सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

षोडशोऽध्यायः २५३
चौदहवां, पन्द्रहवां, सोलहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरू हो तो 'सुवदना'
नामक वृत्त होता है ॥ ९७-९८ ॥
– – – – – – – – ˘ ˘ ˘ ˘ ˘ – – – ˘ ˘ –
यथा—नेत्रे लीलालालसान्ते कमलदलनिभे भ्रूचाप१ रुचिरे
गण्डोष्ठं पीनमध्यं समसहितघनाः२ स्निग्धाश्च दशनाः ।
३कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि ४नतं घोणा सुरुचिरा
५व्यक्तं त्वं मर्त्यलोके वरतनु ६विहितास्येका सुवदना ॥९९॥
हे सुन्दरि, तुम्हारी आंखें कमल दल के समान हैं जिसके साथ भौंहें
धनुष के समान सुन्दर दिखाई दे रही हैं, आंखों की नोकें लीलापूर्ण और
अलस दिखाई दे रही हैं, तुम्हारे ओठ और कपोल अपने मध्य भाग में भरे
हुए, दांतों की पांत चमकीली समान और घनी है, कान तथा कन्धे झुके
हुए (झूलते हुए) हैं, ठुड्डी झुकी हुई और नासिका अत्यन्त सुन्दर दिखाई
दे रही है । हे सुगात्रि, इस मनुष्यलोक में तुम ही एक ऐसी सुन्दरी हो जिसे
इतने शोभन स्वरूप में बनाया गया है ॥ ९९ ॥
चत्वार्यादौ तथा षष्ठं सप्तमञ्च चतुर्दशम् ।
अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः ॥ १०० ॥
७अन्त्योपान्त्ये गुरुण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा ।
एकविंशतिके पादे स्रग्धरा नाम सा यथा ॥ १०१ ॥
स्रग्धरा—यदि इक्कीस अक्षरों के पाद में आदि के चार, छठा, सातवां,
चौदहवां, पन्द्रहवां, सत्रहवां, अठारहवां, बीसवां तथा अन्तिम वर्ण गुरु हों
तो 'स्रग्धरा' नामक वृत्त होता है ॥ १००-१०१ ॥
१. विनते—क०; निहिते—ख०; ग० । २. घनं—ख०; ग० ।
३. कर्णौ ह्रस्वप्रलम्बौ—क०; कर्णौ पार्श्वविलम्बौ—ख०; ग० ।
४. तटन्नता—क०; मपि नतो—ग० ।
५. सर्वस्वं—क०; सर्वस्मिन्—ख०; ग० ।
६. विदितास्येका—ख०; ग० ।
७. अन्त्यञ्च विंशकञ्चैव गुरुसंज्ञानि यत्र तु—क० ।
८. क—पुस्तके स्रग्धराया लक्षणन्त्वेवं पठ्यते—
म्रौ भ्नौ यौ यश्च सम्यग्यदि हि विरचिताः स्युस्त्रिकाः पादयोगे
वर्णैः पूर्वापदिष्टैर्यतिरपि च पुनः सप्तभिः सप्तभिः स्यात् ।
वृत्तं सम्यग्यदि स्यात् प्रकृतिमनुगतं तत्त्वविद्भिः प्रदिष्टं
विज्ञेयं वृत्तजातौ कविजनदयिता स्रग्धरा नामतस्तु ॥

२५४ नाट्यशास्त्रम्
– – – – ˘ – – ˘ ˘ ˘ ˘ ˘ ˘ – – ˘ – – ˘ – –
यथा—चूताशोकारविन्दैः कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषैः
पुन्नागैः पारिजातैर्बकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तैः।
एतैर्नानाप्रकारैः कुसुमसुरभिभिर्विप्रकीर्णैश्च तैस्तै-
र्वासन्तः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य१ भाति ॥१०३॥
हे राजन्, इन वसन्त ऋतु में अनेक पुष्पों की मीठी तथा मोहक सुगन्ध
से—जो आम्र, अशोक, अरविन्द, कुरवक, तिलक, कर्णिकार, शिरीष, पुन्नाग,
पारिजात, वकुल, कुवलय, किंशुक तथा अतिमुक्त पुष्पों की है। यह पृथ्वी
ऐसी दिखाई देती है जैसे किसी अङ्गना ने पुष्पों की अनेक मालाएं पहिन
रखी हों ॥ १०३ ॥
चतुर्थमाद्यं षष्ठञ्च दशमं द्वादशन्तथा ।
षोडशाष्टादशे चैव नैधनञ्च गुरुण्यथ ॥ १०४ ॥
द्वाविंशत्यक्षरे पादे शेषाणि च लघून्यथ ।
भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं मद्रकं नामतो यथा२ ॥ १०५ ॥
मद्रक—यदि बाईस अक्षरों के पाद में पहिला, चौथा, छठा, दसवां,
बारहवां, सोलहवां, अठारहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरू हो ( और बाकी लघु
वर्ण हों ) तो 'मद्रक'-वृत्त कहलाता है ॥ १०४-१०५ ॥
– ˘ ˘ – ˘ – ˘ ˘ ˘ – ˘ – ˘ ˘ ˘ – ˘ – ˘ ˘ ˘ –
यथा—उत्प्लुतमेकहस्तचरणं३ द्वितीयकररचितं४ सुविनतं
वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं विचित्रकरणानुगं५ बहुविधम्।
१. रेवावभाति—क० । २. मद्रकवृत्तस्य लक्षणान्तरमेवं क-पुस्तके—
.. ओ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथाकृतिविधौ
त्रौ च ततःपरञ्च रुचिरावनन्तरकृतौ नगावपि पुनः।
तच्च दशाष्टवर्णरचिता चतुष्वंपि तथा यतिश्च सततं
मद्रकवृत्तमेव खलु नाटययोगकुशलैर्बुधैर्निगदितम् ॥ तथा
काशी पुस्तकेऽस्य लक्षणस्य पाठस्त्वेवम्—
श्रौ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथाकृतिविधौ
नौ च ततः परश्च नियतौ तथा तदनु चार्पिता नरनगाः ।
स्याच्च दशाष्टवर्णरचिता यतिः पुनरिह प्रिया च विदुषां
श्रुतिसुखसमर्थसुभगं मद्रकवृत्तमेतदुदितं खलु ॥
३. उन्नतमेक—ख०, उद्यतमेक—ग० ।
४. कररेचकं सललितं—ख०; ग० । ५. करणान्वितं—ख०; गं० ।

लक्षणं क—पुस्तके यथा —
यदि च नकार आदि-रचितः पदे विरचितोऽन्त एव च लगौ
यदि च जभौ त्रिधा च निहितौ क्रमेण खलु मध्यमावपि तथा ।
यदि च समाश्रितं हि विकृति यतिश्च दशभिस्तथैकसहितै-
स्तत इह कीर्तितं मुनिगणैर्विशुद्धचरितैस्तदश्वललितम् ॥
९. रथहयनागयौधपुरुषैः सुसंकुलमलं समुदितशरा-
सनशरशक्तिकुन्तपरिघासियष्टिविवृतंबहुप्रकरणम् । क० ।

Wait, in L18: "यथा—'विविधतुरङ्गनागरथयौधसङ्कुलमलं बलं समुदितं" - is there a single quote before विविध?
Yes: "यथा—'विविध...".
Wait, in L18, does it end with anything? No, it flows into:
शरशतशक्तिकुन्तपरिघासियष्टिविततं बहुप्रहरणम् ।

Look at : "८. अश्वललितलक्षणं क—पुस्तके यथा —" (no stray char).

