मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

"? No.
Could it be "त्वो" = "त्व" + "उ"? (in sandhi, त्व + उपसमीपे = त्वोपसमीपे)?
Yes! In Sanskrit, 'त्व' can be an old/Vedic or colloquial form, or simply a sandhi of 'त्व' (or 'तु' + 'उ' = 'त्वो'?? No, तु + उ = त्वो! Wait! "तु" + "उ" = "त्वो"?! Wait: त् + उ + उ = तू. What about "तु" + "ओ"? No. What about "त्व" + "उ" = "त्वो"? अ + उ = ओ! So त्व + उपसमीपे = त्वोपसमीपे!).
Or simply: typesetter error for "त्वं उपसमीपे" or "त्वोपसमीपे"?
Wait, what if the character is "श्वोपसमीपे"? No meaning.
Wait, what if it is "छ्वोपसमीपे"? No meaning.
Wait, look at the image very closely at L27, first word:
Could it be "त्वोपसमीपे"?
Yes, it very much looks like "त्वोपसमीपे" or "छ्वोपसमीपे".
Wait, look at the letter again:
Does it have a loop at the top left like 'त' or 'छ'?
Let's compare with 'छ' in L11: "प्रसृतविच्छि-".
In "वि

त्त्वादुपेक्ष्यम् । “सर्वास्ता रोमशाः कृधि” इत्यत्र अपालामिन्द्रपित्पुत्रत्वं कृणोः
सूर्यत्वचमित्यनन्तरमन्त्रेऽपालायाः शिखोधनेन सूर्यसमत्वमकरोः, तथा ममापि
तानि सर्वाणि उर्वरादीनि पूर्वमन्त्रोक्तानि प्ररोहार्थं शोधयित्वा दीप्तिमन्ति कुर्विति
समुदायार्थः प्रतीयते, स एवात्रापि ग्रहीतुं युक्तः रोमशेत्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम् ॥
अन्यथा मत्वर्थीयशप्रत्ययान्तत्वे पदकाले एव गृह्येत अवान्तरपदसंज्ञायाः सत्त्वा-
दिति दिक् । पक्षे बुद्धिमलिन्ये सति बाह्येन्द्रियवियुक्तमपि मनः स्वप्नेपि
महान्तमनर्थं सृजति, अतस्तस्यां शुद्धायाम् अस्मितामात्रावशेषायां सर्वसङ्कल्पो-
परमात्मनोमयस्य अहं कर्तेति अभिमानमात्रान्नमोमयस्य विप्रविलापनं कृतं
भवति कुशलैव कौशल्या तत्त्वप्रतिपत्तियोभ्येति योर्थः कौशल्यापदेनोक्तः, स एवात्र
रोमशापदेन गृहीत इति कौशल्यायाः नामान्तरं रोमशेति । तथा ऋष्यशृङ्गस्य
नामान्तरं कक्षोवानिति । एवमादि तत्तन्नियोगानुष्ठानवशादुन्नेयम् ॥ २१ ॥
म॒हाँऋषि॑र्देव॒जो दे॒वजू॑तो॒ अस्त॑भ्ना॒त्सिन्धु॑मर्ण॒वं नृ॒चक्षा॑: ।
वि॒श्वामि॑त्रो॒ यदव॑हत्सु॒दास॒मप्रि॑यायत कुशिके॒भिरिन्द्र॑: ॥२२॥
ऋ. ३. ५३, ६
इस प्रकार रामभद्र आदि चारों का वर्णन होने पर यज्ञ के विघ्न
को दूर करने के लिये राम-लक्ष्मण की याचना करते हुए विश्वामित्र
दशरथ के पास आये, इस कथा को कहते हैं : पूज्य, ऋषि, इन्द्रियवशी
विश्वामित्र समुद्र को स्तम्भित करने वाले सुदास राजा के गोत्र में
उत्पन्न राम को यज्ञ की रक्षा के लिये ले गये जिससे विश्वामित्र द्वारा दी
गयी हवि को निर्विघ्न प्राप्त करके इन्द्र प्रसन्न हुए।
तदेवं रामभद्रादीनां चतुर्णां जन्मवर्णनं तेषु काकपक्षकधरेषु यज्ञविघ्ना-
