् ।
॥ ३६ ॥
आह—*
[सर्वत्र चाप्रतिहतगतिर्भवति ॥ ३७ ॥
सर्वत्र अभिप्रेतार्थेषु प्रवर्तमानस्य महेश्वरेणापि अप्रतिबन्ध-
धर्मित्वम् अप्रतीघातः ॥ ३७ ॥
इत्येतैर्गुणैर्युक्तो भगवतो महादेवस्य
महागणपतिर्भवति ॥ ३८ ॥
इत्येतैः पूर्वोक्तैः अवश्यत्वानावेश्यत्वावध्यत्वाभीतत्वाक्षयत्वा-
जरत्वामरत्वाप्रतीघातत्वाख्यैः ²अष्टभिर्गुणैः सिद्धिलक्षणैर्युक्तो भगवतो
महादेवस्य महागणपतिर्भवति । ³सर्वपशुभ्योऽभ्यधिकत्वमैश्वर्यातिशयाद्
महत्त्वम् । गणाः नन्दिमहाकालादयः । ⁵सर्वपश्वादिकार्यस्वामित्वं
पतित्वम् ॥ ३८ ॥
एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् —
१. 'प्राणादिवियोगजदुःखासंस्पर्शित्वममरत्वम्' गणकारिकाव्याख्या page 10.

• इह पत्रद्वयं मातृकायां लुप्तम्, सिद्धेश्वरलक्षणादीनि तत्रान्तर्भूतानि स्युः.
  २. See गणकारिकाव्याख्या page 10.
  ३. महत्त्व and पतित्व are also included as गुण in गणकारिका-
  व्याख्या—page 10.
  ४, ५. See गणकारिकाव्याख्या on 6th कारिका.

५२ सभाष्य पाशुपतसूत्रे
अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ ३९ ॥
.....................................................]
बृहच्च तेभ्यः सर्वब्रह्मभ्यः स्वयं भवति । जपेद् इति च
मानसक्रिया । जप्यं प्रत्यवगन्तव्यम् । उक्तं हि—
(“जपयज्ञस्तु यज्ञानां विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांशु स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥” )
अतो मनसैव जप्यम् । किमर्थमिति चेत् ? । तदुच्यते—
अधर्मव्युच्छित्त्यर्थं धर्मस्य चाभिवृद्धयर्थं तस्य चाकुशलेभ्यो व्यावर्तनार्थं
ब्रह्मण्यनवरतपदपङ्क्त्यामुपनिबन्धनार्थं चेत्यर्थः ॥ ३९ ॥
आह—किं पुनस्तद् ब्रह्मेति ? । अत्रोच्यते—सद्योजाताद्यम् ।
अथवात्र ब्रह्माध्याययोर्दूरस्थः सम्बन्धः । कथम् ? । पशुपतेरित्युक्ते
सन्देहः। किं नरपतिसुरपतिप्रजापतिप्रभृतिवदस्यैश्वर्यं कृतमनित्यमागन्तुकं
वा ? । किं चास्य जन्म मृत्युर्वा विद्यते नेति ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
सद्योऽजातं प्रपद्यामि ॥ ४० ॥
अत्र सद्यः (इत्य)स्मिन् पदेऽर्थद्वयं चिन्त्यते । संश्च आद्यश्च ।
अग्निपालनवत् । अत्र सदिति नित्यत्वे । कस्मात् ? । विनाश-
हेत्वभावात् । नित्यं ध्रुवमविनाशि पत्युः पतित्वं नान्येषाम्,
इत्यतोऽभिधीयते सदिति । आह—(किम्) अयमादिमत्त्वे सति नित्यो
मोक्षवत् ? । उच्यते—न । यस्मादाह—आद्यः । तद्व्यतिरिक्तस्य
१. मनुस्मृतिः २—८५.