Everything looks very accurate and well-aligned with the image.[L1

२५६ नाट्यशास्त्रम्
१रिपुशतमु कशस्त्ररवभीतशङ्कितभटं२ भयाकुलदिशं
कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे ३समर्पितगुणं त्वयाश्वललितम्४ ॥१०९॥
इस पूर्णरूप से सुसज्जित अपनी सेना को देखते हुए जो अनेक घोड़े,
हाथी, रथ तथा पैदलों से भरी हुई है, इसमें अनगिनत बाण, शक्ति, भाले,
परिघा तथा तलवारे फैली हुई हैं, शत्रुओं के द्वारा चलाये गये शस्त्रों के
भयंकर शब्दों से (कुछ) पैदल सैनिक सबके भय के कारण सहम रहे हैं
और दिशाएं भी भय से व्याप्त हो रही हैं। ऐसे समय आपने अपने घोड़े
को युद्ध में आगे डाल कर जो एक क्रीडा मात्र प्रदर्शित की (अश्वललितं)
प्रजाजन के द्वारा आज भी आपका वह गुण बड़ा लोकप्रिय हो रहा है ॥१०९॥
षडादावष्टमञ्चैव ह्येकादशचतुर्दशे ।
विंशं सप्तदशञ्चैव त्रयोविंशं तथैव च ॥ ११० ॥
एतानि च लघूनि स्युः शेषाण्यथ गुरुणि च ।
चतुर्विंशतिके५ पादे मेघमालेति सा यथा ॥ १११ ॥
मेघमाला—यदि चौबीस अक्षरों के पाद में आदि के छः वर्ण, आठवां,
ग्यारहवां, चौदहवां, सत्रहवां, बीसवां और तेईसवां अक्षर लघु हो तथा शेष
वर्ण गुरु हों तो 'मेघमाला' वृत्त होता है ॥ ११०-१११ ॥

            • ᴗ - - ᴗ - - ᴗ - - ᴗ - - ᴗ - - ᴗ -
              यथा—पवनजवसमाइता६ तीव्रगम्भीरनादा७ बलाकावलीमेखला
              क्षितिधरसदृशोच्चरूपा८ महानीलधूमाञ्जनाभाम्बुगर्भोद्भवा ।
              १. वसुगणमस्य भिन्नहतशत्रुनाशितशिरः प्रमथ्य तरसा-क० ।
              २. शस्त्ररवभिन्नशङ्कितभटं भयाकुलमिद- ख०; शङ्कित भटं भिन्नहतशत्रुनाशि
              भयाकुलमिदं—ग० ।
              ३. समीप्सितगुणं- ख०; ग० ।
              ४. तदश्वललितम्-ग० । ५. चतुर्विंशाक्षरे-क० ।
              ६. मेघमाला लक्षणं क-पुस्तके यथा-
              यदि खल चरणस्थितौ नो त्रिकौ कृत्तिकाख्यास्तथा राःपरं स्युः क्रमाद्
              भवति यदि यतिस्तथा सप्तभिः सप्तभिश्चिष्वतोऽन्या यतिः पञ्च विद्यात्तथा ।
              सततमभिनिविष्टदेहा तथा सङ्कृतौ सूरिभिः सर्वदा दृश्यते
              तत इह परिभाषिता शास्त्रविद्भिस्त्वियं मेघमाला यथा दण्डकः ॥
              ६. पवनबल-क; ख० । ७. तीव्रनादा बलाकावलीमेखलाशोभिता-ग० ।
              ८. सदृशोध्वंरूपा-क; ख० ।
              ९. महाधूमपुञ्जायमानाम्बुगर्भोद्भवा-ख० ।

सुरपतिधनुरुज्ज्वलाबद्धकक्ष्या¹ तडिद्द्योतसन्नाहपट्टोज्ज्वला²
गगनतलविसारिणी³ प्रावृषेण्या दृढं मेघमालाधिकं⁴ शोभते ॥११२॥
आकाश में व्याप्त होने वाली वर्षा के बादलों की यह पाँत जो हवा
के झोकों से आगे बढ़ती दिखाई दे रही है और इसी कारण तीव्र और
गम्भीर ध्वनि कर रही है, इसने हंसों की पाँत की मेखला धारण की है।
पर्वत के समान इसका अत्यन्त विशाल स्वरूप है। यह अत्यन्त नीले पानी
को अपने अन्दर धारण किये है जो धुएँ या काजल के समान (लग रहा)
है। इसने इन्द्रधनुष-सा उज्ज्वल या चमकीला कमर-पट्टा धारण किया है
तथा बिजली की दीप्ति-के कवच-सी भास्वत्प्रभा वाली यह मेघमाला इस
समय सचमुच बड़ी सुहावनी दिखाई दे रही है ॥११२॥
आद्यञ्चैव⁵ चतुर्थञ्च पञ्चमं षष्ठमेव च।
नवमं दशमञ्चैव नैधनञ्च⁶ भवेद्गुरु ॥११३॥
पञ्चविंशतिके पादे शेषाणि च लघून्यथ।
वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः⁷ ॥११४॥
क्रौञ्चपदी—यदि पचीस अक्षरों के पाद में पहला, चौथा, पाँचवाँ, छठा,
नवाँ, दसवाँ, तथा अन्तिम अक्षर गुरू हो (तथा शेष लघु हों) तो
क्रौंचपदी नामक वृत्त होता ॥११३-११४॥
– ⏑ ⏑ – – – ⏑ ⏑ – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ –
यथा—यः किल दाक्ष्यं विद्रुतसोमं⁸ क्रतुवरमचमसमपगतकलशं⁹
पातितयूपं क्षितचषालं¹⁰ विचयनमसमिधमपशुकचरुकम्¹¹।
१. बद्धशोभा—ख०। २. बन्धोज्ज्वला—ख०।
३. विचारिणी प्रावृषि प्रोन्नता—ख०। ४. मेघमालावली—क०।
५. आद्यं चतुर्थञ्च तथा—ख०; ग०।
६. अन्त्यञ्चैव गुरुण्यथ—ख०; ग०।
७. क्रौञ्चपदालक्षणं क—पुस्तके यथा—
म्भौ यदि पादे स्मावपि चेष्टावभिकृतिरपि च हि यदि खलु विहिता
नाश्च समुद्राः स्युर्विनिविष्टा यदि च खलु गुरु भवति निधनगतम्।
पञ्चभिरादौ छेदमुपेता पुनरपि यतिरिह यदि खलु दशभिः
क्रौञ्चपदेयं वृत्तविधाने सुरगणपितृगणमुनिगणविहिता ॥
८. विद्रुमसोमं—क०। ९. मनुपममपगतकलुषं—ख०।
१०. कपालं—ख०। ११. विवसनसममिव सपशुकसहितम्—ख०।
१७ ना० शा० द्वि०

