न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

हीदमुपलभ्यते वृद्धानां हि स्वार्थं व्यवहरमाणानामुपशृण्वन्तो बालास्ततस्ततः
शब्दात्तं तमर्थं प्रतिपद्यन्ति ते ऽपि वृद्धा यदा बाला आसंस्तदा ऽन्येभ्यो वृद्धे-
भ्यस्तथैव प्रतिपन्नवन्तस्ते ऽप्यन्येभ्य इति नास्यादिस्संसारस्येति ।
अपि च समयमात्रशरणः शक्तिशून्यः शब्दः कथमक्षिनिकोचहस्तसंज्ञा-
दिभ्यो भिद्येत, स हि तदानीं कशाङ्कुशप्रतोदाभिघातस्थानीय एव भवेत्तथा च
शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति लौकिको व्यपदेशो बाध्यत, समयादर्थं प्रतिपद्यामहे
इति स्यात्, समयपक्षे च यदृच्छाशब्दतुल्यत्वं सर्वशब्दानां प्राप्नोति तेन गवा-
श्वादीनां शब्दानां नियतविषयत्वं न स्यात् ।
यत्पुनरुच्यते जातिविशेषे चानियमात्समयरूपः सम्बन्ध इति, जातिशब्दे-
नात्र देशा विवक्षितः, किल क चिद्देशविशेषे कश्चिच्छब्दो देशान्तरप्राप्तप्रसि-
द्धमर्थमुत्सृज्य ततो ऽर्थान्तरे वर्तते, यथा चोरशब्दस्तस्करवचन ओदने
दाक्षिणात्यैः प्रयुज्यते, एतच्च समयपक्षे युज्यते, नित्ये तु सम्बन्धे कथं तदर्थ-
व्यभिचार इति, तदप्ययुक्तम्, सर्वशब्दानां सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् क
चिद्देशे केन चिदर्थेन व्यवहारः, अत एव चानवगतसम्बन्धे श्रुते सति सन्देहो
भवति कमर्थं प्रत्याययितुमनेनायं शब्दः प्रयुक्तः स्यादिति, असत्यां हि शक्तौ
अकृतसमये निरवलम्बना प्रत्यायकत्वाशङ्केति, अथ वा ऽऽर्यदेशप्रसिद्ध ऽएव
शब्दानामर्थः इतरत्तु म्लेच्छजनसम्मतै। नादरणीय एव, तस्मात्समयपक्षस्या-
तिदौर्बल्यादकृत्रिम एव शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति न तत्र पुरुषस्य प्रभविष्णुता-
शब्दार्थसम्बन्धनित्यतानिराकरणम्
अत्रोच्यते न नित्यः सम्बन्ध उपपद्यते, शब्दवदर्थवच्च तृतीयस्य तस्य
प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाप्रतीयमानत्वात् ,
ननुशक्तिरूपः सम्बन्ध इत्युक्तं शक्तिश्च तदाश्रितेति कथं धर्म्यन्तरवत्पृथक्तया
प्रतीयते, नैतत्साम्प्रतम् , स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्तायाः शक्तेः सूक्ष्मायाः प्रागेव
विस्तरतः प्रतिक्षिप्तत्वात् , न च शक्तिः प्रत्यक्षगम्या द्रव्यस्वरूपवदनुपलम्भात्,
नानुमेया कार्याणामन्यथा ऽपि घटमानत्वात् , कल्पयित्वा च शक्तिमपरिहार्यः
समयः, समयमन्तरेणार्थप्रतिपत्तेरसिद्धेः, सिद्धे च समये तत एवार्थसिद्धेः किं
नित्यसम्बन्धाश्रयेण ।
यतूक्त समयस्य पुरुषेच्छाधीनत्वात्तस्याश्चाव्याहतप्रसरत्वाद्राच्यवाचक-
व्यत्ययः स्यादिति तदयुक्तम् , शक्त्यभावे शब्दस्यैव वाचकत्वे योग्यत्वात्, का
पुनः शक्त्यभावे योग्यता ऽस्येति चेद् यो ऽयं गत्वादिजातियोगः क्रमविशे-
षोपकृतः गत्वौत्त्वादिसामान्यसम्बन्धो हि यस्य भवति स वाचकत्वे योग्य
इति इतरस्तु वाच्यत्वे, यथा द्रव्यत्वाद्यविशेषे ऽपि वीरणत्वादिसामान्य-

वतां च पटनिष्पत्तौ न च तत्र शक्तिरस्तीत्युक्तम् , न च कारणे कार्यं
सदिति सांख्यैरिव भवद्भिरिष्यते तस्यामसत्यामपि शक्तौ सामान्यविशेषसम्ब-
न्धस्य नियामकत्वान्न वाच्यवाचकयोर्व्यत्यय इति न शक्तिरूपः शब्दार्थयोः
सम्बन्धः, न च तयोरविनाभावे धूमाग्न्योरिव सम्बन्धः, तत्र हि सम्बन्धः
प्रतीयमान एव प्रनीयते धूमो ऽग्निं विना न भवतीति इह पुनरयमस्मात्प्रती-
यते इति एतावदेव व्युत्पत्तिपर्यवसानम् , अत एवावगतिपूर्वकैवावतिरिहेत्यनु-
मानाच्छब्दस्य भेद उक्त, प्रकाशकत्वमपि शब्दस्य समयप्रसादोपनतमेव न
स्वाभाविकम्, सांसिद्धिके हि तथात्वे भ्रमित्त्वादिप्रयुक्तादन्यतो वा यतः कुत
श्चिदभिनवादपि दीपादिव शब्दार्थप्रतीतिः स्यात् ,
यत्तु नैसर्गिके ऽपि प्रकाशकत्वे शब्दस्य धूमादेरिव ज्ञापकत्वात्संबन्धग्रह-
णसापेक्षत्वमुक्तं स एष विषम उपन्यासः, न हि धूमादेः प्रत्यायकत्वं स्वाभा-
विकम् अनलाविनाभावित्वं तु तस्य निजं बलं तत्र चागृहीते तस्मिन्प्रतीतिरेव
न जायते इति युक्तं तद्ग्रहणं प्रतीत्यर्थम्, इह तु प्रतीतिशक्तिरेव स्वाभाविकी
भवता ऽभ्युपगम्यते सा चेत्स्वाभाविकी किं व्युत्पत्त्यपेक्षेनेति, यद्योच्यते
प्रत्यायक इति प्रत्ययं दृष्ट्वा ऽवगच्छामो न प्रथमश्रवणे इति यावत्कृत्वः श्रुतेनेयं
संज्ञा ऽयं संज्ञीत्यवगम्यते तावत्कृत्वः श्रुतार्थविगम इति सो ऽयं समयोपयोग
एव कथितो भवति, संज्ञासंज्ञिसम्बन्धो हि समय एवोच्यते तदुपयोगमन्तरेण
प्रत्यायकत्वानवगमान्न स्वाभाविकी शक्तिः ।
यत्त्वभ्यधायि समयस्य ज्ञानात्मकत्वादात्मनि वृत्तिः न शब्दार्थयोरित्ये-
तदप्यचतुरश्रम्, तदाश्रयत्वाभावेऽपि ज्ञानस्य तद्विषयत्वोपपत्तेः,
यदप्यभाणि समयमात्रशरणे सृणिप्रतोदनादननिर्विशेषे शब्दे शब्दार्थं
प्रतिपद्यामहे इति व्यपदेशो न स्यादिति तदपि न किं चित्, नैसर्गिकशक्तिपक्षे
ऽपि शक्तेरर्थं प्रतिपद्यामहे न धूमादिति स्यात्, तदङ्गत्वादविनाभावादेर्न
तथा व्यपदेश इति चेत् तदितरत्रापि समानम् ।
धूमे हि व्याप्तिपूर्वत्वं शब्दे समयपूर्वता ।
नानयोस्तदपेक्षायां करणत्वं विहन्यते ॥
अपि च, लौकिको व्यपदेशः समयपक्षसाक्षितामिव भजते देवदत्तेनोक्तम्
अमुतः शब्दादमुमर्थं प्रतिपद्यस्वेति एवं हि व्यपदिशति लोकः, तस्मात्समय
एव, अतश्चैवं देशान्तरे सङ्केतवशेन तत एव शब्दादर्थान्तरप्रतिपत्तिः ।
नन्वत्रोक्तं सर्वशब्दाः सर्वार्थप्रत्यायनयुक्ता इति केन चिदर्थेन क चिद्व्यवहार
इति तदेतदयुक्तम् , शक्तीनां भेदाभेदविकल्पानुपपत्तेः, न शब्दस्वरूपाद्भिन्नाः
शक्तयः तथा ऽनवभासात् , अव्यतिरेके चैकस्माच्छब्दादनन्यत्वात्परस्परम-
व्यतिरेकस्तासां स्यात् , न च भिन्नकार्यानुमेया भिन्नाः शक्तयः कार्यभेदस्यान्यथा

