मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)
Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya
महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी द्वारा
स्रोत: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (उद्गम)
सूत्रं योजितम्। कामिनः काम्यमानफलाभिमतेरपि प्रत्यक्षत्वादलवकॢप्तिवचनानुपपत्ति-
१४ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः ११९
दुर्ज्ञानमेव पुत्रस्य ब्राह्मण्यामित्यर्थः, दुर्ज्ञानत्वस्याप्युदाहरणान्तरेऽव्याप्तिपरिहार्थः
“आकालिकेप्सा” इति सूत्रम् तद्व्याख्यातुं को हि तद्वेदेत्यादिर्विधिशेषत्वं ताव-
दाह—शास्त्रेत्यादिना। प्रवर्ग्यसमये शालाया दिक्ष्वतीकाशान् छिद्राणि करोति
इत्यस्य विधेश्शेष इत्यर्थः। सम्प्रति गुणवादेन स्तुतित्वमाह—प्रत्यक्षेति।
अतीकाशकरणं हि धूमापगमहेतुत्वाद् दृष्टफलकम्, तेन प्रशस्तमिति स्तूयत इत्यर्थः।
तथापि कथं ज्ञायमानवचनेऽज्ञानवचनमित्याशङ्क्य सूत्रं योजयति –अनव-
कॢप्रोति। अतीकाशकरणफलं प्रत्यक्षम्, कर्मजन्यं तु विप्रकृष्टकालत्वात् परोक्षम्,
तेन विदिना लक्षितमपरोक्षत्वं को हीत्याक्षिप्य इत्यर्थः, तेन पूर्वसूत्रार्था-
निमित्तात्पञ्चमीमाकृष्यैव सूत्रं योजितम् तदानीमेवोत्पद्यमानमाकालिकं प्रत्यक्ष-
दृष्टफलम्, तत्रेप्सा=आप्तुमिच्छा, साऽज्ञानवचने निमित्तमिति ॥ १४ ॥
त० वा०–यत्तदानीमेवोत्पद्यते, तदाकालिकम्। तच्च सर्वलोकस्याभिमतम्,
न यच्चिरभावि। तस्मात्प्रावर्ग्यकाले दिक्ष्वतीकाशकरणं प्राग्वंशस्य प्रशस्यते।
तद्धि सद्यःफलं धूमक्लेशाननुभवात्। इतरत्तु कर्मजन्यं सत्कदाचिद्भविष्यति।
कस्तद्वेद, शास्त्रमात्रगम्यं हि तत्। इदं तु सर्वप्रत्यक्षम्। तदपेक्षया च ज्ञाय-
मानेऽप्यज्ञायमानवचनमितरप्रशंसार्थम्। पाठान्तरमाकालिके, डाद्यन्तवचन इति।
अकालिकमिति वा पाठः। काल इति लोके विप्रकर्ष उच्यते। तत्र भवं काला-
ठञिति ठञि कालिकं न कालिकमकालिकम् ॥ १४ ॥
न्या० सु०—सूत्रं व्याचष्टे—यत्तदानीमेवेति। ईप्सापदव्याख्यानार्थं तच्चेत्युक्तम्।
न यच्चिरभावीत्यनेनाकालिकस्यैवाप्तुमिच्छेति साधारणत्वं दर्शितम्। अनेन चानवकॢप्ति-
वचनमभिमतत्वेनामुष्मिकं निन्दितुमित्युक्तं भवति। आमुष्मिकनिन्दाया विधेः स्तुति-
पर्यवसानप्रतिपादनार्थं प्रत्यक्षफलत्वेन स्तुतिरिति भाष्यं व्याचष्टे—तस्मादिति। चिर-
भाव्यनभिमतत्वादित्यर्थः। अतीकाशाः-छिद्राणि प्राग्वंशः-पत्नीशाला। स्तुतिस्वरूप-
माह—तद्धीति। अनवकॢप्तिवचनालम्बनाभिधानार्थमनवकॢप्तिवचनमिति भाष्यं व्याचष्टे-
तदपेक्षया चेति। अत्रापि यदमुष्मिन् लोक इत्यामुष्मिकफलपरामशिना यच्छब्देन तद्गत-
मभिमतत्वं लक्षयित्वा, तस्यानवकॢप्तिः को वेदेत्यनेनोच्यते। भाष्ये च गौणग्रहणेन
रूपात्प्रायादिति पञ्चम्युपात्तगुणवादनिमित्तत्वमनुकृष्याकालिकेप्सा गुणवादनिमित्तमित्येवं
सूत्रं योजितम्। कामिनः काम्यमानफलाभिमतेरपि प्रत्यक्षत्वादलवकॢप्तिवचनानुपपत्ति-