२५८ नाट्यशास्त्रम्
कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा¹
नित्यमसौ² ते दैत्यगणारिः प्रदहतु³ मखमिव रिपुगणमखिलम्⁴ ॥११५॥
जिन भगवान् शिव ने अपने बाण से सोमपात्र को शीघ्र लुढ़का दिया,
कलश को फोड़ दिया और चमस को फेंक दिया, यूप को गिरा दिया,
चषाल को फेंक डाला, ( आग में जलती हुई ) समिधाओं को विच्छिन्न कर
दिया, यज्ञीय पशुओं को दूर कर चरु को लुढ़का दिया, देवता और पितरों
को भगा दिया और इस प्रकार दक्ष के महायज्ञ का विध्वंस कर दिया वे ही
भगवान इस यज्ञ के समान तुम्हारे शत्रुओं का सदा विनाश करें ॥ ११५ ॥
अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविंशकम् ।
एकविंशञ्च⁵ विज्ञेयं चतुर्विंशं सनैधनम् ॥ ११६ ॥
एतानि गुरुसंख्यानि शेषाणि⁶ च लघून्यथ ।
षड्‌विंशत्यक्षरं⁷ पादे तद्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ ११७ ॥
[L

षोडशोऽध्यायः २५९
इक्कीसवाँ, चौबीसवाँ तथा अन्तिमवर्ण गुरू हो तो भुजंगविजृम्भित वृत्त
होता है ॥ ११६-११७ ॥
यथा—
रूपोपेतां$^१$ दैवैः$^२$ सृष्टां समदगजविलसितगतिं निरीक्ष्य तिलोत्तमां
प्रादक्षिण्यात्प्राप्तां$^३$ द्रष्टुं बहुवदनमचलनयनं$^४$ शिरः कृतवान् हरः$^५$ ।
दीर्घं$^६$ निश्वस्यान्तर्गूढं स्तनवदनजघनरुचिरां$^७$ निरीक्ष्य तथा पुनः
पृष्ठे$^८$ न्यस्तं देवेन्द्रेण प्रवरमणिकनकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ ११८॥
देवगण द्वारा निर्मित मत्तगजगामिनी उस परमसुन्दरी तिलोत्तमा
को देखते हुए—जो प्रदक्षिणा करने आई हुई थी—भगवान् शंकर ने अपने
सभी नेत्रों को उसी ओर लगा दिया और अपने सिरों को निश्चल कर दिया ।
पुनः भगवान् शिव ने अन्तकरण में अत्यन्त गूढ़ भाव से दीर्घ निश्वास
लेकर उसे फिर देखा—जिसका उरोज, मुँह तथा जघन भाग का सौन्दर्य
अवर्णनीय था । फिर उसे आशीष देने के लिए भगवान् शिव ने उसकी पीठ
पर श्रेष्ठ मणिखचित कनकवलयों वाला तथा सर्पों से अधिष्ठित अपना हाथ
रख दिया ॥ ११८ ॥
[ दण्डकं$^९$ नाम विज्ञेयमुत्कृतेरधिकाक्षरम् ।
वृत्तं मालादिकं तस्मान्नोक्तं चादौ गुहादिना ॥
उत्कृति के पाद से अधिक अक्षरों वाले पाद होने पर 'दण्डक' समझना
चाहिए । इसके माला आदि छन्द प्रभेद होते हैं जिन्हें आरंभ में ही गुह
आदि ने बतलाया । ]
[ यथा—मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकरा
भूतधात्री भवन्तं समभ्यर्चति$^{१०}$
द्विरदकरविलुप्तहिन्तालतालीवनान्तां
नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः ।
१. रूपेणिन्द्यां—क० । २. देवैः स्पृष्टां—ख०; ग० ।
३. प्रादक्षिण्यं प्राप्तां—ख०; ग० ।
४. वदननयनसहितं तिरस्कृतवान् हरः—क०, शिरःशतवान् हरिः—ख० ।
५. मुदा—क० । ६. ब्रह्मा दीर्घं निःश्वस्यान्तः स्तनवदन—क० ।
७. कलितां—ख०; ग० । ८. कण्ठे न्यस्तं—क०; पृष्ठन्यस्तां—ग० ।
९. श्लोकावेतौ प्रक्षिप्तौ—दण्डकं नाम विज्ञेयं षड्विंशादधिकाक्षरम्—ख०, ग० ।
१०. समभ्यर्च्यते—क० ।

स्फुटितकलशशुक्तिनिगीर्णमुक्ता-१
फलैरूर्मिहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः
मुदितजलचराकुलाः सम्प्रकीर्णामलाः
कीर्तयन्तीव२ कीर्तिं महानिम्नगाः३ ॥ ]
प्रसन्न जनपद से व्याप्त, समृद्ध धान्य की खानि होकर यह पृथिवी
आपकी अर्चना कर रही है, मद मत्त हाथियों की सूंडों से विध्वस्त तालवनों
के समूहवाले विन्ध्य आदि पर्वत भी आपके प्रति आनत हैं, विदीर्ण होने
वाली शुक्तियों के कलशों से बाहर निकलते मौक्तिक वाले तरंग हस्तों द्वारा
सागर भी आपके प्रति प्रणत है तथा ये महानदियाँ भी अपने सानन्द जल-
चरों से व्याप्त हो निर्मलता को विस्तीर्ण करती हुई आपकी शुभ्र कीर्ति का
मानों आख्यान गा रही हैं । ]
विषम तथा अर्धसमवृत्त—
एतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमाः ।
विषमार्द्धसमानान्तु४ पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ११९ ॥
हे मुनिजन, मैंने अभी समवृत्त बतलाये हैं। अब मैं अर्धसमवृत्त तथा
विषमवृत्तों के लक्षण बतलाता हूँ ॥ ११९ ॥
यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्भवाः ।
ग्रथिताः पादयोगेन तद्वृत्तं विषमं स्मृतम् ॥ १२० ॥
जिसमें अनेक वृत्तों के असमान पाद हों तथा उनसे एक पूर्ण छन्द
का निर्माण किया गया हो तो विषमवृत्त होता है ॥ १२० ॥
द्वौ५ समौ द्वौ च विषमौ वृत्तेऽर्धविषमे तथा ।
सर्वपादैश्च विषमैर्वृत्तं विषममुच्यते ॥ १२१ ॥
जिस छन्द में दो पाद (पहले व तीसरे) सम और दो (दूसरे व चौथे)
पाद विषम हों तो उसे अर्धविषम (अर्धसमवृत्त) वृत्त, तथा दो पादों के