ऽप्युपपत्तेः, सर्वशक्तियोगे च सर्वार्थप्रत्ययप्रसङ्गः, समयोपयोगो नियामक
इति चेत् स एवास्तु किं शक्तिभिः ।
यदप्यगादि शब्दश्रवणे सति सर्वार्थविषयसन्देहदर्शनात्सर्वत्र तस्य शक्तिः
कल्प्यते इति तदप्यसारम् , न हि शक्तिकृतः सन्देहः किं तु गत्वादिवर्ण-
सामान्यनिबन्धनः तथा च गत्वादिजातिमत्तां वर्णानामर्थे वाचकत्वमवगतम् ,
अमी तज्जातियोगिनो वर्णाः कस्यार्थस्य वाचकाः स्युरिति भवति सन्देहः ।
यत्पुनरवादि स एव शब्दस्यार्थो यत्रैनमार्याः प्रयुञ्जते न म्लेच्छजन-
प्रसिद्ध इति तदेतत्कथमिव शपथमन्तरेण प्रतिपद्येमहि, न हि म्लेच्छ-
देशे ऽपि तदर्थप्रत्ययो न जायते बाध्यते वा सन्दिग्धो वेति कथं न
शब्दार्थः, आर्यप्रसिद्धिर्र्वाधिकेति चेद् आर्यप्रसिद्धेरपि म्लेच्छप्रसिद्धिः कथं न
बाधिका, अक्षादिवच्च विकल्पमानार्थोपपत्तेः व्यवस्थितविषय एव विकल्पो
भविष्यति, पिकनेमतामरसादिशब्दानां च भवद्भिः म्लेच्छप्रयोगादर्थनिश्चय
आश्रित एव, अवेष्ट्यधिकरणे(१) च राज्यशब्दमान्ध्रप्रसिद्धे ऽर्थे वर्णितवन्तो
भवन्त इत्यलमवान्तरचिन्तनेन, तस्मात्समय एव सम्बन्ध इति युक्तम् , तदुक्तं
जातिविशेषे चानियमादिति ।
अथ यदुक्तं समयः प्रत्युच्चारणं प्रतिपुरुषं च तत्करणम् अनभ्युपगत-
मेव दूषितम् , सर्गादौ सकृदेव समयकरणमिति नः पक्षः, अत एव न
सर्वशब्दानां यदृच्छातुल्यत्वम् , केषां चिदेव शब्दानाम्स्मदादिभिरद्यत्वे
सङ्केतकरणात्त एव यदृच्छाशब्दा उच्यन्ते, सर्गादिश्च समर्थित एव ईश्वर-
सिद्धावप्यविकल्पमनुमानमुपन्यस्तम् , एष एव चावयोर्विशेषो यदेष शब्दा-
र्थसम्बन्धव्यवहारस्तवानादिर्मम तु जगत्सर्गात्प्रभृति प्रवृत्त इति, अद्यत्वे
तु शब्दार्थसम्बन्धव्युत्पत्तौ तुल्य एवावयोः पन्थाः, तत्रापि त्वयं विशेषो
यत्तव शक्तिपर्यन्ता व्युत्पत्तिर्मम तु तदङ्गमिति, तथा चेयमीयती व्युत्पत्तिः
लोके दृश्यते यदयमस्य वाच्यो ऽयमस्य वाचक इति न पुनः शक्तिपर्यन्ता
व्युत्पत्तिरस्ति, तथा हि यत्र शृङ्गग्राहिकया शब्दमर्थं च निर्दिश्य सम्बन्धः
क्रियते तत्रेयन्तमेवैनं क्रियमाणं पश्यामः, अयमस्य वाच्यो ऽयमस्य वाचक
इति, यत्रापि च वृद्धेभ्यो व्यवहरमाणेभ्यो व्युत्पद्यते तत्रापीयदेवासौ जानाति
अयमर्थः अमुतः शब्दादनेन प्रतिपन्न इति न त्वनयास्य का चिच्छक्तिरस्तीति,
इयत्यैव च व्युत्पत्त्या शब्दार्थप्रत्ययोपपत्तेरस्याश्चापरिहार्यत्वादधिककल्पना-
वीजाभावाच्च न नित्यः शब्दार्थसम्बन्धः, अत एव च सम्बन्धस्त्रिप्रमाणक
( १ ) शाबरभाष्ये अ० २ पा० ३ सू० ३

प्रमाणप्रकरणम् २२५
इति(१) यत्त्वयोच्यते तदस्माभिर्न मृष्यते, 'शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्य-
ति' इति सत्यं “श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया” इत्येतदपि सत्यम् , “अ-
न्यथाऽनुपपत्त्या तु बुध्येच्छक्तिं द्वयात्मिकाम्” इत्येतत् न सत्यम् , अन्यथा
ऽप्युपपत्तेरित्युक्तत्वात् , तस्माद् द्विप्रमाणकः सम्बन्धनिश्चयो न त्रिप्रमाणकः,
तदेवं शब्दस्य नैसर्गिकशक्त्यात्मकसम्बन्धाभावादीश्वरविरचितसमयनिबन्धनः
शब्दार्थव्यवहारो नानादिः ।
नन्वीश्वरोऽपि सम्बन्धं कुर्वन्नवश्यं केन चिच्छब्देन करोति तस्य केन कृतः
सम्बन्धः, शब्दान्तरेण चेत्तस्यापि केन कृतस्तस्यापि केनेति न कश्चिदवधि-
स्तस्मादवश्यमनेन सम्बन्धं कुर्वता वृद्धव्यवहारसिद्धाः केचिदकृतसम्बन्धा एव
शब्दा अभ्युपगन्तव्या अस्ति चेद्व्यवहारसिद्धिः किमीश्वरेण किं वा तत्कृतेन
समयेनेत्यनादिपक्ष एव श्रेयान्, उच्यते—
अस्त्रमायुष्मता ज्ञातं विषयस्तु न लक्षितः ।
अस्मदादिषु दोषो ऽयमीश्वरे तु न युज्यते ॥
नानाकर्मफलस्थानमिच्छयैवेदृशं जगत् ।
स्रष्टुं प्रभवतस्तस्य कौशलं को विकल्पयेत् ॥
इच्छामात्रेण पृथिव्यादेरितः कार्यस्य करणमस्मदादीनां यन्मनोरथपद-
वीमपि नाधिरोहति तदपि यतः सम्पद्यते तस्य कियानयं प्रयासः, तदत्रेश्वर-
सद्भावे परं विप्रतिपत्तयः, तस्मिंस्तु सिद्धे क एवंविकल्पानामवसरः, उक्तं च
तत्सिद्धौ निरपवादमनुमानम् , वयं तु न कर्त्तार एव सम्बन्धस्य यत एवमनु-
युज्येमहि—
अङ्गुल्यग्रेण निर्दिश्य कं चिदर्थं पुरः स्थितम् ।
व्युत्पादयन्तो दृश्यन्ते बालानस्मद्विधा अपि ॥
तस्मादीश्वरविरचितसम्बन्धाधिगमोपायभूतवृद्धव्यवहारलब्धतद्व्युत्पत्ति-
सापेक्षः शब्दो ऽर्थमवगमयतीति सिद्धम् , न च नित्यसम्बन्धाभावे ऽपि शब्द-
स्यार्थास्पर्शित्वं समयबलेनार्थप्रत्ययस्याबाधितस्य सिद्धेरित्युक्तत्वादित्यलं
विस्तरेण।
तस्मात्पदे च वाक्ये च सम्बन्धे च स्वतन्त्रता ।
पुरुषस्योपपन्नेति वेदानां तत्प्रणीतता ॥
( १ ) न ह्यसौ ज्ञातसम्बन्धो विनाऽन्यैर्व्यवहर्तृभिः । शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षे-
णात्र पश्यति ॥ १४० ॥ श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया । अन्यथाऽनुपपत्त्या च
बुध्येच्छक्तिं द्वयाश्रिताम् ॥ १४१॥ अर्थापत्त्यावबुध्यन्ते सम्बन्धं त्रिप्रमाणकम् ।।
इति सम्बन्धाक्षेपपरिहारे श्लोकवार्त्तिके ।
२९ न्या०

