न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

२३४ न्यायमञ्जर्याम्
अन्यत्राप्युक्तम्, पुराणं धर्मशास्त्रं मीमांसा न्यायश्चत्वारो वेदाः षडङ्गानी-
ति चतुर्दश विद्यास्थानानीति, शातातपो ऽप्याह—
ऋक्सामयजुरङ्गानामथर्वाङ्गिरसामपि ।
अणोरप्यस्य विज्ञानाथो ऽनूचानस्स नो महानिति ॥
तथा ऽन्यत्र चत्वारश्चतुर्णां वेदानां पारगा धर्मज्ञाः परिषदि त्युक्तम् , शङ्ख-
लिखितौ च ऋग्यजुःसामाथर्वविदः षडङ्गविद्धर्मविद्वाक्यविद् नैयायिको नैष्ठिको
ब्रह्मचारी पञ्चाग्निरिति दशावरा परिषदि त्यूचतुः, प्राचेतसे चत्वारो वेदविदो
धर्मशास्त्रविदिति पञ्चावरा परिषदि त्युक्तम् , तथा च पङ्क्तिपावनप्रस्तावे चतु-
र्वेदः षडङ्गवित् ज्येष्ठसामगो ऽथर्वाङ्गिरसो ऽप्येते पङ्क्तिपावना गण्यन्ते, तद-
यमेवमादिवेदचतुष्टय प्रतिष्ठाप्रगुण एव प्राचुर्येण धर्मशास्त्रकाराणां व्यवहारः,
अन्ये ऽपि शास्त्रकारास्तथैव व्यवहरन्तो दृश्यन्ते, यथा च महाभाष्यकारो भग-
वान् पतञ्जलिरथर्ववेदमेव प्रथममुदाहृतवान् शन्नो देवीरभिष्टये इति, मीमांसा-
भाष्यकारेणापि वेदाधिकरणे(१) काठकं कालापकं मौद्गलं पैप्पलादकमिति
यजुर्वेदादिकवदथर्ववेदे ऽपि पैप्पलादकमुदाजह्रे, सर्वशाखाधिकरणे(२) ऽपि वे-
दान्तरशाखान्तरवन्मौदकपैप्पलादकाख्ये अथर्वशाखे अप्युदाहृत्य विचारः कृतः
तथा च प्रथमयज्ञो नाम चतुर्षु वेदेषु न कश्चिदस्तीत्यधिकरणान्ते एव लिखि-
तम्, एवं श्रुतिस्मृतिशिष्टाचारव्यवहारविदामत्र विप्रतिपत्तिसम्भावनैव नास्ति ।
आह, न ब्रूमः अथर्ववेदो न प्रमाणमिति किं तु त्रयीबाह्य इति,
उच्यते, त्रयीयमथर्ववेदबाह्यैव न केवलमेवं त्रय्यामपि परस्परबाह्यत्वमस्त्ये-
व ऋक्सामबाह्यानि यजूंषि यजुःसामबाह्या ऋचः ऋग्यजुर्बाह्यानि सामानीति
कियानयं दोषः सर्वभावानामितरेतरसांकर्यराहित्यात्, ये हि शब्दात्मानो ग्रन्थ-
संदर्भस्वभावा ये च तदभिधेया अर्थस्वभावास्ते सर्वे ऽन्योन्यसंमिश्रितात्मान
एव न च परेणात्मानममिश्रयन्तो ऽपि ते स्वरूपमपि हारयन्तीति ।
अथोच्यते नेदृशं त्रयीबाह्यत्वमथर्ववेदे विवक्षितम् अपि तु यदेष न त्रयी-
प्रत्ययं कर्मोपदिशति न तत्सम्बद्धं किं चिदिति तदस्य त्रयीबाह्यत्वमिति, एतद्-
दपि न साधूपदिष्टम् , इष्टिपश्वेकाहाहीनस्त्रादिकर्मणां तत्रोपदेशदर्शनात्, स-
र्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मेति न्यायात्, त्रय्युपदिष्टे ऽपि कर्मणि सम्बन्धसर्वशाखा-
प्रत्ययमेव नाथर्वशाखाप्रत्ययम् यतः सोमयागादिकर्मणामृग्वेदेन हौत्रं यजुर्वेदे-
नाध्वर्यवं सामवेदेनौद्गात्रं क्रियते नाथर्ववेदेन किं चिदिति, तदयुक्तम्, अथ-
र्ववेदेन ब्रह्मत्वस्य करणात् तथा च गोपथब्राह्मणम्, प्रजापतिः सोमेन य-
क्ष्यमाणो वेदानुवाच कं वो होतारं वृणीयामिति प्रक्रम्य तस्मादृग्वेदमेव होतारं
(१) शाबरभाष्ये अ० १ पा० १ सू० २७ ।
( २ ) शाबरभाष्ये अ० २ पा० ४ सू० ८ ।