१. विमब—क० ।
२. कीर्तयिष्यन्ति वर्णं—क० ।
३. उदाहरणमेतत् जनाश्रयां विद्यते । तद् ग्रन्थकारेण रुद्रस्वामिना कुतः
उद्धृतमिति निर्णैतुं न शक्यते । अयं दण्डकश्चण्डवृष्टिप्रयोग इति नाम्ना
भासते । इति क० पु० टिप्पणां रामकृष्णकविमहाभागः ।
४. युग्मोजविषमाणाञ्च सम्प्रवक्ष्यामि—क० ।
५. समावेकान्तरी पादौ द्वौ द्वावर्द्धसमौ स्मृतौ —क० ।

षोडशोऽध्यायः २६१
असमान (विषम) रहने पर विषमवृत्त होता है। इसी प्रकार सभी (चारों)
पादों के असमान रहने पर भी विषमवृत्त होता है ॥ १२१ ॥
ह्रस्वाद्यमथ¹ दीर्घाद्यं दीर्घं ह्रस्वमथापि वा।
युग्मौजविषमैः पादैर्वृत्तमर्धसमं भवेत् ॥ १२२ ॥
यदि किसी वृत्त के सम तथा विषम पादों का ह्रस्व, आदि दीर्घ या ह्रस्व
स्वरूप हो तो उसे विषम वृत्त समझें ॥ १२२ ॥
पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम्।
द्वयोरर्धसमं² विद्यादेष छेदस्तु³ पादतः ॥ १२३ ॥
पादों के अनुसार लक्षण करने में सभी समान पाद रहने पर समवृत्त, दो
पादों के समान रहने पर अर्धसम-वृत्त तथा सभी पादों के (या तीन पादों के)
असमान रहने पर विषमवृत्त होता है ॥ १२३ ॥
छेदतस्तु⁴ मया प्रोक्तं समवृत्तविकल्पनम्।
त्रिकैर्विषमवृत्तानां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्⁵ ॥ १२४ ॥
मैंने पादों के विभाजन द्वारा वृत्तों का लक्षण बतलाया। अब मैं अर्धसम
वृत्तों के त्रिकों (गणों) द्वारा बनने वाले स्वरूप को (भी) बतलाता हूँ ॥ १२४॥
पथ्या—
सौ गौ तु प्रथमे पादे स्रौ लगौ चापि⁶ द्वितीयके।
युग्मेऽर्धविषमे⁷ पादे ज्ञेया पथ्या तु सा त्रिकैः ॥ १२५ ॥
यदि (अनुष्टुप् में) पहले पाद में सगण, सगण तथा दो गुरु हों,
द्वितीय पाद में सगण, रगण लघु तथा गुरू हों तथा यही शेष सम तथा
१. ह्रस्वाद्यं नैधनाद्यं वा—क०।
२. द्वयोश्च पादयोरोज एषच्छेदस्तु वृत्तजः—क०, पादद्वयस्य संसिद्धौ
सिद्धमर्द्धसमं पुनः—ख०; ग०।
३. भेदस्तु—ग०।
४. छेदास्तु ये मया प्रोक्ताः समवृत्तविकल्पिताः। ख०; ग०।
५. अस्मादनन्तरं क—पुस्तके—
नैधनेऽन्यतरस्यां वै प्रथमे पाद इष्यते।
द्वितीये चरणे च स्यादित्यनुष्टुप् समासतः ॥ इति अधिकम्।
६. यत्र तथापरे—क०।
७. एवं युग्मोजयोर्ज्ञेयं पथ्यावृत्ते त्रिको यथा।—क०; एवं युग्मोजको ज्ञेयो—
ख०; ग०।

२६२ नाट्यशास्त्रम्
विषम पाद में रहे तो त्रिकों द्वारा जाना जानो वाला यह वृत्त पथ्या
कहलाता है ॥ १२५ ॥
यथा—प्रिय-दैवतमित्रासि, प्रिय सम्बन्धि-बान्धवा।
प्रियदानरता पथ्या दयिते त्वं प्रियासि मे ॥ १२६ ॥
तुम देवता तथा मित्रों का आदर करती हो, सम्बन्धी तथा बान्धवों
पर तुम्हारा स्नेह है, तुम सदा प्रेमपूर्वक इष्ट वस्तु को प्रस्तुत करती हो
तथा हितबुद्धिवाली हो इसलिए हे प्रिये, मुझे तुम अत्यन्त प्रिय हो ॥ १२६ ॥
सर्वविषमपथ्या—
म्रौ गौ तु¹ प्रथमे पादे यू सौ ग्लौ च द्वितीयके ।
पादे र्भौ ग्लौ तृतीये च चतुर्थे तु तसौ लगौ² ॥ १२७ ॥
यदि (अनुष्टुप जाति के वृत्त मे) प्रथम पाद में म, र, ग, ग; दूसरे
पाद में य, स, ल, ग; तीसरे पाद में रगण, भगण, लघु तथा गुरु तथा
चौथे पाद में जगण, सगण लघु तथा गुरु हों तो सर्वविषमा पथ्या वृत्त
कहलाता है ॥ १२७ ॥
यथा—नैवाचारो न ते मित्रं न सम्बन्धिगुण-प्रिया ।
सर्वथा सर्वविषमा पथ्या न भवसि प्रिये ॥ १२८ ॥
हे प्रिये, तुम्हारा व्यवहार अच्छा नहीं, तुम्हारा कोई मित्र नहीं, और न
तुमने अपने सम्बन्धीजन के लिए अच्छे कार्य किये, तुम प्रत्येक बात में बड़ी
स्थूल हो। इसी कारण तुम सभी को बड़ी असहमत बन रही हो ॥ १२८ ॥
विपरीत पथ्या—
अयुजोर्लक्षणं³ ह्येतद्विपरीतन्तु यत्र च।
पथ्या हि विपरीता सा विज्ञेया नामतो यथा⁴ ॥ १२९ ॥
जिसमें प्रथम तथा तीसरे पाद के उपर्युक्त पथ्या के लक्षण विपरीत हो
जाएँ तो उसे विपरीतपथ्या वृत्त जानो ॥ १२९ ॥
यथा—कृतेन⁵ रमणस्य किं सखि रोषेण तेऽप्यर्थम् ।
विपरीता न पथ्यासि, त्वं जड़े केन मोहिता ॥ १३० ॥
१. खलु भवेत् पूर्व—क० । २. पथ्या स्तो ग्लौ चतुर्थके—क० ।
३. एतदुदाहरणं ख —ग० पुस्तकयो र्न विद्यते । ४. युग्मयो—ग० ।
५. बुधैः—ख०; ग० ।
६. त्वं जडे केन मोहिता विपरीता न पथ्यासि—क० ।