२३६ न्यायमञ्जर्याम्
आप्तोक्ततया वेदप्रामाण्यावगमनिरूपणम्
तस्मादाप्तोक्तत्वादेव वेदाः प्रमाणं न नित्यत्वात् , नन्वाप्तोक्तत्वस्य हेतोः
पक्षधर्मत्वं कथमवगम्यते न प्रत्यक्षेण क्षोणीधरधर्मत्वमिव धूमस्य वेदानामाप्त-
प्रणीतत्वमवगम्यते श्रवणयुगलकरणलब्धजन्मनि प्रत्यये वेदाख्यस्य शब्दरा-
शेरेव प्रतिभासात् , न चोदात्तादिवद्वर्णधर्मत्वेनाप्तोक्तत्वं गृह्यते, नाप्यनुमानम-
स्मिन्नर्थे सम्भवति लिङ्गाभावात् , प्रामाण्ये हि वेदस्याप्तोक्तत्वं लिङ्गम् आप्तो-
क्तत्वानुमितौ तु न लिङ्गान्तरमुपलभामहे इति कुतस्त्यः पक्षधर्मत्वनिश्चयः,
उच्यते, अलं सरखतीचोदेन उक्त एव पक्षधर्मत्वनिश्चयोपायः, तथाहि—
शब्दस्य साधितं तावदनित्यत्वं सविस्तरम् ।
रचनाः कर्तृमत्यश्च रचनात्वादिति स्थितम् ॥
[L

प्रमाणप्रकरणम् । २२७

कथमाप्तोक्तत्वस्य तत्र व्याप्तिग्रहणम् , नैतदेवम् , प्रत्यक्षादिसंवादात्सन्निश्चीयतां
नाम प्रामाण्यम् उत्थितं तु तदाप्तोक्तत्वात् , प्रत्यक्षादावप्यर्थक्रियाज्ञानसंवादा-
त्प्रामाण्यस्य ज्ञप्तिरूपपत्तिस्तु गुणवत्कारककृतेत्युक्तम् , नद्यादिवाक्यानि च वि-
प्रलम्भकपुरुषभाषितानि विसंवदन्ति लोके दृश्यन्ते, तेनाप्तप्रणीतत्वमेव तेषां
प्रामाण्यकारणं कारणशुद्धिमन्तरेण सम्यक्प्रत्ययानुत्पादात् , निश्चयापायस्तु
प्रत्यक्षं भवतु न तु तत्कृतमेव प्रामाण्यम् , अतो युक्तमाप्तोक्तताया आयुर्वेदा-
दौ व्याप्तिग्रहणम् ,
नन्वेवमपि न युक्तम् आप्तोक्तत्वस्य तत्र परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् , अन्वय-
व्यतिरेकमूलमेवायुर्वेदवाक्यानां प्रामाण्यं नाप्तकृतम् , अन्वयव्यतिरेकौ च
यावत्येव दृश्येते तावत्येवार्थे प्रामाण्यं

[Page 228]

विस्तरविवक्षयैव चरकादयः कर्त्तारः न तु ते सर्वदर्शिनः, न च स्मृ-
तावन्धपरम्परादोषः समूलत्वात् , यथा व्याकरणस्मृतेः शिष्टप्रयोगो मूल-
मेवमिहान्वयव्यतिरेकौ शिष्टविरोधे सति यथा मूलविरोधिनी पाणि-
न्यादिस्मृतिरप्रमाणं तथा चाहुरिह न भवत्यनभिधानादिति एवं वैद्यस्मृतिर-
प्यन्वयव्यतिरेकविरुद्धा न प्रमाणमिति, तदेतदयुक्तम् , अन्वयव्यतिरेकयोर्यथोक्त-
नयेन परिच्छेदासम्भवेन तन्मूलत्वानुपपत्तेः, यदि ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामशेष-
द्रव्यशक्तीर्निश्चित्य चरकादिभिर्विरचितं शास्त्रमितीदृशमन्वयव्यतिरेकित्वमु-
च्यते तदपाकृतम् , अद्यत्वे यावन्तावन्वयव्यतिरेकौ वयमुपलब्धुं शक्नुमः ता-
वद्भ्यां ताभ्यामेकदेशसंवादात्प्रामाण्यकल्पनात् तत्र प्रवर्त्तनं न तु तौ तावन्तौ
शास्त्रस्य मूलं भवितुमर्हतः सर्वैरस्मदादिभिस्तादृशशास्त्रप्रणयनप्रसङ्गात् ,
अनादित्वमपि शास्त्राणां वेदवदनुपपन्नम् , चरकादिकर्तृस्मृतेः कालिदासादि-
स्मृतिवदविगीतत्वात् , न च चिकित्सास्मरणप्रबन्ध एवमनादिः तथात्वे ऽन्ध-
परम्पराकारणानवधारणात् , न च तदुक्तं तन्मूलं भवितुमर्हति व्युदस्तत्वात् ,
तस्मात्सर्वज्ञप्रणीत एवायुर्वेदः ।
ननु अविदुषामुपदेशो नावकल्पते इति विद्वांसः चरकाद्यः कल्प्यन्तां
ते तु प्रत्यक्षेणैव सर्वं विदितवन्त इत्यत्र किं मानम् , उच्यते, अन्व-
यव्यतिरेकयोर्निरासान्नानुमानस्यैष विषयः, वेदमूलत्वमपि मन्वादिस्मृति-
वद्युक्तं कल्पयितुं कर्तृसामान्यासम्भवादिति वर्णयिष्यामः, पुरुषान्तरोप-
देशपूर्वकत्वे चरकेणैव किमपराद्धम् , उपमानमनाशङ्कनीयमेवास्मिन्नर्थे,
अर्थापत्तिस्तु न प्रमाणान्तरम् , अप्रमाण्यं तु नास्ति बहुकृत्वः संवाददर्शनात्,
अतः परिशेषात्प्रत्यक्षीकृतदेशकालपुरुषद्दशाभेदानुसारिसमस्तव्यस्तपदार्थसार्थ-
शक्तिनिश्चयाश्चरकादय इति युक्तं कल्पयितुम् , यद्येवं कथं तर्हि सोमराज्या-
दिवाक्येषु व्यभिचारः व्यभिचारे चार्धजरतीयमित्युक्तम् , नैष दोषः, कर्म-
कर्तृसाधनवैगुण्यादेषु व्यभिचारो भविष्यति, वैदिकेषु च कर्मसु मीमांसकस्य
समानो दोषः।
कारीर्यादौ का ते वार्त्ता यस्यां न स्याद्दिवौ वृष्टिः ।
वैगुण्यं चेत्कर्त्रादीनामत्राप्येवं शक्यं वक्तुम् ॥
यदि विधुरमभुक्तं कर्म शास्त्रीयमन्यत्
फलविघटनहेतुः कल्प्यते सो ऽपि तुल्यः ।
क्व चिदथ फलसंपद् दृश्यते तत्प्रयोगे
तदिह दृढशरीराः सन्ति दीर्घायुषश्च ॥
आयुर्वेदेश्च तस्मादाप्तकृतो नान्यमूल इति सिद्धम् ।
एवं फलवेदादौ प्रकाशामाप्तपणीतत्वम् ॥

प्रमाणप्रकरणम् २२९
तस्मादाप्तोक्तत्वस्य सिद्धमायुर्वेदादौ व्याप्तिग्रहणम् , व्याप्तिप्रदर्शनायैव
सूत्रकृता “स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात्”(१) इत्युक्तम् , दृष्टार्थशब्दे गृहीताविना-
भावमाप्तोक्तत्वम् अदृष्टार्थे ऽपि प्रामाण्यं साधयतीति, अत एवोक्तम् , “मन्त्रा-
युर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्” इति(२) ।
नन्वत्रापि न वैद्यकं विरचयन्दृष्टो मुनिः सर्ववि-
त्दूव्याप्तिग्रहणं जने यदि वृथा ऽऽयुर्वेदसङ्कीर्त्तनम् ।
सत्यं किं तु दृढा तथा ऽपि चरकाद्याप्तस्मृतिर्वैद्यके
नासौ चार्यनिबन्धनेति कथिता तस्येह दृष्टान्तता ॥
इत्यायुर्वेदवाक्यप्रभृतिषु भवति व्याप्तिराप्तोक्ततायाः
पूर्वोक्तेन क्रमेण स्फुटमकथि तथा पक्षधर्मत्वमस्याः ।
न प्रत्यक्षागमाभ्यामपहृतविषया न