माशङ्क्य तदपेक्षयेत्युक्तम्। यथा प्रत्यक्षफलं सर्वाभिमतम्, नैतत्त्येत्यर्थः। समानकाला-
वाद्यन्तावस्येत्यर्थविवक्षायामन्वाख्यानादाकालिकपदात्तदानीमुत्पत्त्याख्यार्थालाभमाशङ्क्य
विशिष्टेऽर्थे त्वाख्यातपदीदं पदमेककालक्षणया प्रत्यासत्योत्पत्त्याख्यैककाल्यवाचीति दर्श-
यितुमाह—पाठे त्विति। आद्यन्तवचन इतीतिकरणेनोपक्रमोक्ताकालिकपदार्थपरामर्शीहीदं-
पाठे तदानीमेवोत्पाद्यमानमनेन सूत्रेणाकालिकमनेन यातमित्यर्थः। पाठान्तरमिति क्व-
१२० मीमांसादर्शनम् [ सू०
चिद्वात्तिकपाठः । तत्र भाष्योपन्यस्तस्यापि दीर्घपाठस्य स्वानभिमतत्वसूचनार्थं पाठान्त-
रोक्तिः । पूर्वंविवक्षितार्थलाभोपपादनाय ह्रस्वपाठव्युत्पत्ति दर्शयितुमाह—अकालिकमिति
चेति । ठस्येकादेशात्कालिकपदसिद्धिः ॥ १४ ॥
भा० प्र०—शास्त्रीय दृष्टविरोध के दृष्टान्त में "को हि तद् वेद" (तै० सं०
६।१।१।१) इस वेद वाक्य का उल्लेख किया है। यह वाक्य "दिक्ष्वतीकाशान् करोति"
(तै० सं० ६।१।१।१) का अवशिष्ट अंश है। (दिशाओं में अवकाश या द्वार रखना
चाहिये) यह विधि प्राचीन वंश नामक यज्ञशाला में अवकाश या द्वार रखने के लिए
दिशा के नियम के लिए कहा गया है। श्रौतसूत्रकार महर्षि कात्यायन ने अग्निष्टोम
याग के स्थान निरूपण के प्रसङ्ग में अन्य श्रुतियों की प्रत्यालोचनापूर्वक प्रत्येक "प्रतिदिक्
द्वारम्" (का० सू० ७।३।१७) से पूर्वपक्ष कर "उदग्वर्जं वा" (७।३।१८) के द्वारा
सिद्धान्त प्रदर्शित किया है। उत्तर दिशा को छोड़ कर अन्य दिशाओं में द्वार रहेगा।
यज्ञशाला यज्ञाग्नि से उत्पन्न धुम से व्याप्त हो जाता है, यदि धुओं के निकलने का मार्ग
नहीं रहेगा तो ऋत्विजों को बहुत कष्ट होगा, अतः, "को नु तद् वेद" इत्यादि अर्थवाद
में सुदूर काल में होने वाले पारलौकिक सुख का निर्देश न कर उपस्थित धूम से उत्पन्न
दुःख से छुटकारा पाने के लिए अवकाश या धुआं के निकलने के मार्ग का रखना उचित
है—व्यक्त किया है। द्वार का निर्माण स्वतन्त्र रूप में अपनी इच्छा के अनुसार करना
ठीक नहीं है, अपितु विधि-विहित रूप में ही द्वार निर्माण करना चाहिए। अतः, यह
अर्थवाद आकालिकेप्सा = इस समय सुख प्राप्ति की इच्छा से उत्पन्न है। प्रकृत में दुःख
परिहार को ही औपचारिक रूप में सुखलाभ कहा गया है। काल = चिरकाल या
दूरवर्ती काल का बोधक है। कारण, इसी अर्थ में काल शब्द का प्रयोग देखा गया है।
जैसे बहुत दिनों के बाद होने वाले फल को लक्ष्य कर व्यवहार में लोग कहते हैं कि
समय पर इसका फल होगा। अतः, अकाल का अर्थ पूर्ववर्ती काल नहीं अपितु वर्तमान
या तत्काल होता है। अकाल अर्थात् तत्काल में उत्पन्न आकालिक होता है (अकाले भवः
आकालिकः) वर्तमान काल में उत्पन्न सुख की लिप्सा ही आकालिकेप्सा है। इस प्रकार
आकालिकेप्सा शब्द का अर्थ तात्कालिक सुख प्राप्ति की अभिलाषा होता है। अर्थात्
आकालिक = तात्कालिक = उसी समय, ईप्सा सुखलाभ या दुःखपरिहार की अभिलाषा