षोडशोऽध्यायः २६३
तुमने अपने प्रिय पर रोष दिखला कर क्या कर लिया ? ऐसा लगता
है कि तुम मूर्ख हो और कुछ लोगों के द्वारा उभाड़ी जाने पर अन्यवस्थित
मति (मोहित) हो रही हो। अतएव तुम इस समय बड़ी विपरीत या
असहमत सी बन रही हो, जो ठीक नहीं है ॥ १३० ॥
(अनुष्टुप्) चपला—
चतुर्थादक्षराद्यत्र त्रिलघु स्यादयुक्ततः ।
अनुष्टुप्-चपला¹ सा तु विज्ञेया नामतो यथा ॥ १३१ ॥
यदि अनुष्टुप् वृत्त में चतुर्थ अक्षर से आगे पंचम, षष्ठ तथा सप्तम अक्षर
लघु हो तो उसे अनुष्टुप्-चपला नाम से अभिहित किया जाता है ॥ १३१ ॥
उदा०—न खल्वस्याः प्रियतमः श्रोतव्यं व्याहृतं सख्या ।
नारदस्य प्रतिकृतिः कथ्यते² चपला हीयम् ॥ १३२ ॥
यह उस (कन्या) का प्रियतम नहीं, यह बात मैंने अपनी सखी
की जोर से बातचीत करने से जान ली। यह चंचला स्त्री सचमुच नारद
की दूसरी प्रतिमा है (जो कलह-प्रिया है) ॥ १३२ ॥
विपुला—
विपुला तु युजि ज्ञेया लघुत्वात् सप्तमस्य तु ।
सर्वत्र सप्तमस्यैव केषाञ्चिद्विपुला³ यथा ॥ १३३ ॥
यदि अनुष्टुप् वृत्त के दूसरे तथा चौथे पाद में सातवाँ अक्षर लघु हो
तो (अनुष्टुप्) विपुला वृत्त होता है। कुछ विद्वानों के मत में सभी पादों
के सातवें वर्ण के लघु होने पर विपुला होती है ॥ १३३ ॥
यथा—संक्षिप्ता वज्रवन्मध्ये हेमकुम्भ-निभस्तनि ।
विपुलासि प्रिये⁴ कट्यां, शरच्चन्द्र-निभानने⁵ ॥ १३४ ॥
हे प्रिये ! तुम्हारा शरीर दुबला, तुम्हारा कटिभाग वज्र के समान
पतला, उरोज सुवर्ण-कलश के समान, नितम्ब गुरु तथा विस्तीर्ण एवं मुख
शारदीय चन्द्र के समान सुन्दर है ॥ १३४ ॥
१. विपुला—ग० । २. श्रूयते विपुला हीयम्—क० ।
३. विपुलेरनु—क० । ४. प्रिये श्रोण्यां—क० ।
५. पूर्णचन्द्रनिभानने—क० ।

. समान्यत्र—क०; समास्थाप्य—ख०; ग० ।"
In line 19: "बुधैस्तद्वक्त्रमुच्यते⁷" -> footnote 7 says: "यत्र तद्—ख०; ग० ।"
In line 22: "जागरम्लाननेत्रान्तम्⁸" -> footnote 8 says: "नेत्रञ्च—ख०; ग० ।"
In line 23: "⁹रति-सम्भोगखिन्नं" -> footnote 9 says: "प्रातः सम्भोग—ग० ।"

Everything matches the footnotes 100%!
The text is completely clear and verified.२६४ नाट्यशास्त्रम्
यथा वा—गङ्गेव मेघोपगमे आप्लावित-वसुन्धरा ।
कूलवृक्षानारुजन्ती स्रवन्ती विपुलाचलात्¹ ॥ १३५ ॥
तुम वर्षा के समय विद्यमान रहने वाली गंगा के समान पृथ्वी को लहरों
से ठेलने वाली, किनारे के वृक्षों को ढहने वाली तथा ऊँचे पर्वतों से उतरने
या गिरने वाली हो ॥ १३५ ॥
एवं विविधयोगास्तु² पथ्यापादा भवन्ति हि ।
युग्मौजविषमैः पादैः शेषैरन्यैस्त्रिकैरथ³ ॥ १३६ ॥
[L

षोडशोऽध्यायः २६५
हे सुन्दरि, तुम्हारे अधर दन्तक्षतों से युक्त, जागरण से अलसाई
कोने से युक्त आँखें तथा रति (संभोग) से थका हुआ तुम्हारा चेहरा और
भी सुन्दर हो गया है ॥ १३९ ॥
इत्येषा सर्वविषमा नामतोऽनुष्टुबुच्यते ।
तद्विदां¹ मतवैषम्यं त्रिकादक्षरदस्तथा ॥ १४० ॥
अनुष्टुप् जाति के सर्वविषम स्वरूप में ये भेद हो जाते हैं। इसमें
आचार्यों का मतैक्य नहीं है कि ये त्रिकों से या अक्षरों से लक्षित किये
जाएँ ॥ १४० ॥
वानवासिका
पादे षोडशमात्रास्तु गाथांशक-विकल्पिताः² ।
चतुर्भिरंशकैर्ज्ञेया वृत्तज्ञैर्वानवासिका ॥ १४१ ॥
यदि सोलह मात्राओं से बनने वाले पाद का गाथा छन्द में
(जो कि चार भागों में विभक्त हो) त्रिकों (गणों) के द्वारा या
त्रिकों के भागों द्वारा निरूपण किया जाए तो उसे वानवासिका वृत्त
कहते हैं* ॥ १४१ ॥
यथा—असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी³ मदस्खलितचेष्टितैर्मनोज्ञा ।
क्व यास्यसि वरोरु सुरतकाले विषमा किं वानवासिका त्वम् ॥
हे सुन्दरि, तुम्हारी चाल लड़खड़ाती हुई, शरीर आवेगपूर्ण है और
मधुपान के कारण तुम्हारी चेष्टाएँ बड़ी ही मधुर हैं। इस प्रणयानन्द के
अवसर पर तुम पीछे हटकर कहाँ जा रही हो ? क्या तुम विषमभावना
वाली (विरागयुक्त) वनवासिनी स्त्री तो नहीं ? ॥ १४२ ॥
केतुमती
स्र्जौ सगौ च प्रथमे पादे तथा चैव तृतीयके ।
केतुमत्यां गणाः प्रोक्ता भौ नगौ गश्च सदा बुधैः ॥ १४३ ॥
यदि प्रथम तथा तृतीय पाद में सगण, जगण, सगण तथा गुरु तथा
द्वितीय और चतुर्थपाद में भगण, रगण, नगण तथा गुरु हों तो केतुमती
वृत्त होता है ॥ १४३ ॥