२३० न्यायमञ्जर्याम्
नाप्यनुमानम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तृप्तिभोजनयोरिव स्वर्गयागयोः साध्य-
साधनसम्बन्धानवधारणात्, जगद्वैचित्र्यान्यथाऽनुपपत्त्या तु विचित्रं कारण-
मात्रमनुमीयते न च तावता ऽनुष्ठानसिद्धिः, उक्तं च--
अधर्मे धर्मरूपे वा ऽप्यविभक्ते फलं प्रति ।
किमप्यस्तीति विज्ञानं नराणां कोपयुज्यते इति ॥
उपमानं त्वत्र शङ्क्यमानमपि न शोभते, नापि परस्परमुपदिशन्तो लौकिकाः
कर्माणि परलोकफलानि जानी्युरिति वक्तुं युक्तम्, अज्ञात्वा उपपादयतामा-
प्तत्वायोगात् , ज्ञानं तु लौकिकानां दुघर्टं प्रमाणाभावाद् इत्युक्तत्वात् , एवमेव
हि पुरुषोपदेशपरम्पराकल्पनायामन्धपरम्परान्यायः स्यात् , तस्मादवश्यमभ्युप-
गतपरलोकैः परलोकफलानि कर्माणि कुर्वद्भिः शास्त्रात्कर्मावबोधो ऽभ्युपग-
न्तव्यः, शास्त्रं च वेदा एवेति सिद्धं तत्प्रामाण्यम् ।
ननु लोकप्रसिद्धित एव धर्माधर्मसाधनानि कर्माणि ज्ञास्यन्ते किं शास्त्रेण,
उपकारापकारो हि धर्माधर्मयोर्लक्षणमिति प्रसिद्धमेवैतत्, तथा ऽऽह व्यासः--
इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन् पदद्वये ।
आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनमिति ॥
नैतद्युक्तं लोकप्रसिद्धेर्निर्मूलायाः प्रमाणत्वानुपपत्तेः, लोकप्रसिद्धर्नाम लौ-
किकानामविच्छिन्ना स्मृतिः, स्मृतिश्च प्रभवन्ती प्रमाणान्तरमूला भवति न
स्वतन्त्रेत्यवश्यमस्या मूलमन्वेषणीयम् , तच्च प्रत्यक्षादि नोपपद्यते इति नूनं
शास्त्रमूलैव लोकप्रसिद्धिः, विरुद्धनेकप्रकारत्वाच्च लोकप्रसिद्धेर्न तस्यां स्वतन्त्रा-
यां समाश्वसिति लोकः, न चोपकारकमात्रलक्षणावेव धर्माधर्मौ वक्तुं युज्येते
जपशीधुपानादौ तदभावात्, गुरुदारगमनादौ च विपर्ययादित्यवश्यं शास्त्रशर-
णावेव तावेषितव्यौ ।
अपि चेदमिष्टिमन्त्रादिकमेव फलम् अयमस्मिन्नधिकृत इति इयमितिकर्त्त-
व्यता एप देशः इमे ऋत्विजः इत्यादि किं लोकप्रसिद्धेरधिगन्तुं शक्यते, तस्मा-
दवश्यं शास्त्राधीन एव विशिष्टकर्मावबोध एषितव्यः, शास्त्रं च वेद एवेत्युक्तम् ,
अतस्तस्य निर्विवादसिद्धमेव प्रामाण्यमिति ।
एवं तु वर्ण्यमाने संसारानादित्वं तावदुक्तं स्यात्, वेदस्यानादित्वं कर्म-
ज्ञानानादित्वात् , यश्च मीमांसकवर्त्मनैव प्रमाणता सिद्ध्यति नाप्तवादात् ,
तस्माद्यथोदाहृत एव मार्गः प्रमाणतायामनुवर्त्तनीयः, अथ वा--
वयमपि न विशिष्मो ऽनादिसंसारपक्षं
युगपदखिलसर्गध्वंसवादे तु भेदः ।
अकथि च रचनानां कार्यता तेन सर्गा-
त्प्रभृति भगवतेदं वेदशास्त्रं प्रणीतम् ॥

प्रमाणप्रकरणम् २३१
अनादिरेवेश्वरकर्तृको ऽपि सदैव सर्गप्रलयप्रबन्धः ।
सर्गान्तरेष्वेव च कर्मबोधो वेदान्तरेभ्यो ऽपि जनस्य सिध्येत् ॥
अन्यत्वे किं प्रमाणं ननु तव सुमते किं तदैक्‍यप्रमाणं
ध्वस्तं तावत्समस्तं भुवनमिति तदा वेदनाशो ऽप्यवश्यम् ।
एकस्त्वीशो ऽवशिष्टः स च रचयति वा प्राक्तनं संस्मरेद्वा
वेदे स्वातन्त्र्यमस्मान्नियतमुभयथा ऽप्यस्ति चन्द्रार्धमौलेः ॥
एकस्य तस्य मनसि प्रतिभासमानो
वेदस्तदा हि कृतकान्न विशिष्यते ऽसौ ।
प्रत्यक्षसर्वविषयस्य तु नेश्वरस्य
युक्ता स्मृतिः करणमेव ततो ऽनवद्यम् ॥
तेनाप्तनिमित्ततयैव निरत्ययार्थ-
संप्रत्ययोपजननाय जनस्य वेदे ।
शास्त्रं सुविस्तरमपास्तकुतर्कमूल-
मोहप्रपञ्चमकरोन्मुनिरक्षपादः ॥
अथर्ववेदप्रमाण्याक्षेपः ।
अत्र कश्चिदाह, युक्तमितरेतरव्यतिषक्तार्थोपदेशित्वेनैककर्तृकत्वानुमानद्वा-
रकंत्रिवेद्याः प्रामाण्यम् , अथर्ववेदस्य तु त्रय्याम्नातधर्मोपयोगानुपलब्धेस्त्रयीबा-
ह्यत्वेन तत्समानयोगक्षेमत्वम् , अनपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यपक्षे ऽपि विचित्रशाखा-
न्तरोपदिष्टविशिष्टज्योतिष्टोमाद्यनेक कर्मानुप्रविष्टहौत्राध्वर्यवादि व्यापारव्यतिष-
[

स्मृतिरपि मानवी प्रतिवेदं द्वादशवार्षिकब्रह्मचर्योपदेशिनी दृश्यते षट्त्रिंशदार्षि-
कं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतमिति, श्राद्धप्रकरणे ऽपि(१) ।
यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् ।
शाखान्तगमथाध्वर्युं छन्दोगं वा समाप्तिगमिति ॥
त्रिवेदपारगानेव श्राद्धभुजो ब्राह्मणान् दर्शयति नाथर्ववेदाध्यायिनः प्रत्यु-
निषेधः क चिदुपदिश्यते तस्मादाथर्वणं न प्रवृञ्ज्यादिति ।
अथर्ववेदप्रामाण्याक्षेपपरिहारः
एवमाक्षेपे सति केचिदाचक्षते—
यदि यज्ञोपयोगित्वं नेहास्याथर्वणश्रुतेः ।
अर्थान्तरे प्रमाणत्वं केनास्याः प्रतिहन्यते ॥
शान्तिपुष्ट्यभिचारार्था एकब्रह्मर्त्विगाश्रिताः ।
क्रियास्तया प्रमीयन्ते त्रय्येवात्मीयगोचर इति ॥
एवं तत्तु सर्वं न साध्वभिधीयते, तथा हि तत्प्रमाणं बादरायणस्यान-
त्वादिति(२) य एष वेदप्रामाण्याधिगतौ जैमिनिना निरदेशि पन्थाः यो
ऽक्षपादेन कणादेन प्रकटितः तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यमिति मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्य-
वच्च तत्प्रमाण्यमाप्तप्रामाण्यादिति स चतुर्ष्वपि वेदेषु तुल्यः, तत्र विशेषतुषो ऽपि
न कश्चिदस्ति प्रयत्नेनान्विष्यमाणः प्राप्यते, न हि मीमांसकपक्षे एवं वक्तुं श-
क्यते त्रय्येवानादिमती नाथर्वणश्रुतिस्तस्यां कर्तृस्मरणसम्भवादिति, नापि नैया-
यिकादिपक्षे एवं शक्यम् आप्तप्रणीतास्त्रयो वेदाः चतुर्थस्तु नाप्तप्रणीत इति, तेन
प्रामाण्याधिगमोपायाविशेषात्समानयोगक्षेमतया चत्वारो ऽपि वेदाः प्रमाणम् ।
व्यवहारो ऽपि सर्वेषां सारेतरविचारचतुरचेतसां चतुर्भिरपि वेदैश्चतुर्णां
वर्णानामाश्रमाणां चतसृषु दिक्षु चतुरुधिमेखलायामवनौ प्रसिद्ध इति को ऽय-
मत्रान्यथात्वभ्रमः, श्रुतिस्मृतिमूलश्चार्यावर्त्तनिवासिनां भवति व्यवहारः, ते
च श्रुतिस्मृती चतुरो ऽपि वेदान् समानकक्षानभिददतः, ऋग्यजुःसामवेदेष्वपि
अथर्ववेदाशंसीनि भूयांसि वचांसि भवन्ति, तथथा शतपथे अथ तृतीये ऽहनी-
त्युपक्रमस्याश्वमेधे परिलवाख्याने सो ऽयमाथर्वणो वेद' (३)इति श्रूयते, छा-
न्दोग्योपनिषदि(४) च "ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणः चतुर्थ" इति
पठ्यते ।
( १ ) मनुस्मृतौ अ० ३ श्लो० १४५ ।
( २ ) जैमिनिसूत्रम् अ० १ पा० १ सू० ५ ।
( ३ ) प्रकरणम् १३ प्रपाठक ३ कण्डिका ७ ।
( ४ ) सप्तमप्रपाठके ६ खण्डे ।