या इच्छा है । को हि तद् वेद" परलोक में कुछ है या नहीं, इसको कौन जानना है,
फलतः, तात्कालिक सुख प्राप्ति और दुःख के परिहार की इच्छा में प्रवृत्ति भी
स्वाभाविक है ॥ १४ ॥
विद्याप्रशंसा ॥ १.२.१५ ॥
शा० भा०—तथा फलाभावादित्यत्रोदाहृतं 'शोभतेऽस्य मुखमिति' । गर्गत्रि-
रात्रविधेराकाङ्क्षितत्वाच्छेषः । वेदानुमन्त्रणस्य च आङ्स्य प्रजायां वाजी
१५ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः १२१
जायत इति शेषः । मुखशोभा वाजिसत्त्वं च गुणवचनत्वाद् गौणः शब्दः । शोभत
इव शिष्यैरुद्वीक्ष्यमाणम् । कुले संतताध्ययनश्रवणान्मेधावी जायते, स
प्रतिग्रहादन्नं प्राप्नोतीति ॥ १५ ॥
भा० वि०-फलाभावसूत्रोक्तमनुपलब्धिविरोधं निराकर्तुमाह-विद्येति । सूत्रं
व्याख्यातुं विधिशेषत्वमाह = तथेत्यादिना । आस्यप्रजायां वाजी जायत इति
वेदानुमन्त्रणस्य शेष इत्यन्वयः । अध्ययनविधिनैवार्थज्ञानफलत्वं दर्शयता ज्ञानस्य
स्वयमपुरुषार्थत्वात् कैमर्थ्याकाङ्क्षायामनुष्ठानयोग्यपुरुषकरणादनुष्ठानार्थत्वं
सूचयता पारार्थ्यं तस्य दर्शितम्, पारार्थ्ये च सिद्धे फलश्रुतेरर्थवादत्वाद्विद्या-
प्रशंसयानुष्ठानशेषता सिध्यतीति भावः । स्तुत्यर्थतयापि कथमसतोर्मुखशोभा-
वाजिमत्त्वयोरुक्तिस्तत्राह-मुखेति । गुणाद्वचनं यस्य तत् गुणवचनं = गौणमित्यर्थः,
एतेन गौणस्यैवाविद्यार्थस्य प्रशंसार्थत्वेनाभिधानान्नानुपलब्धिविरोध इति सूत्रार्थो
दर्शितः । गौणत्वमेवोपपादयति - गौण इति । गुणमाह-शिष्यैरिति भृशं शोभने
हि वस्तुनि पुनः पुनरुद्वीक्षणं भवति, विद्वद्वदनस्य च । शिष्यैरुद्वीक्ष्यमाणत्वात्
तत्र शोभत इति व्यपदेशः इत्यर्थः ।
सम्प्रति वाजिमत्त्वाभिधानस्य गौणत्वं गुणकथनपूर्वकमाह-कुलेति ।
कुलेऽस्य विदुषो गृहे यत्सन्ततमध्ययनं तस्य श्रवणादस्य वंशे मेधावी पुत्रो
जायत इत्यर्थः ।
यद्वा अस्य कुले वंशे मेधावी जायत इति सम्बन्धः । ततः किमत आह-
स इति । अवाप्नोतीति सम्भावितत्वगुणाद्वाजिमत्त्वं गौणमिति शेषः ।
पूर्णाहुत्यादिवाक्येष्वपि अनुपलब्धिविरोधं परिहरति-सर्वत्वमिति ।
आकाङ्क्षितत्वाच्छेष इति । अतः परं सर्वान् लोकान् पशुबन्धयाज्यभिजयति
इति पशुना यजेतेत्यस्य विधेःशेष इति पठितव्यम् । वेदेत्यस्य विधेरिति सम्बन्धः,
पूर्वसूत्रात् प्रशंसापदमादाय सर्वत्वमिति सूत्रांशं व्याकुर्वन्ननुपलब्धिविरोधं परि-
हरति-फलेति । पूर्णाहुतेरग्निसंस्कारार्थत्वात्, पशुबन्धस्य चारादुपकर्मकत्वात्,
अश्वमेधज्ञानस्य च पुरुषसंस्कारार्थत्वात्, संस्कारकर्मणां च फलश्रुतेरर्थवादत्वात्,
सर्वकामत्वादिरूपं फलं प्रशंसैवेति नानुपलब्धिविरोध इत्यर्थः ॥ १५ ॥
त० वा०-अध्ययनविधिशेषत्वादफलविधिः सन्यथाविज्ञातमुखशोभावाजि-
मत्त्वानुवादो विज्ञायते । न चैक एव प्रकारो मुखशोभायाः, संस्थानं रमणीयता
लावण्यं चेति । स्त्रीविषयं ह्येतत् । विदुषां पुनः पदवाक्यन्यायोद्गारि मुखं
शोभते तेनाऽऽत्मना मुख्ययैव वृत्त्या शीभते । पुत्रश्च वाजवान्ब्रह्मवर्चसद्वारेण ।