  • पिङ्गलाचार्य ने इसे मात्रासमक माना है जिसका प्रभेद वानवासिका
    होता है ।
    १. द्विधामतं हि वैषम्यं—ख०; ग० ।
    २. यस्या नित्यं भवन्ति हि—क०; त्रिकांशक विकल्पिता—ग० ।
    ३. सविह्वलाङ्गी—क० ।

वक्त्रस्यापरपूर्वस्य⁴ चादौ नौ रो लगौ त्रिकाः ।
न जौ जरौ द्वितीये च शेषाग्रं पुनरेव तु ॥ १४५ ॥
यदि प्रथम और तृतीय पाद में नगण, नगण, रगण, लघु तथा गुरु और
द्वितीय तथा चतुर्थ पाद में नगण जगण तथा रगण हों तो उसे अपरवक्त्र
वृत्त कहते हैं ॥ १४५ ॥
यथा—सुतनु जलपरीतलोचनं⁵ जलदनिरुद्धमिवेन्दुमण्डलम् ।
किमिदमपर-वक्त्रमेव ते शशिवदनेऽद्य मुखं पराङ्मुखम् ॥
अरी चन्द्रमुखी, तुम्हारी आँखें आँसुओं से लबालब क्यों भरी हैं ?
तुम्हारा मुँह ऐसा लग रहा है जैसे मेघों से ढ़का हुआ चाँद हो और
तुम्हारा यह दूसरी ओर मोड़ा हुआ मुँह तो किसी दूसरे जैसा ही दिखने
लगा है। यह सब क्या है ॥ १४६ ॥
पुष्पिताग्रा
नौ र्यौ तु प्रथमे पादे न्जौ⁷ ज्ञौ गश्च तथापरे ।
यत्र⁸ तत् पुष्पिताग्रा स्याद्यदि शेषन्तु पूर्ववत् ॥ १४७ ॥
[L23

षोडशोऽध्यायः २६७
दूसरे तथा चौथे पाद में नगण, जगण, जगण, रगण तथा गुरु हों तो
पुष्पिताग्रा वृत्त होता है ॥ १४७ ॥
यथा—पवनरय¹ विधूतचारुशाखं प्रमुदितकोकिलकण्ठनादरम्यम् ।
मधुकर ²परिगीयमान-शब्दं वरतनु पश्य वनं सुपुष्पिताग्रम्॥१४८॥
सुन्दरि, पुष्पों से अलंकृत इस वन को (सिरे तक) देख जाओ ।
इसमें पवन के वेग से टहनियाँ हिल रही हैं, कोकिल आनन्द में आलाप
कर रहे हैं और भौंरे चारों ओर गूँज रहे हैं ॥ १४८ ॥
उद्गता
स्जौ³ स्लौ चादौ यथा नसौ जगौ भौ ज्लौ गश्च तथा पुनः ।
स्जौ स्जौ गश्च त्रिका ह्येते उद्गतायाः प्रकीर्तिताः ॥१४९॥
जिसके प्रथम पाद में सगण, जगण, सगण तथा लघु हो, द्वितीय पाद
में नगण, सगण, जगण तथा गुरु, तृतीय पाद में भगण, जगण, लघु
तथा गुरु और चतुर्थ पाद में सगण, जगण, सगण तथा गुरु हो तो
उद्गता वृत्त होता है ॥ १४९ ॥
यथा—तव रोमराजिरतिभाति, सुतनु मदनस्य मञ्जरी ।
नाभिकमलविवरोत्पतिता⁴, भ्रमरावलीव कुसुमात्समुद्गता⁵ ॥
हे सुन्दरि, तुम्हारी यह रोमावाली—जो नाभिकमल के मध्य से
ऊपर की ओर उठ रही है, पुष्पों पर से जा उड़ने वाली भौरों की कतार—
जो कामदेव की कुसुममंजरी पर बैठी हो—के समान अतिशय शोभित हो
रही है ॥ १५० ॥
ललिता
स्जौ⁶ स्लौ च ततो नसौ जगौ नौ सौ चेति तृतीयके ।
स्जौ स्जौ गश्च चतुर्थे तु ललिताया गणाः स्मृताः ॥ १५१ ॥
१. पवनबल—क० । २. रवगीयमानवृक्षं—ख० ; ग० ।
३. भजो ज्लो गश्च तृतीये स्युः स्जी स्जौ गश्च तुरीयके ।
एते त्रिकाः क्रमप्राप्ता उद्गतायां प्रकीर्तिताः ॥—ख० ; ग० ।
४. कमले—ख० ; ग० । ५. कुसुमे समुद्गता—ख० ; ग० ।
६. स्जो जश्च ललितापादे नसौ जो गश्च द्वितीsurface... wait!
६. स्जो जश्च ललितापादे नसौ जो गश्च द्वितीयके ।
नो सौ चैव तृतीये तु द्विः स्जो गश्च चतुर्थके ॥—ख० ; ग० ।