नन्वितिहासपुराणानि पञ्चम इति तत्र पठ्यते एव, किं चातः, किमियता
ऽऽथर्वणश्चतुर्थो न भवति वेदः, चतुर्थशब्दोपादानादितिहासादितुल्यो ऽसौ न
वेदसमानकक्ष इति चेत् केयं कल्पना, चतुर्थशब्दोपादानादप्राधान्ये त्रयो
वेदा असृज्यन्तेत्यादौ त्रित्वसंख्योपादानात्ते ऽपि न प्रधानतामधिगच्छेयुः,
इतिहासादिभिर्वा सह परिगणनमप्राधान्यकारणं यदुच्यते तदपि सर्ववेदसाधा-
रणमिति यत्किंचिदेतत्, तथा शताध्ययने ऽपि ऋचो वै ब्रह्मणः प्राणा इत्य-
भ्युपक्रम्य आथर्वणो वै ब्रह्मणः समान इति पठ्यते, तथा ये ऽस्योदञ्चो रश्म-
यस्ता एवास्योदीच्यो मधूनाड्यो ऽथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इति(१), तथा
तैत्तिरीये(२) तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयादन्योन्तर आत्मा मनोमय इति प्रस्तुत्य
तस्य यजुरेव शिरः ऋग्दक्षिणः पक्षः सामोत्तरः पक्षः आदेश आत्माऽथर्वाङ्गि-
रसः पुच्छं प्रतिष्ठेति पठ्यते, तथान्यत्र(३) ऋचां प्राची महती दिगुच्यते
दक्षिणामाहुर्यजुषां साम्नामुत्तराम् अथर्वणामङ्गिरसां प्रतीची महती दिगुच्यते
ति, शतपथे ब्रह्मयज्ञविधिप्रक्रमे “मध्यमे पयआहुतयो वा एता देवानां यदृच
युपक्रम्य मेदआहुतयो वा एता देवानां यदथर्वाङ्गिरसः स्म य एवं विद्वानथ-
र्वाङ्गिरसो ऽहरहः स्वाध्यायमधीते मेदआहुतिभिरेव देवान् स तर्पयति त एनं
तृप्तास्तर्पयन्ति”(४) इति, मन्त्रा अपि तदर्थप्रकाशनपरा अनुश्रूयन्ते, (५)“त्वा-
मग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत” इत्यादयो न चैषामथर्वा नाम कश्चिदृषिरित्येवं-
प्रकारं व्याख्यानं युक्तम् अन्यत्राप्यसमाश्वासप्रसङ्गात्, इत्येवंजातीयकास्तावदु-
दाहृताः श्रुतिवाचः, स्मृतिवाक्यानि खल्वपि मनुस्तावत्, “श्रुतीरथर्वाङ्गिरसीः
कुर्यादित्यभिचारयन्” इति श्रुतिशब्देन त्रयीवद् व्यवहरति याज्ञवल्क्यः चतु-
र्दशविद्यास्थानानि गणयन्—
पुराणतर्कमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति ॥
चतुर एव वेदानावेद्यते, नान्यथा हि चतुर्दशसंख्या पूर्यते, स्मृत्यन्तरे च
स्पष्टमेवोक्तम्—
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दशेति ॥
(१) छान्दोग्योपनिषदि प्र० ३ खण्ड ३ ।
(२) ब्रह्मोपनिषदि अ० ३ ।
(३) तैत्तिरीयब्राह्मणे अन्तिमप्रपाठके अ० १० ।
(४) काण्ड० ११ प्र० ३ ब्राह्मणम् ८ ।
(५) तैत्तिरीयसंहिता अ० ३ प्र०५ अ० ११ ।
३० न्या०

२३४ न्यायमञ्जर्याम्
अन्यत्राप्युक्तम्, पुराणं धर्मशास्त्रं मीमांसा न्यायश्चत्वारो वेदाः षडङ्गानी-
ति चतुर्दश विद्यास्थानानीति, शातातपो ऽप्याह—
ऋक्सामयजुरङ्गानामथर्वाङ्गिरसामपि ।
अणोरप्यस्य विज्ञानाथो ऽनूचानस्स नो महानिति ॥
तथा ऽन्यत्र चत्वारश्चतुर्णां वेदानां पारगा धर्मज्ञाः परिषदि त्युक्तम् , शङ्ख-
लिखितौ च ऋग्यजुःसामाथर्वविदः षडङ्गविद्धर्मविद्वाक्यविद् नैयायिको नैष्ठिको
ब्रह्मचारी पञ्चाग्निरिति दशावरा परिषदि त्यूचतुः, प्राचेतसे चत्वारो वेदविदो
धर्मशास्त्रविदिति पञ्चावरा परिषदि त्युक्तम् , तथा च पङ्क्तिपावनप्रस्तावे चतु-
र्वेदः षडङ्गवित् ज्येष्ठसामगो ऽथर्वाङ्गिरसो ऽप्येते पङ्क्तिपावना गण्यन्ते, तद-
यमेवमादिवेदचतुष्टय प्रतिष्ठाप्रगुण एव प्राचुर्येण धर्मशास्त्रकाराणां व्यवहारः,
अन्ये ऽपि शास्त्रकारास्तथैव व्यवहरन्तो दृश्यन्ते, यथा च महाभाष्यकारो भग-
वान् पतञ्जलिरथर्ववेदमेव प्रथममुदाहृतवान् शन्नो देवीरभिष्टये इति, मीमांसा-
भाष्यकारेणापि वेदाधिकरणे(१) काठकं कालापकं मौद्गलं पैप्पलादकमिति
यजुर्वेदादिकवदथर्ववेदे ऽपि पैप्पलादकमुदाजह्रे, सर्वशाखाधिकरणे(२) ऽपि वे-
दान्तरशाखान्तरवन्मौदकपैप्पलादकाख्ये अथर्वशाखे अप्युदाहृत्य विचारः कृतः
तथा च प्रथमयज्ञो नाम चतुर्षु वेदेषु न कश्चिदस्तीत्यधिकरणान्ते एव लिखि-
तम्, एवं श्रुतिस्मृतिशिष्टाचारव्यवहारविदामत्र विप्रतिपत्तिसम्भावनैव नास्ति ।
आह, न ब्रूमः अथर्ववेदो न प्रमाणमिति किं तु त्रयीबाह्य इति,
उच्यते, त्रयीयमथर्ववेदबाह्यैव न केवलमेवं त्रय्यामपि परस्परबाह्यत्वमस्त्ये-
व ऋक्सामबाह्यानि यजूंषि यजुःसामबाह्या ऋचः ऋग्यजुर्बाह्यानि सामानीति
कियानयं दोषः सर्वभावानामितरेतरसांकर्यराहित्यात्, ये हि शब्दात्मानो ग्रन्थ-
संदर्भस्वभावा ये च तदभिधेया अर्थस्वभावास्ते सर्वे ऽन्योन्यसंमिश्रितात्मान
एव न च परेणात्मानममिश्रयन्तो ऽपि ते स्वरूपमपि हारयन्तीति ।
अथोच्यते नेदृशं त्रयीबाह्यत्वमथर्ववेदे विवक्षितम् अपि तु यदेष न त्रयी-
प्रत्ययं कर्मोपदिशति न तत्सम्बद्धं किं चिदिति तदस्य त्रयीबाह्यत्वमिति, एतद्-
दपि न साधूपदिष्टम् , इष्टिपश्वेकाहाहीनस्त्रादिकर्मणां तत्रोपदेशदर्शनात्, स-
र्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मेति न्यायात्, त्रय्युपदिष्टे ऽपि कर्मणि सम्बन्धसर्वशाखा-
प्रत्ययमेव नाथर्वशाखाप्रत्ययम् यतः सोमयागादिकर्मणामृग्वेदेन हौत्रं यजुर्वेदे-
नाध्वर्यवं सामवेदेनौद्गात्रं क्रियते नाथर्ववेदेन किं चिदिति, तदयुक्तम्, अथ-
र्ववेदेन ब्रह्मत्वस्य करणात् तथा च गोपथब्राह्मणम्, प्रजापतिः सोमेन य-
क्ष्यमाणो वेदानुवाच कं वो होतारं वृणीयामिति प्रक्रम्य तस्मादृग्वेदमेव होतारं
(१) शाबरभाष्ये अ० १ पा० १ सू० २७ ।
( २ ) शाबरभाष्ये अ० २ पा० ४ सू० ८ ।

