न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

हीदमुपलभ्यते वृद्धानां हि स्वार्थं व्यवहरमाणानामुपशृण्वन्तो बालास्ततस्ततः
शब्दात्तं तमर्थं प्रतिपद्यन्ति ते ऽपि वृद्धा यदा बाला आसंस्तदा ऽन्येभ्यो वृद्धे-
भ्यस्तथैव प्रतिपन्नवन्तस्ते ऽप्यन्येभ्य इति नास्यादिस्संसारस्येति ।
अपि च समयमात्रशरणः शक्तिशून्यः शब्दः कथमक्षिनिकोचहस्तसंज्ञा-
दिभ्यो भिद्येत, स हि तदानीं कशाङ्कुशप्रतोदाभिघातस्थानीय एव भवेत्तथा च
शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति लौकिको व्यपदेशो बाध्यत, समयादर्थं प्रतिपद्यामहे
इति स्यात्, समयपक्षे च यदृच्छाशब्दतुल्यत्वं सर्वशब्दानां प्राप्नोति तेन गवा-
श्वादीनां शब्दानां नियतविषयत्वं न स्यात् ।
यत्पुनरुच्यते जातिविशेषे चानियमात्समयरूपः सम्बन्ध इति, जातिशब्दे-
नात्र देशा विवक्षितः, किल क चिद्देशविशेषे कश्चिच्छब्दो देशान्तरप्राप्तप्रसि-
द्धमर्थमुत्सृज्य ततो ऽर्थान्तरे वर्तते, यथा चोरशब्दस्तस्करवचन ओदने
दाक्षिणात्यैः प्रयुज्यते, एतच्च समयपक्षे युज्यते, नित्ये तु सम्बन्धे कथं तदर्थ-
व्यभिचार इति, तदप्ययुक्तम्, सर्वशब्दानां सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् क
चिद्देशे केन चिदर्थेन व्यवहारः, अत एव चानवगतसम्बन्धे श्रुते सति सन्देहो
भवति कमर्थं प्रत्याययितुमनेनायं शब्दः प्रयुक्तः स्यादिति, असत्यां हि शक्तौ
अकृतसमये निरवलम्बना प्रत्यायकत्वाशङ्केति, अथ वा ऽऽर्यदेशप्रसिद्ध ऽएव
शब्दानामर्थः इतरत्तु म्लेच्छजनसम्मतै। नादरणीय एव, तस्मात्समयपक्षस्या-
तिदौर्बल्यादकृत्रिम एव शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति न तत्र पुरुषस्य प्रभविष्णुता-
शब्दार्थसम्बन्धनित्यतानिराकरणम्
अत्रोच्यते न नित्यः सम्बन्ध उपपद्यते, शब्दवदर्थवच्च तृतीयस्य तस्य
प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाप्रतीयमानत्वात् ,
ननुशक्तिरूपः सम्बन्ध इत्युक्तं शक्तिश्च तदाश्रितेति कथं धर्म्यन्तरवत्पृथक्तया
प्रतीयते, नैतत्साम्प्रतम् , स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्तायाः शक्तेः सूक्ष्मायाः प्रागेव
विस्तरतः प्रतिक्षिप्तत्वात् , न च शक्तिः प्रत्यक्षगम्या द्रव्यस्वरूपवदनुपलम्भात्,
नानुमेया कार्याणामन्यथा ऽपि घटमानत्वात् , कल्पयित्वा च शक्तिमपरिहार्यः
समयः, समयमन्तरेणार्थप्रतिपत्तेरसिद्धेः, सिद्धे च समये तत एवार्थसिद्धेः किं
नित्यसम्बन्धाश्रयेण ।
यतूक्त समयस्य पुरुषेच्छाधीनत्वात्तस्याश्चाव्याहतप्रसरत्वाद्राच्यवाचक-
व्यत्ययः स्यादिति तदयुक्तम् , शक्त्यभावे शब्दस्यैव वाचकत्वे योग्यत्वात्, का
पुनः शक्त्यभावे योग्यता ऽस्येति चेद् यो ऽयं गत्वादिजातियोगः क्रमविशे-
षोपकृतः गत्वौत्त्वादिसामान्यसम्बन्धो हि यस्य भवति स वाचकत्वे योग्य
इति इतरस्तु वाच्यत्वे, यथा द्रव्यत्वाद्यविशेषे ऽपि वीरणत्वादिसामान्य-