प्रथमोऽध्यायः । ५३
हेतोरसम्भवादाद्यमनागन्तुकं पत्युः पतित्वं, नान्येषामित्यर्थः । आह—
किं नित्यानादित्वे सति पुरुषवज्जायते ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
अजात ! । अत्र अकारो जन्ममृत्युप्रतिषेधे । जन्ममृत्युरहितो भगवान्
निरञ्जनः । कस्मात् ? । साञ्जनवृत्त्यलाभात् । निरभिमानित्वं नान्येषा-
मित्यतः । अजातमिति कर्म । आह—अथैतत् सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च
गुणं कारणे ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम् ? । तदुच्यते—प्रपत्तव्यम् ।
यस्मादाह—प्रपद्यामि । (मिङ्)ति साधकापदेशः । यथा—‘अग्ने व्रतपते
व्रतं चरिष्यामि’ १ इति । अत्र प्रशब्दः कारणान्तरेषु सत्त्वाद्यत्वाजातत्व-
प्रतिषेधार्थो भृशार्थश्च । तस्मात् सर्वभावानभिष्वङ्गेन तदेव कारणं
प्रपत्तव्यम् । शरणमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः२ ॥ ४० ॥
आह—अत्र प्रपन्नः किं करिष्यति ? । किं वा दास्यति ? ।
तदुच्यते—पूजां करिष्यत्यात्मानं च दास्यति । यथाह—
सद्योऽजाताय वै नमः ॥ ४१ ॥
आह—सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च पूर्वोक्तम् । सद्योऽजाताय इति
चतुर्थी । वैशब्दः सम्भावने । सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च धर्मान्
सम्भाव्य ब्रवीति—सद्योऽजाताय वै नमः । नम इत्यात्मप्रदाने
पूजायां च । नमस्कारेणात्मानं प्रयच्छति, पूजां च प्रयुङ्क्त
इत्यर्थः ॥ ४१ ॥
१. तैत्तिरीयब्राह्मणम्. अष्ट० ३, प्र० ७.
२. ‘निरतिशयदृक्क्रियाशक्तिः पतित्वम्’ । ‘तेनैश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वं सत्त्वम्’ ।
‘अनागन्तुकैश्वर्यत्वमाद्यत्वम्’ । ‘समस्तजन्मरहितत्वमजातत्वम्’ । गणकारिकाव्याख्या—
page 11.

५४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह—किंप्रयोजनमात्मानं महेश्वराय प्रयच्छति ? । किमस्य दुःखं
वा ? । किं वा महेश्वरान्मृगयते ? । किं वा स्वयमुत्पादितानुगृहीत-
तिरोभावित्वानां पशूनां पतिः, उते परैरिति ? । उच्यते—स्वयम् ।
यस्मादाह—
भवे भवे नातिभवे ॥ ४२ ॥
अत्र भवे भवे इति वीप्सा । भव इति विद्याकलापशूनां
समस्तानां ग्रहणम् । भवः कस्मात् ? । भवनभावनकृतत्वात् ।
यस्माद् देवमनुष्यतिर्यक्त्वेन (भवति) भावयति च तानीश्वरः ।
धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणां भवनभावनत्वाद् भवः ।
तस्य भूयोभूय उत्पत्त्यनुग्रहतिरोभावं च दृष्ट्वा । वीप्सायाः उत्पत्ता-
वुत्पत्तावनुग्रहेऽनुग्रहे तिरोभावे तिरोभावे चेत्यर्थः । नातिभवे
इति । नकारः कार्यत्वं प्रतिषेधति । अतिशयितभवेषु मा भवामी-
त्यर्थः ॥ ४२ ॥
आह—किं भवाद् वियोगमात्रमेवैकं मृगयते ? । तदुच्यते--
न । यस्मादाह—
भजस्व माम् ॥ ४३ ॥
अत्र भज इत्यनुग्रहे । स्व इति कारणापदेशे । माम् इत्यात्मा-
पदेशे । भजस्व मां त्रायस्व माम् अनुगृहीष्व मामित्यर्थः ॥ ४३ ॥
१. 'भवस्व' इति तैत्तिरीयपाठः