[Header] प्रमाणप्रकरणम् २३५

वृणीष्व स हि हौत्रं वेद यजुर्विद्मेवाध्वर्युं वृणीष्व स हि आध्वर्यवं वेद सा-
मविद्मेवोद्गातारं वृणीष्व स हि औद्गात्रं वेद अथर्वाङ्गिरोविद्मेव ब्रह्माणं
वृणीष्व स हि ब्रह्मत्वं वेदेति एवमभिधाय पुनराह अथ चेन्नैवम्विधं होतारम-
ध्वर्युमुद्गातारं ब्रह्माणं वा वृणुते पुरस्तादेव वैषां यज्ञो रिष्यतीति तस्मादृग्वि-
दमेव होतारं कुर्याद् यजुर्विद्मेवाध्वर्युं सामविद्मेवोद्गातारम् अथर्वाङ्गिरसो-
विद्मेव ब्रह्माणमिति, तथा यज्ञे यदूनं च विरिष्टं च यातयामं च करोति तद्-
थर्वणां तेजसाप्याययतीति अथानन्ते भृग्वङ्गिरोभ्यः सोमः पातव्य इति ।
अथर्ववेदस्य त्र्यात्मकत्वम्—
नन्वेताः श्रुतीरथर्वाण एवाधीयते नान्ये त्रयीविदः ते त्वेनां पठन्ति यहचा
हौत्रं क्रियते यजुषा ऽऽध्वर्यवं साम्ना औद्गात्रम् अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति
त्रय्या विद्ययेति ब्रूयादिति, तथा च यहचैव हौत्रमकुर्वत यजुषा ऽऽध्वर्यवं सा-
म्नोद्गात्रं यदेव त्रय्यै विद्यायै शुक्लं तेन ब्रह्मत्वमिति ।
उच्यते, वयमप्येवमादीनि वाक्यानि न नाधीमहि किं त्वेषामयमेवार्थोऽथ-
र्वाङ्गिरोविदेव ब्रह्मेति, कथम् , यतो न त्रयी नाम किमपि वस्त्वन्तरम् , अपि
तु त्रयाणां वेदानां समाहार इति, समाहारश्च समाह्रियमाणनिष्ठो भवति, समा-
ह्रियमाणाश्च ऋग्वेदादयस्त्रयो हौत्रादिपरत्वे चरितार्था न पुनस्तत्र भेदमर्हन्ति,
एकैकशः चरितार्थानां समुदायो ऽपि चरितार्थ एव, समुदायबुद्धौ हि विभज्य-
मानायां समुदायिन एव प्रस्फुरन्ति नावयविवदर्थान्तरं ते चान्यत्र व्यापृताः,
किं नु खलु ऋग्वेदादीनां ब्रह्मत्वं कुर्वतामतिभारो भवति, न ब्रूमः अतिभार
इति किं तु त्र्यात्मकत्वेन ब्रह्मत्वकर्तव्यतोपदिश्यते त्र्यात्मकश्चान्यतमो ऽपि
तेषां न भवति वेदः अथर्ववेदस्तु त्र्यात्मक एव, तत्र हि ऋचो यजूंषि सामानि
इति त्रीण्यपि सन्ति तेन ब्रह्मत्वं क्रियमाणं त्रय्या कृतं भवति ।
ननु यस्त्रीन्वेदानधीते तेन चेद् ब्रह्मत्वं क्रियेत तत्किं तया न कृतं भवति,
बाढमित्युच्यते सो ऽपि एकस्मै वा कामायान्ये यज्ञक्रतवस्समाह्रियन्ते सर्वेभ्यो ऽ
ज्योतिष्टोमः सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति श्रुतावपि(१) योगसिद्ध्यधिकरणन्याये-
नान्यतममेव बुद्ध्वावादाय विदध्यान्न समुदायं बुद्धावारोपयितुं शक्नुयादित्येके-
नैतत्कृतं भवति न त्रय्येति ।
नन्वन्ये ऽपि त्र्यात्मका वेदाः यद्येवं सुतरामथर्ववेदो न पृथक् करणीयः
सर्वेषां रूपाविशेषात् , तेषां पृथक्प्रतिष्ठैः स्वैः स्वैर्ऋगादिभिरेव व्यपदेश इति
न ते समुदायशब्दव्यपदेश्याः, यत्तु वाक्यान्तरे त्रय्यै विद्यायै शुक्लं तेन ब्रह्मत्व-
मिति तत्रेयं चतुर्थी षष्ठ्याः स्थाने प्रयुक्ता शुक्रमिति सारमाचक्षते तेन त्रयी-
( १ ) जैमिनिसूत्रम् । अ० ४ पा० ३ सू० २७–२८

विद्यायाः सारेण ब्रह्मत्वं क्रियते इत्युक्तं भवति, न च त्रय्येव त्रय्याः शुक्लं
भवति न चात्यन्तं ततो ऽर्थान्तरमेव तेनेदमथर्ववेदात्मकमेव त्रय्याः शुक्लं, शु-
क्रमिति च गुह्यमाहुः, अथर्वशब्दो ऽपि रहस्यवचनो यज्ञाथर्वाणं चैकस्या इष्टय
इति, तेन त्रयीशुक्ररूपेणाथर्ववेदेन ब्रह्मत्वमितीत्थमथर्ववेदस्य न त्रयीबाह्यत्वमि-
त्थं सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मेति न सर्वशब्दः सङ्कोचितो भवति, अत एव ब्रह्मवेदो
ऽथर्ववेद इति पूर्वोत्तरब्राह्मणे पठ्यते ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः ब्रह्मवेद इति,
तथा च काठकशताध्ययने ब्राह्मणे ब्रह्मोदने श्रूयते ब्रह्मवादिनो वदन्ति पुरा वा
औद्दालकिरारुणिरुवाच ब्रह्मणे त्वा प्राणाय जुष्टं निर्वपामि ब्रह्मणे त्वा व्यानाय
जुष्टं निर्वपामीत्युपक्रम्य आथर्वणो वै ब्रह्मणः समानो ऽथर्वणमेवैतज्जुष्टं निर्वपति
ऽतुः शरावे भवति चत्वारो हीमे वेदास्तानेव भागिनः करोति मूलं वै ब्रह्म-
णो वेदाः वेदानामेतन्मूलं यदृृत्विजः प्राश्नन्ति तद् ब्रह्मोदनस्य ब्रह्मोदनत्वमिति,
तथा सामवेदे पृष्ठ्यस्य चतुर्थेऽहन्यार्भवे पवमाने आथर्वणे साम्नोगानं यत्तद्विधाने
श्रूयते चतुर्विधमाथर्वणं भवति चतुरात्रस्य वृत्त्यै चतुष्पदामानुष्टुभा ऽनु-
ष्टुभमेवैतद्दर्शयच्चतुर्थं भेषजं वाथर्वाणं तद्धि भेषज्यमेव तत्करोत्याथर्वणानि
यागभेषजानीत्येतदालम्बनेयं स्तुतिरत् एव प्रागुक्तं यज्ञे यदूनं च विरिष्टं च
यातयामं च करोति तदथर्वणा तेजसाप्याययतीति तस्मादाथर्वण एव ब्रह्मेति,
एतच्च शास्त्रान्तरे विस्तरेणाभियुक्तैर्युक्तिभिरुपपादितमिति नेहात्यन्ताय
प्रतायते ।
यत्तु नाथर्वणेन प्रवृञ्ज्यादिति तत्कल्पसूत्रवाक्यत्वाद्देविरुद्धमित्यनाहृ-
तम् , अथापि श्रौतमिदं वाक्यं तदापि प्रकरणाधीतं चेत्तत्रव क चित्कर्मणि
निवेश्यते, अनारभ्यवादपक्षे ऽपि पूर्वोक्तवाक्यविसदृशार्थत्वादथर्ववेदस्य च
त्रयीबाह्यत्वेन सम्पर्कपरिहारार्हत्वान्नियतविषयमेव व्याख्यास्यते ।
यदप्युच्यते उच्चैर्ऋचा क्रियते उच्चैःसाम्नोपांशु यजुषेतिवदथर्वधर्मो ऽपि
न कश्चिदाम्नात इति तदप्यसारम् , मन्त्रधर्मो ह्ययमुपदिश्यते न वेदधर्मः।
मन्त्रब्राह्मणसमुदायस्वभावा हि चत्वार इमे वेदग्रन्था मन्त्रास्तु ते गद्यपद्यभे-
दाद् द्विधैव गद्यबन्धो यजुरुच्यते पद्यबन्ध ऋगिति गीतिनिबन्धनं तु भेदान्तरं
सामेति, अत एव जैमिनिना मन्त्रविभागं प्रस्तुत्य(१) तेषामृग्यत्रार्थवशेन
पादव्यवस्था, गीतिषु सामाख्या, शेषे यजुः शब्द, इत्थमेव तेषां त्रैविध्यमुपपा-
दितम् , तेषामेव चायमुच्चैरादिधर्मो न वेदशब्दवाच्यानां मन्त्रब्राह्मणसमुदा-
यात्मनां ग्रन्थानाम् , अथर्ववेदेपीयं त्रिविधैव मन्त्रजातिरिति तत्रापीदं धर्म-