२१८ नाट्यशास्त्रम्
जिसके प्रथमपाद में सगण, जगण, सगण तथा लघु; द्वितीय
पाद में नगण, सगण, जगण और गुरु, (अर्थात् प्रथम दो पाद उद्गता के
समान हों) तृतीय पाद में दो नगण और दो सगण तथा चतुर्थ पाद में
सगण, जगण, सगण, जगण और एक गुरु हो तो ललिता नामक वृत्त
होता है ॥ १५१ ॥
यथा—१ललिता-कुलअमित२-चारुवसनकरचारुपल्लवा ।
प्रविकसित-कमलकान्तिमुखी³ प्रभासि देहि सुरतश्रमातुरा ॥
हे सुन्दरि, तुम अपने विकसित कमल के समान शोभा वाले मुँह से
अतिशय सुशोभित हो रही हो (और सम्प्रति) शीघ्र सुकुमारता पूर्वक
चलने पर सुन्दर लगने वाले तुम्हारे वस्त्र तथा हाथ भी बड़े अच्छे लग
रहे हैं ॥ १५२ ॥
एवमेतानि वृत्तानि समानि विषमाणि च ।
नाटकाद्येषु४ काव्येषु प्रयोक्तव्यानि सूरिभिः ॥ १५३ ॥
ये सम तथा विषम प्रकार के वृत्त हैं जिनका नाटक तथा काव्य में
सुधिजन प्रयोग करें ॥ १५३ ॥
सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि यान्युक्तानीह पिण्डशः५ ।
न च तानि प्रयोज्यानि ६हतशोभानि तानि हि ॥ १५४ ॥
इसके अतिरिक्त अनेक प्रकार के अन्य मात्रिक वृत्त भी होते हैं, जिन्हें
सामूहिक रूप में बतलाया गया पर उनका (अप्रचलित स्वरूप हो तो)
प्रयोग नहीं करना चाहिए, क्योंकि वे किसी प्रकार रचनासौन्दर्य को नहीं
बढ़ाते हैं ॥ १५४ ॥
यान्यत्र७ प्रतिषिद्धानि गीतके तानि योजयेत् ।
८ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि तेषामेव९ विकल्पनम् ॥ १५५ ॥
१. ललितावलि भ्रमरजासु वदनकरचारुपल्लवा ।
ललितासुतासुतनु वदतेऽद्य लोचने वलिता लतेव चलबालपल्लवा ॥-क० ।
२. भ्रमिवाहवसनकरपल्लवा हि मे—ख०; ग० ।
३. कमलकान्तमुखि प्रतिभासि—ख०; ग० ।
४. नाटकादिषु—ग० । ५. पण्डितैः—ख०; ग० ।
६. न शोभां जनयन्ति हि—ख० ।
७. यान्यतः परमत्र स्यु—ख०; ग० ।
८. ध्रुवाविधाने व्याख्यास्ये—ख०; ग० । ९. तेषाञ्चैव—ख०; ग० ।

षोडशोऽध्यायः २६९
जो मात्रिक वृत्त यहाँ छोड़ दिये गए हैं उनकी गीत में योजना की
जाए। इनका विशेष वर्णन ध्रुवाओं के वर्णन के अवसर पर किया
जाएगा ॥ १५५ ॥
आर्या वृत्त—
वृत्तलक्षणमेवन्तु¹ समासेन मयोदितम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यार्याणामपि² लक्षणम् ॥ १५६ ॥
यहाँ मैंने संक्षेप में वृत्तों का लक्षण और स्वरूप बतलाया। अब मैं
आर्या के लक्षण बतलाता हूँ ॥ १५६ ॥
पथ्या च विपुला चैव चपला मुखतोऽपरा ।
जघने चपला चैव आर्याः पञ्च प्रकीर्तिताः ॥ १५७ ॥
आर्या के पाँच प्रकार होते हैं—(१) पथ्या, (२) विपुला, (३) चपला,
(४) मुखचपला तथा (५) जघनचपला ॥ १५७ ॥
आसान्तु³ सम्प्रवक्ष्यामि यतिमात्राविकल्पनम् ।
⁴लक्षणं नियमञ्चैव विकल्पगुणसंश्रयम् ॥ १५८ ॥
अब मैं इन आर्याओं के लक्षण एवं उनमें होनेवाली यति तथा मात्राएँ,
उनके भेद तथा विकल्प के (गुरु, लघु के विकल्प के) नियम आदि
बतलाता हूँ ॥ १५८ ॥
यतिश्छेदस्तु विज्ञेयश्चतुर्मात्रो गणः स्मृतः ।
द्वितीयान्त्यौ युजौ पादावयुजौ⁵ त्वपरौ स्मृतौ ॥ १५९ ॥
यति कहते हैं पाद के विभाग (छेद) को और (इन आर्या आदि
मात्रिक वृत्तों में) गण चार मात्रा का होता है। द्वितीय तथा चतुर्थ पाद
(युग्) या सम तथा प्रथम और तृतीय पाद को असम या अयुग् पाद
कहते हैं ॥ १५९ ॥
गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः ।
अयुग्गणो विधातव्यो युग्गणस्तु⁶ यथेप्सितः ॥ १६० ॥
(आर्या में) मध्य-गुरु-गण (अर्थात् जगण) को छोड़कर शेष सभी
१. मेतत्तु—ख०; ग० । २. आर्याणा—ख०; ग० ।
३. आसाञ्चैव प्रवक्ष्यामि—ख०; ग० ।
४. लक्षणैनियतांशैश्च विकल्पान् गणसंश्रितान्—ख०; ग० ।
५. शेषौ चैवायुजौ स्मृतौ—ख०; ग० ।
६. युग्गणः पञ्च चैव तु—ख०; ग० ।

२७० नाट्यशास्त्रम्
चार मात्रा के अयुग् गण काव्य रचना में कवि द्वारा रखे जा सकते हैं
पर युग् गण में ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है ॥ १६० ॥
१षष्ठस्य द्विविकल्पस्य नैधने ह्येकसंश्रितः२ ।
३पश्चार्धे तु षष्ठः स्यादेकमात्रस्तु केवलः ॥ १६१ ॥
षष्ठ गण के दो (वैकल्पिक) स्वरूप हैं और आठवाँ गण केवल एक
वर्ण होता है। उत्तरार्ध में छठा गण केवल एक मात्रा से ही निर्मित
होता है ॥ १६१ ॥
द्विविकल्पस्तु षष्ठो४ यो गुरुमध्यो भवेत्तु सः ।
तथा५ सर्वलघुश्चैव६ यतिसंज्ञासमाश्रितः ॥ १६२ ॥
छः गण के दो वैकल्पिक स्वरूपों में एक है 'ज' जिसमें गुरु मध्य में
होता है और दूसरा इसका रूप चार लघु वर्ण (मात्रा) वाला है। ये यति
से सम्बद्ध या उस पर आश्रित रहते हैं ॥ १६२ ॥
७द्वितीयादिलघुर्ज्ञेयः सप्तमे९ पञ्चमे यतिः ।
८प्रथमादिरथान्त्ये च पञ्चमे वा विधीयते ॥ १६३ ॥
जब दूसरा गण आदि लघु हो तथा पंचम-गण के बाद हो तो यति
होती है, जबकि वह पूर्ण होता हो या षष्ठ गण के प्रथम अक्षर से या पाँचवें
गण के बाद पूर्ण होता हो ॥ १६३ ॥
[ १०गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गुणसमन्वितः ।
अयुग्गणो विधातव्यः युग्गणस्तु स एव च ॥
प्रक्षिप्तः—मध्य गुरु अर्थात् जगण को छोड़ कर चार गण से युक्त विषम
गण वाले तथा शेष उसी प्रकार सम गण वाले पाद रखे जाते हैं।]
१. षष्ठोऽस्य द्विविकल्पः स्यात्—क०; षष्ठो वै द्विविकल्पस्तु—ख० ।
२. संस्थितः—क०; ख० ।
३. पश्चार्धे यो गणः षष्ठ एकमात्रः स इष्यते ।—क०; स उच्यते—ख०; ग० ।
४. षष्ठोऽत्र—ग० । ५. यथा—ख० ।
६. सर्वयतिश्चैव यदि संज्ञां—क० यतिः संज्ञाः समाश्रितः—ग० ।
७. सद्वितीयाद्विलघुनी सप्तमे सप्तमाद्यदि—क०, सा द्वितीया द्विलघुका
सप्तमे प्रथमे यतिः—ख; साद्वितीयाद् द्विलघुनि सप्तमे प्रथमाद्यति—ग० ।
८. प्रथमादि तथान्ते च—क; ग० ।
९. पञ्चमे तु—ग० ।
१०. प्रमाणश्चैव पञ्चमः—ख० ।