द्वितीयोऽध्यायः। ५५
आह—कम् आमन्त्रयते ? । कं प्रपद्यते ? । कस्मै नमस्कारं
करोति ? । कस्तं पुरुषं भवाद् मोक्षयति ? । कं वा ब्रवीति भजस्व
मामिति ? । तदुच्यते—यस्मादाह—¹
भवोद्भवः ॥ ४४ ॥
अत्र भव इति विद्याकलापशूनामेव ग्रहणम् । तस्योत्पत्ति-
कर्ता भगवानित्यतो भवोद्भवं² इति । अत्रोत्पादकानुग्राहकतिरो-
भावकधर्मि कारणम्, उत्पाद्यानुग्राह्यातिरोभाव्यधर्मि कार्यमित्येतत्
कार्यकारणयोर्लक्षणम् । एतस्मिन् कारणे प्रपत्त्यादि क्रमोपयोगि
द्रष्टव्यम् ॥ ४४ ॥
एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पञ्चार्थभाष्ये प्रथमोऽध्यायः
सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्च परिसमाप्त इति ॥
द्वितीयोऽध्यायः ।
इदानीं द्वितीयमध्यायमवसरप्राप्तं कार्यकारणशेषेण सम्बन्धं
कृत्वा व³क्ष्यामि (वक्ष्यामः) ।
१. 'भवोद्भवाय नमः' इति तैत्तिरीयपाठः.
२. 'महासृष्टिसंहारकर्तृत्वं भवोद्भवत्वम्' । गणकारिकाव्याख्यायां page 11.
३. The singular is used in this place only. I believe it is due
to the scribe's mistake.

५१ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह—यद्येवंतस्माद्, उच्यतां कः सम्बन्धः ? । तदुच्यते । यदुक्तं
पुरस्ताद् भवोद्भव इति* ।
वामेः ॥ १ ॥
नामभिः श्रेष्ठ इत्यर्थः । उक्तं हि--
“ पुरुषध्वजशृङ्गेषुहविभूषणलक्ष्मसु ।
वामः श्रेष्ठेष्ववक्रेषु नवस्वर्थेषु कीर्तितः ॥ ”
इति ॥ १ ॥
आह—किंनिमित्तास्योत्पादकादिप्रवृत्तिः, किंप्रयोजना वा ? ।
तदुच्यते—
देवस्य ॥ २ ॥
इति । अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम् । क्रीडाधर्मित्वात्
क्रीडानिमित्ता । क्रीडावानेव स भगवान् विद्याकलापशुसंज्ञकं त्रिविधमपि
कार्यमुत्पादयन् अनुगृह्णाति तिरोभावयति चेत्यतो देवः । प्रवृत्ति-
श्रोत्पत्त्यादिफला द्रष्टव्या । देवस्य इति तद्धर्मित्वे षष्ठी ॥ २ ॥
आह—किं नामद्वयमेवात्र कारणे वितन्यते ?, अर्थद्वयमेव
वा ?, आहोस्वित् अन्यदप्यस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति ।
यस्मादाह—

• Few lines are missing here.
  १. वामदेवस्येति सूत्रानुसारी पाठः.

द्वितीयोऽध्यायः ।
ज्येष्ठस्य ॥ ३ ॥
इति । अत्र परत्वाज्ज्येष्ठः । केषां केन वा परः ? । तदुच्यते—
सिद्धसाधकपशूनाम् । तदायत्तत्वात् सिद्धसाधकभावस्य, सर्वपशूनां
च प्रवृत्तिनिवृत्तिस्थित्यादिफलानाम् इत्यतो ज्येष्ठः परतरः । परतमश्चेति ।
अकृतकं चास्यैश्वर्यम् । उक्तं हि—
“दृक्क्रियालक्षणा शक्तिस्तत्त्वधर्मोऽस्य नित्यता ।
श्रेष्ठोऽतः सर्वभूतेषु तस्मादेष परः स्मृतः ॥”
इत्येवं परत्वाज्ज्येष्ठः । अत्रापि ज्येष्ठस्येति तद्धर्मित्वे षष्ठी ॥ ३ ॥
आह—किं (नाम)त्रयमेवात्र कारणे चिन्त्यते, अर्थत्रयमेव वा,
आहोस्वित् अन्यदप्यस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति ।
रुद्रस्य ॥ ४ ॥
इति । अत्र रुत(स्य भयस्य) द्रावणात् संयोजनाद् रुद्रः । तत्र रुतं
(संज्ञा ?) अभिलाप इत्यनर्थान्तरम् । द्रावणं नाम (संयोजनम्) । भयं
विविधम् । उक्तं हि—
“नानाविधैः कुतैर्यस्माद् भयैश्च विविधैस्तथा ।
संयोजयति भूतानि तस्माद् रुद्र इति स्मृतः ॥”
अत्रापि तद्धर्मित्वे षष्ठी ॥ ४ ॥
१. भट्टभास्कर in his रुद्रभाष्य gives a dozen meanings for the
word रुद्र quite different from this.
8