( १ ) प्रकरणादीनामिति मूले पाठः ।
( २ ) जैमिनिसूत्रम् । अ० २ पा० १ सू० ३५-३६-३७ ।

प्रमाणप्रकरणम् २३७
जातमुपदिष्टं भवति, मन्त्रविभागकृत एवायं त्रयीव्यपदेश इति, तच्च सैषा त्रयी
विद्या तपतीत्याद्यपि न विरोत्स्यते, एवं ऋग्यजुःसामसमुदायात्मकमन्त्रोपब-
न्धात् त्रय्यन्तर्गतश्च अथर्ववेदः पृथग्व्यवस्थितग्रन्थसंदर्भस्वभावत्वाच्च भिन्न इति
स्थितम् ।
अन्ये पुनः ऋक्प्रचुरत्वात्प्रविरलयजुर्वाक्यत्वादगीयमानसाममन्त्रतावशा-
च्च ऋग्वेदमेवाथर्ववेदमाचक्षते अयमपि पक्षो ऽस्तु न कश्चिद्विरोधः ।
यत्पुनरभिधीयते वेदशब्दस्त्रयाणामेव वाचको न चतुर्थस्येति सोयमत्युत्कटो
द्वेषः, वृद्धव्यवहारो ह्यत्र प्रमाणम् , वेदो ऽयं ब्राह्मणो ऽयमिति तत्र तत्र वेदशब्दे
उच्चारिते चत्वारो ऽपि प्रतीयन्ते, वेदो मया ऽधीत इति वदन्तं पृच्छन्ति व्यव-
हर्त्तारः कतमस्त्वया ऽधीतो वेद इति स आह अथर्ववेद इति न तमे

२३८ न्यायमञ्जर्याम्
वेद एव ज्यायान् ।
यत्तु मानवं वाक्यमुदाहृतं षट्त्रिंशदाब्दिकं तत्त्रिवेदाध्ययनविषयं वैक-
ल्पिकं वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वा ऽपि यथाक्रममिति एकस्मिन्वेदे द्वाद-
शवर्षाणि व्रतं द्वयोश्चतुर्विंशतिः त्रयाणां षट्त्रिंशदिति, यस्तु चतुरो वेदान-
धीते तस्याष्टचत्वारिंशद्वर्षं वेदब्रह्मचर्यमुपासीतेति स्मृत्यन्तरमस्ति न च तदा-
यैर्नादृतम् , तत्र त्रिवेदाध्यायिनामेव प्रतिवेदं षोडशवर्षाणि व्रतं चरेदिति व्या-
ख्यानमसङ्गतम्, उपक्रमविरोधाद् अनुपयोगाच्च, तेन वेदान्तराध्ययनकृत ए-
वायं विकल्पविधिर्न द्वादशषोडशवर्षापेक्षेत्यनादरो ऽप्यस्यां स्मृतौ कृष्णकेशो
ऽग्नीनादधीतेति श्रुतिविरोधकृत्तो नाथर्ववेदाध्ययननिषेधगर्भ इति, त्रैवेदिकव्रत-
ब्रह्मचर्यस्मृतिरपि चेयम् अथर्ववेदाध्ययनपर्युदासमेव विषयीकरोति न च वेदा-
न्तराध्ययननिषेधमिति अत्रापि न विशेषहेतुरस्ति, त्रिषु वेदेष्विदं व्रतं न पुन-
रेष्वेव त्रिष्विति नियामकं वचनमस्ति ।
यदपि श्राद्धप्रकरणे यत्नेन भोजयेदितित्रिवेदपारगपरिकीर्त्तनं तद्वेदपारग-
मिति शाखान्तरगमिति समाप्तिगमिति विशेषणपदपर्यालोचनया ऋग्वेदाद्येक-
वेदाध्यायिनामनधिकारमेव श्राद्धे सूचयति अथर्वणस्तु अथर्वशिरो ऽध्ययनमा-
त्रलब्धपङ्क्तिपावनभावस्यैकदेशपाठिनो ऽपि तत्राधिकार उपपद्यते, दर्शितं
चाथर्वशिरोऽध्ययनमात्रादपि पङ्क्तिपावनत्वं पङ्क्तिपावनश्च श्राद्धभोजने ऽन-
धिकृत इति विप्रतिषिद्धम् ।
यत्तु ज्येष्ठसामगस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णिक इति वेदान्तरैकदेशाध्यायिनामपि
श्राद्धभोजनाभ्यनुज्ञानं तदनुकल्परूपमिव भाति प्रथमकल्पेन समग्रवेदाध्ययनो-
पदेशादिति, तस्मान्नाथर्वनिषेधार्थमेतद्वाक्यमिति, तदेवमवस्थिते यद्वार्त्तिकका-
रेण भयादिव द्वेषादिव मोहादिव सानुकम्पमिव वेदमूच्यते(१) यदि यज्ञोपयो-
गित्वमित्यादि तदहृदयङ्गमम् , अथर्ववेदे पूर्वोत्तरब्राह्मणे विस्पष्टमिष्टिपश्वेका-
हाहीनसत्राणामुपदेशात्, वेदान्तरेषु तच्चोदनाभावात्किमथर्ववेदे तदुपदेशेनेति
चेत् सुभाषितमिदम् , एवमपि हि वक्तुं शक्यम् अथर्ववेदे तच्चोदनाया दर्शनात्किं
तदुपदेशेनेति, न च जाने कस्यैष पर्यनुयोगः किं नित्यस्य वेदस्य किं वा तत्प्र-
णेतुरीश्वरस्येति द्वावपि हि तावपर्यनुयोज्यावित्युक्तम् , अर्थान्तरशान्तिपुष्ट्यभि-
चारादि वेदान्तरेष्वपि न न दृश्यते श्येनो हि सामवेदे उत्पन्नः अद्भुतशान्त्या-
दयश्च यजुर्वेदेइति तदपि समानम्, एकब्रह्मर्त्विगाश्रिता इत्येतदपि न सत्यम्,
यत एवं तत्र पठ्यते द्वे यज्ञवृत्ती भवतो वैहारिकी च पाकयज्ञवृत्तिश्चोत तत्र
वैहारिकी नानानेकर्त्विगाश्रितानामेकक्रियाणामुपदेशः श्रुतावेकब्रह्मर्त्विगाश्रिता-
( १ ) तन्त्रवार्त्तिके अ १ पा० ३ सू० ४ ।

प्रमाणप्रकरणम् २३९
स्तु शान्त्यादिक्रियाः स्मृतावित्यभूमिज्ञोक्तिरेषा त्रय्येवात्मीयगोचरा इति एतद्-
पि परममाध्यस्थ्यम् , न ह्यात्मीयः परकीयो वा कश्चिदस्ति वेदार्थः सर्वशाखा-
प्रत्ययत्वादेकस्य कर्मणः।
वेदचतुष्टयसमानत्वोपसंहारः—
तस्मात्समानयोगक्षेमत्वात्सर्ववेदानामेकस्य ततः पृथक् करणं वेदनिन्दाप्रा-
यश्चित्तनिर्भयधियामेव चेतसि परिस्फुरति न साधूनामित्युपरम्यते।
इति तुल्यप्रभावर्द्धिर्वर्धमानोचितस्तवः।
विविधाभिमतस्फीतफलसंपादनोद्यताः॥
चत्वारो ऽपि पराक्षेपपरिहारस्थिरस्थितिम् ।
भजन्ति वेदाः प्रामाण्यलक्ष्मीं हरिभुजा इव ॥
चतुःस्कन्धोपेतः प्रथितपृथगर्थैरवयवैः
कृतान्योन्यश्लेषैरुपचितवपुर्वेदविटपः ।
प्रतिस्कन्धं शाखाफलकुसुमसंदर्भसुभगः
प्रकाशन्ते तस्य द्विजमुखनिपीतोत्तमरसाः ॥
तन्त्रागमादिप्रामाण्यविचारः--
आह—
किमेतदित्थं प्रामाण्यं वेदानामेव साध्यते ।
तन्त्रागमान्तराणां वा सर्वेषामियमेव दिक् ॥
किं चातः—
आद्ये पक्षे परेष्वेवं ब्रुवाणेषु किमुत्तरम् ।
उत्तरत्र तु मिथ्या स्युः सर्वे ऽन्योन्यविरोधिनः ॥
कानि पुनरागमान्तराणि चेतसि विधायैवं वत्सः पृच्छति, पुराणेतिहास-
धर्मशास्त्राणि वा शैवपाशुपतपञ्चरात्रबौद्धार्हतप्रभृतीनि वा तत्र शैवादीनि
तावन्निरूपयिष्यामः, मन्वादिप्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वेदवत्तदर्थानुप्रविष्टविशि-
ष्टक्रमोपदेशीनि प्रमाणमेव कस्तेषु विचारः, तेषां तु प्रमाणत्वं वेदमूलत्वेनैव के
चिदाचक्षते, तथा हि न तावन्मन्वादिदेशना भ्रान्तिमूलाः संभाव्यन्ते बाधकाभा-
वात् , अद्य यावदपरम्लानादरैर्वेदविद्भिस्तदर्थानुष्ठानात, नाप्यनुभवमूलाः प्रत्य-
क्षस्य त्रिकालानवच्छिन्नकार्य्यरूपधर्मपरिच्छेददशासामर्थ्यासंभवात् , न च
पुरुषान्तरोपदेशमूलाः पुरुषान्तरस्यापि तदवगमे प्रमाणाभावत्, भावे वा मनुना
किमपराद्धम् , असति हि मूलप्रमाणे पुरुषवचनपरम्परायामेव कल्प्यमानायाम-
न्धपरम्परास्मरणतुल्यत्वं दुर्निवारम् , न च विप्रलम्भका एव भवन्तो मन्वादय
एवमुपदिश्युरिति युक्ता कल्पना बाधकाभावात् साधुजनपरिग्रहाच्चेत्युक्तम् ,