षोडशोऽध्यायः २७१
पथ्या आर्या—विपुला आर्या—
'गणेषु त्रिषु पादस्य यस्याः पथ्या तु सा भवेत् ।
अतश्च विपुलाऽन्या तु विज्ञेयाऽयतिलक्षणा ॥ १६४ ॥
जिसमें तीन गण के पश्चात् यति हो (अर्थात् जिसमें तीन गणों या
१२ मात्रा का पाद हो) उसमें पथ्या आर्या होती है पर विपुला आर्या इससे
भिन्न है क्योंकि उसमें किसी प्रकार की (पाद में) यति नहीं होती
(अयतिलक्षणा) है ॥ १६४ ॥
पथ्या यथा—
रक्तमृदुपद्मनेत्रा सितदीर्घबहुल-मृदुकेशी ।
कस्य तु पृथुमृदुजघना तनुबाह्वंसोदरी पथ्या ॥ १६५ ॥
ऐसी स्त्री किसे इष्ट नहीं जो रक्तवर्ण के कोमल कमल जैसे नेत्रों वाली
हो, जिसके काले, लम्बे, कोमल तथा घुँघराले बाल हों और मोटी तथा
कोमल जाँघें हों, पतली बाँहें, कंधे तथा उदर हों ॥ १६५ ॥
विपुला यथा—
विपुलजघनवदनस्तननयनैस्ताम्राधरोष्ठकरचरणैः ।
आयतनासागण्डैर्ललाटकर्णैः शुभा कन्या २ ॥ १६५ ॥
वह कन्या शुभ लक्षण वाली होती है जिसका नितम्ब, चेहरा, उरो-
१. प्रथमतृतीयो पादौ द्वादशमात्रौ भवेत्तु सा पथ्या ।
विपुलान्या खलु गदिता पूर्वोदितलक्षणोपेता ॥—क०
ख० पुस्तकेऽत्रैषाधिका सार्धपञ्चश्लोकी—
द्वितीयश्च चतुर्थश्च जकारौ गुरुमध्यगौ ।
यस्याः स्यात् पादयोगे तु विज्ञेया विपुला तु सा ॥
मुखेऽस्य मुखचपला स्यादन्यत्र जघने तथा ।
उभयोरर्धयोरेतल्लक्षणं दृश्यते यदि ।
वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया सर्वतश्चपला तथा ।
त्रिंशन्मात्रास्तु पूर्वार्द्ध विंशति सप्त चापरे ।
उभयोरर्धयोर्ज्ञेयो मात्रापिण्डो विभागशः ।
अधिकानि यानि त्रिंशद्ध्यस्तानि द्विगुणितानि तु ।
अक्षरत्रययुक्तानि ज्ञेयान्यत्र लघूनि तु ।
एतानि लघुसंज्ञानि निर्द्दिष्टानि समासतः ।
सर्वासामेव चार्याणामक्षराणि यथाक्रमम् ॥

२७२ नाट्यशास्त्रम्
तथा नयन बड़े हों, हाथ और पैरों के तले लाल हों तथा नाक, कपोल,
ललाट तथा कान ऊँचे उठे हुए हों ॥ १६५ ॥
चपला आर्या—
द्वितीयश्च चतुर्थश्च गुरुमध्यगतो भवेत् ।
उभयोरर्धयोर्यत्र विज्ञेया चपला यथा ॥ १६६ ॥
चपला में द्वितीय और चतुर्थ गण ( 'ज' या ) मध्य गुरु के रहते हैं
जो दोनों के अर्धभाग में होता है ॥ १६६ ॥
यथा—उद्भटगामिनी परुषभाषिणी कामचिह्नकृतवेषा ।
जानाति मांस-युक्ता सुरा-प्रिया सर्वतश्चपला ॥ १६७ ॥
वह स्त्री जो अपने पति के प्रतिकूल उद्धत आचरण करे और उसे
कठोर वचन कहे, जिसके वेष (वस्त्रादि) में उपभोग के चिह्न दिखाई दे
रहे हों, जिसके शरीर पर अधिक मांस हो, सुरा पीने की आदत हो,
वह चंचला स्त्री किसी को कभी भी प्राप्त हो सकती है ॥ १६७ ॥
मुखचपला तथा जघनचपला—आर्या
पूर्वार्धे लक्षणं ह्येतदस्याः१ सा च मुखेन तु ।
पश्चिमार्धे२ तु चपला यस्याः सा जघनेन तु ॥ १६८ ॥
जब चपला का लक्षण पूर्वार्द्ध में उपलब्ध हो तो मुख चपला तथा
उत्तरार्ध में लक्षण दिखे तो जघनचपला होती है ॥ १६८ ॥
मुखचपला यथा—
आर्यामुखे तु चपला तथापि चार्या न मे यतः सा तु ।
दक्षा गृहकृत्येषु तथा दुःखे भवति दुःखार्त्ता ॥ १६९ ॥
मेरी स्त्री वाचाल है पर उसका व्यवहार बुरा नहीं है। वह गृहकार्य में
चतुर है और मेरे दुःखी होने पर वह भी दुःखी हो जाती है ॥ १६९ ॥
जघनजपला यथा—
वरमृगनयने चपलासि वरोरु शशाङ्कदर्पणनिभास्ये ।
कामस्य सारभूते पूर्वमदचारुजघनेन ॥ १७० ॥
हे सुन्दरि, तुम्हारी चंचल आँखें श्रेष्ठ हरिण के समान हैं और तुम्हारा
मुख चाँद या दर्पण के समान (स्वच्छ या आह्लादक) है, तुम्हारी सुन्दर
१. यस्याः सा चपलामुखे—क० ।
२. पश्चिमार्धं भवेद्यत्र जघने चपला तु सा—क० ।