अथापि गौणता, तथाऽपि स्तुतिपरत्वाददोषः ॥ १५ ॥
१२२ मीमांसादर्शनम् [ सू०
न्या० सु०—अनेन सूत्रेण यासौ गर्गत्रिरात्र=वेदानुमन्त्रणविद्या मुखशोभा=वाजिजन्म-
हेतुत्वेनोक्ता, सा गर्गत्रिरात्रवेदानुमन्त्रणयोः प्रशंसेत्युच्यत इति गर्गत्रिरात्रविधेरित्यादिना
भाष्येणोक्तम् । तत्र विद्यायाः केनचित्पारार्थ्यानवगमात्तद्विषयफलश्रुतेः कथं प्रशंसार्थ-
तेत्याशङ्कानिराकरणपूर्वकं फलाभावसूत्रोक्तमनुपलब्धिविरोधं निराकरोति—अध्ययने-
नेति । अध्ययनविधिना ज्ञानस्याध्ययनफलत्वं वदता निष्प्रयोजनस्य फलत्वायोगात्
कैमध्यपेक्षायां सामर्थ्यात्कर्मानुष्ठानयोग्यपुरुषोपकरणार्थत्वेन तच्छेषावगमादित्यर्थः ।
स्वयं मुख्यया वृत्त्या मुखशोभा-वाजिमत्त्वानुवादमुपपाद्य, अधुना भाष्योक्तं गौणत्व-
मनुसरति—अथापीति । स्तुतिपरत्वादित्यनेन सूत्रोक्तस्य प्रशंसाथंत्वस्यानुपलब्धिविरोध-
परिहारार्थत्वं दर्शितम् । घृतवन्तं कुलायिनं रायस्पोषं सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिन-
मित्यह । प्रसहस्रं पशूनामाप्नोति, प्रजायां वाजी जायते य एवं वेदेत्यत्र यज्ञपतिप्रथन-
वत् मन्त्राभिधानस्यार्थवादा लम्बनत्वसम्भवेऽपि मन्त्राभिधानेऽप्या लम्बनाकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थं
कुले सन्तताध्ययनश्रवणादित्युकम् ॥ १५ ॥
भा० प्र०—पूर्वपक्षी दृष्टविरोध प्रदर्शन प्रसङ्ग में “शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेद"
(ता० म० ब्रा० १।२।२५) इस अर्थवाद वाक्य को फलहीन सिद्ध किया है। इसकी
असङ्गति प्रदर्शित करते हुए जैमिनि ने “विद्याप्रशंसा” इस सूत्र को लिखा है। पूर्वोक्त
अर्थवाद की फलहीनता का प्रदर्शन सङ्गत नहीं है। क्योंकि, यह गर्गत्रिरात्र विधि का
शेष वाक्य है; इसके द्वारा उसी विधि की प्रशंसा की गई है। संसार में ऐसा देखा
जाता है कान के अलङ्कारों से मुख शोभायमान होता है। शिष्यगण विद्वान् व्यक्ति का
मुख उत्साह सम्पन्न होने से कर्नालङ्कार के विना केवल साधु पदों के उच्चारण से ही
शोभायमान देखते हैं। जिस विषय का ज्ञान ही शोभा का साधन होगा; उस विषय
का अनुष्ठान और भी शोभा का हेतु होगा। इस तरह विधि विहित कर्मों की ही प्रशंसा
इस अर्थवाद से की गई है।
इसी प्रकार “आस्य (आ अस्य) प्रजायां वाजी जायेत; य एवं वेद" यह अर्थवाद वाक्य
भी वेदानुमन्त्रण विधि का शेष है। जिस घर पर सदा अध्ययन आदि चलता रहता
है, उस घर में जिस पुत्र का जन्म होता है, वह भी बाल्यावस्था से शास्त्रालाप सुनकर
स्वभावतः मेधावी एवं विद्वान् हो जाता है, और विद्वान् होने पर सभी व्यक्ति उसको
सत्पात्र गुणी समझकर दान देता है। अधिक दान मिलने पर वह प्रचुर अन्न प्राप्त कर
लेता है। इस प्रकार गुण को लक्ष्य करके ही कहा गया है—“वाजी जायते"।
विद्याप्रशंसा = विद्या की प्रशंसा । इसका मुख शोभायमान होता है इत्यादि वाक्य
में जो कहा गया है, वह विद्या की प्रशंसा है ॥ १५ ॥