२४० न्यायमञ्जर्याम्

तस्मात्पारिशेष्याद्वेदाख्यकारणमूला एव भवितुमर्हन्ति मन्वादिदेशनाः, तद्वच-
नुगुणं समर्थं च कारणमिति तदाह भट्टः(१)—
भ्रान्तेरनुभवाद्वापि पुंवाक्याद्विप्रलम्भकात् ।
दृष्टानुगुण्यसामर्थ्याच्चोदनैव लघीयसीति ॥
तत्र के चित्परिदृश्यमानमन्त्रार्थवादबलोन्नीताविधिमूलत्वं मन्यन्ते, अन्ये
विप्रकीर्णशाखामूलत्वम् ।
अपरे पुनरुत्सन्नशाखामूलत्वमिति, अनेन च विशेषविवरणेन न नः प्रयो-
जनं सर्वथा यथोपपत्ति वेद एव तत्र मूलं प्रकल्प्यतां न मूलान्तरम् अप्रमाण-
कत्वात् , वेदमूलत्वपक्षे ऽपि चेयमखिलजगद्विदिता स्मृतिसमाख्या ऽनुगृहीता
भविष्यति, प्रत्यक्षमूलत्वे हि वेदवदत्रापि कः स्मृतिशब्दार्थः, किं च वेदमूलत्वे
सति स्मृतेः श्रुतिविरोघे सति तत्तुल्यकक्षत्वाद्बाध्यत्वं सुवचं भवति कॢप्तमे-
कत्र मूलमितरत्र कल्प्यम् यावदेव भवान्स्मृतेः श्रुतिः कल्पयितुं व्यवस्यति ताव-
देतद्विरोधिनी प्रत्यक्षश्रुता श्रुतिरवतरति हृदयपथमिति कथं तदा मूलकल्पनायै
स्मृतिः प्रभवेत् , तदाह--
सो ऽयमार्भाणको लोके यदश्वेन हृतं पुरा ।
तत्पश्चाद्गर्दभः प्राप्तुं केनोपायेन शक्नुयादिति(२) ॥
अपर आह, विकल्प एवात्र युक्तः किल द्विविधो वेदः श्रूयमाणो ऽनुमीय-
मानश्च श्रूयमाणश्च श्रुतिरित्युच्यते अनुमीयमानश्च स्मृतिरिति, द्वावपि चैताव-
नादी इति किं केन बाध्यते व्यक्ताव्यक्तो हि वेद एवासौ, अत एव न मन्त्रार्थ-
वादादिमूलकत्वकल्पनं युक्तं स्मर्यमाणस्य वेदस्यानादित्वात् ।
नन्वेवं वेदमूलत्वेन प्रामाण्ये वर्ण्यमाने बाह्यस्मृतीनामपि प्रामाण्यं
वदन्तः प्रवादुकाः कथं प्रतिवक्तव्याः, उच्यते प्रत्युक्ता एव ते तपस्विनः,
उक्तं हि भगवता जैमिनिना, अपि वा कर्तृसामान्यात्प्रमाणमनुमानं स्यादिति
(३)कर्तृसामान्यादिति को ऽर्थः एकाधिकारावगमादिति, य एव वेदार्थानुष्ठाने
ऽधिकृताः कर्त्तारस्ते एव स्मृत्यर्थानुष्ठाने आचमनादिस्मार्तपदार्थसंवलितवेदि-
स्तरणादिवैदिकपदार्थप्रयोगदर्शनान् , न त्वेवमधिकारावगमो बाह्यस्मृतिषु वि-
द्यते, तस्मान्मन्वादिस्मृतय एव प्रमाणं न बाह्यस्मृतयः ।
ननु मन्वादिस्मृतयो ऽपि वेदमूलत्वात्प्रमाणं नान्यतः इति, अत्रोच्यते, त-
देतद्वेदमूलतया प्रामाणयं योगिप्रत्यक्षं धर्मग्राहकम् अमृष्यमाणाः किलाचक्षते भव-
न्तः, एतच्च न युक्तम् , यथा हि भगवानीश्वरः सर्वस्य कर्त्ता सर्वस्येशिता सर्व-

( १ ) तन्त्रवार्तिके अ० १ पा० ३ सू० २ ।
( २ ) तन्त्रवार्तिके अ० १ पा० ३ सू० ३ अर्थानुवादोऽयम्
( ३ ) जैमिनिसूत्रम् । अ० १ पा० ३ सू० २ ।

दर्शी सर्वानुकम्पी च वेदानां प्रणेता समर्थितः तथा योगिप्रत्यक्षमपि धर्मप्र-
हणे निपुणमस्मदादिप्रत्यक्षविलक्षणं प्रत्यक्षलक्षणे समर्थितमेव तस्मात्तन्मूला
एव मन्वादिदेशना भवन्तु ।
यत्तु त्रिकालानवच्छिन्नः कथं प्रत्यक्षगम्यो धर्मः स्यादिति चोदनैव तत्र
प्रमाणमुच्यते, प्रतिविहितं तदीश्वरप्रत्यक्षं यथा ऽग्निहोत्रादेर्धर्मत्वस्य ग्राहकमेव-
मष्टकादियागे तस्य ग्राहकं मन्वादिप्रत्यक्षं भविष्यतीति किमत्र त्रिकालानवच्छेदेन
तदवच्छेदेन वा कृत्यम् , यद्येवमष्टकादिकर्मणां धर्मत्वाग्राहित्वादसर्वज्ञ ईश्वरः
स्यात् , ज्ञात्वा वा ऽनुपदिशन्नकारुणिको भवेत् , नैष दोषः, सर्वं जानात्येव भ-
गवान् किं चित्स्वयमुपदिशति किं चित्परानुपदेशयति, ते हि तस्यानुग्राह्या भ-
गवतस्तेषां च तदनुग्रहकृतैव तथाविधज्ञानप्राप्तिः, मन्वादीनां प्रत्यक्षो धर्म इति
वेदे ऽपि पठ्यते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः ते परेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य
उपदेशेन मन्त्रान्संप्राहुरिति वेदे ऽपि पठ्यते ।
नन्वेवं प्रत्यक्षमूलत्वाविशेषाच्छ्रुतिस्मृत्योर्विरोधे विकल्पः प्राप्नोति बृहद्रथ-
न्तरविध्योरिव न बाध्यबाधकभावः, न हीश्वरप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यक्षस्य च प्रा-
माण्ये कश्चिद्विशेषः नैसर्गिकाहार्यत्वकृतस्तु भविष्यति किं तेन, उच्यते, भवतु
विकल्पः को दोषः वेदमूलत्ववादिभिरपि कश्चिद्विकल्पो व्याख्यात एव, विष-
यविभागेन वा विकल्पो व्याख्यास्यते न च श्रुतिस्मृतिविरो धोदाहरणं किं
चिदस्तीति स्वाध्यायाभियुक्ताः, तस्मादाप्तप्रत्यक्षमूलत्वेन वेदानाभिव धर्मशा-
स्त्राणां हि पञ्चमं वेदमाहुः, उक्तं च—
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यतीति ॥
अथ वा किमस्माकं दुरभिनिवेशेन वेदमूलत्वात्स्मृतीनां स्मृतिवत्पुराणा-
नामपि भवतु प्रामाण्यम् , सर्वथा तावद्वेदाश्चत्वारः पुराणं स्मृतिरिति षडि-
मानि विद्यास्थानानि साक्षात्पुरुषार्थसाधनोपदेशीनि, व्याकरणादीनि षडङ्गानि
अङ्गत्वेनैव तदुपयोगीनि न साक्षाद् धर्मोपदेशीनि, कल्पसूत्रेष्वपि विक्षिप्तक-
र्मक्रमनियमसंग्रहमात्र