पनोदनार्थं रामलक्ष्मणो याचितुं दशरथं प्रति विश्वामित्र आजगामेति कथासूचकं
मन्त्रमाह-महानिति । महान् पूज्यः, ऋषिनारायणः, देवजः राज्ञः
सकाशादाविर्भूतः देवजूतः देवाः इन्द्रादयः, इन्द्रियाणि वा जूताः प्रेरितानि येन
स देवजूतः । सिन्धुं स्यन्दमानमर्णवं समुद्रम् अस्तभ्नात् स्तम्भितवान् ।
नॄन् चष्टे अनुकम्प्यत्वेन पश्यतीति नृचक्षाः इन्द्रियद्रष्टा वा “चक्षुषश्चक्षु”
इति श्रुतेः । तमृषि सुदासं वसिष्ठः “सुदासं पैजवनमभिषिषेच” इति ब्राह्मणा-
द्धसिष्टयाज्यस्य मुख्यस्य सुदासोऽत्र ग्रहणाद्योगात् सुदासस्य राज्ञो गोत्रे भवं रामं
विश्वामित्रः स्वज्ञयं धातुं यत् अवहत् यज्ञवाटं प्रति प्रापितवान् तेन कर्मणा इन्द्रः
कुशिकैः कुशिकसन्तत्या अप्रियायत अविघ्नेन यज्ञे हवींषि भोक्ष्यामीति हर्षं प्राप्त-
वान् । पक्षे विश्वामित्रो जीवः आनन्दमयं शोधितत्वं पदार्थमात्मानं गोणकर्म-

१० मन्त्ररामायण
सुदासं रामाख्यं पुच्छं ब्रह्म प्रापितवान्, अतः ब्रह्मनिष्ठैःकुशिकैरिन्द्रोऽप्रियायत-
“आत्मा ह्येषां स भवति” इति श्रुतेः। ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मनिष्ठो देवानामात्मभावं
गतस्तेषां प्रियतमो भवतीति भावः। एतेनानन्दमयस्य प्रविलय उक्तः। तमेतं
मुमुक्षुं प्राप्यमात्मानमज्ञात्वा यः कर्म करोति, तत्तस्य नश्यतीति रामं प्रति
विश्वामित्रागमनेन सूचितम्। श्रुतिश्चैतदाह “यो वा एतदक्षरं गार्ग्यवि विदित्वा-
ऽस्मिँल्लोके जुहोति यजति ददाति” माध्यंदिन पाठे- “तपस्तप्यते” इत्यपि,
“बहूनि वर्षसहस्राण्यन्ते यदेवास्य तद्भवति” इति अथाप्यर्णवस्तम्भनम्
विषिवञ्च कुशिकाः सोम्यं मध्विति राजवृत्रं जघ्नुर्नप्रागपागुदगिति च सोमपाना-
भ्यनुज्ञानं सर्वदेशीयवृत्रहननं च वक्ष्यमाणं विश्वामित्राद्वलातिबलायांग्रहणं चेति
सर्वं राम सङ्गतम्॥ एवमन्यदपि लिङ्गविशेषोपेतं मन्त्रजातमुदाह्रियते न
निर्लिङ्गं हठादाकृष्यत इति दिक्॥ २२॥
पूर्वाप॑रं चरतौ माययैतौ शिशू क्रीळ॑न्तौ परियातो अध्वरम्।
विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूनन्यो विदधज्जायते पुनः॥२३॥
ऋ. १०. ८५, १८
दोनों बालकों, राम और लक्ष्मण ने आगे पीछे चलते हुए यज्ञ की
रक्षा थी। राम ने सूर्य के समान पूरे क्षेत्र को देखा और लक्ष्मण ने
तिथि आदि के क्रम से संसार को धारण किया।
ततो यज्ञरक्षार्थं प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ सूर्यासवित्रीनामदेवता स्तौति—
पूर्वापरमिति। शिशू रामलक्ष्मणौ पूर्वापरमग्रे पश्चाच्च चरतो गच्छतः मायया
शिशुत्वम् एतौ गतौ क्रिडन्तौ अध्वरं परिपातः। तयोरन्य एको रामः सूर्यवद्विश्वानि
भुवनानि क्षेत्राणि आचष्ट साकल्येन पश्यति, चैतन्यज्योतिःस्वरूपत्वात्। अन्यो
लक्ष्मणः ऋतून् तिथ्यादिजननक्रमेण वसन्तादीन् चन्द्र इव ऋतुशब्दोदितं कालं
काल्यमानं जगत् विदधद्रचयन् पुनः पुनर्जायते। पक्षे श्रुतितो युक्तिश्चाध्यारो-
पाववादाभ्यां प्रतिपन्नस्य वस्तुनः सम्पादनार्थं निदिध्यासमिच्छतः तदालम्बनत्वेन
सूत्रान्तर्यामिणावुप न्यस्तौ यद्यपि यज्ञं प्रतिगन्तृत्वं रामकृष्णयोरपि शिश्वोर्दृष्टम्
तथापीत आरभ्य यावदध्यायपरिसमाप्ति विवाहलिंगानि-“गृभ्णामि ते सौभग-
त्वाय हस्तम्” इत्यादीनि-“उदीर्ष्वातः पतिवती ह्येषा सञ्जायां पत्या सृज” इति
भार्याहर्तुः प्रार्थनारूपेण लिंगेन लब्धायाः भार्य्यायाः हरणम् ‘पुनः पत्नीमग्निरदात्’
इति पुनस्तल्लाभ इत्येतत्समुच्चित्तं सर्वं रामे एव संगत मिति अयं प्रघट्टको रामपर
एव॥ २३॥
परादेहिशामूल्यं ब्रह्मभ्यो विभजावसु ।

मन्त्ररामायण ३१
कृत्यैषा पद्धती भूत्वा जाया विशते पतिम् ॥२४॥
ऋ. १०. ८५, २९
उन दोनों के प्रस्थान करने पर ताटका को आते हुए देखकर ऋषि
बोले : विजयश्री अथवा गृहश्री को प्राप्त करने की इच्छा करने पर
पराजयरूप अथवा दारिद्र्यरूप अलक्ष्मी पहले आती है। उसमें से प्रथम
को शस्त्र से और दूसरी को दानादि से मारना चाहिये। इस ताटका
रूप अमङ्गल को दूर से मारो। दूसरी के विनाश के लिए ब्राह्मणों को
धन दो। क्योंकि वध के योग्य यह राक्षसी पादवती होने पर पत्नी के
समान पति या राजा के घर में आ जाती है।
प्रस्थितयोस्तयोः पुरस्तात्ताटकामागतां वीक्ष्य ऋषिराह–परादेहीति। विजय-
श्रियं गृहश्रियं वा प्राप्तुं गच्छतः पूर्वं पराजयरूपा दारिद्रयरूपा वा अलक्ष्मी-
रायाति। तत्र पूर्वा शस्त्रेणैव हन्तव्या, परा दानादिना हन्तव्येत्यत उक्तम्।
सामूलममङ्गल्यम् इदं ताटकारूपं परा.देहि दूरतः खण्डय, इतरस्याः विनाशार्थं
ब्रह्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वसु वित्तं विभज देहि। कुतः यत एषा कृत्या वधकामा
राक्षसी पद्धती पादवती जायेव सहचारिणी भूत्वा पतिं राजानं गृहपतिं वा
विशते आयाति। एवमुक्तमात्रेण रामेण ताटका निहता विवाहात् प्राक् ब्राह्मणेभ्यो
दानानि च दत्तानीत्युपरिष्टाद्द्रष्टव्यम्। पक्षे शामूलमर्थतृष्णा सा हि कर्मोपास्ति
प्रतिबन्धहेतुर्वैराग्येण सर्वत्यागेन च हन्तव्येति भावः। अयमपि पौर्वापर एव
मन्त्रः ॥ २४ ॥
उपप्रेत कुशिकाचेतयध्वमश्वं राये प्रमुञ्चतासु दासः ।
राजा वृत्रं जंघनत्प्रागपागुदगथायजायते वर आपृथिव्याः ॥२५॥
ऋ. ३. ५३, ११
हे विश्वामित्र ! विशेष रूप से सावधान हो जाओ। कर्म समृद्धि से
युक्त, सुदास गोत्रोत्पन्न राम की आज्ञा से यज्ञ प्रारम्भ करो। राजा
राम सभी दिशाओं में स्थित विघ्नकारी राक्षसों को मार कर, यज्ञस्थान
पर आकर यज्ञ करने की आज्ञा देते हैं।
एवं ताटकां हत्वा यज्ञवाटमागंत्याहतुः–उपप्रेति। भो कुशिकाःविश्वा-
मित्रीयाः उपप्रेत समीपे प्रकर्षेणायात चेतयध्वं सावधाना भवत। राये कर्म-
समृद्धये सुदासःसुदासगोत्रोत्पन्नस्य रामस्याज्ञया अश्वं यज्ञसाधनविशेषं प्रमुञ्चत
प्रचारयत। राजा रामो वृत्रं विघ्नकरम् असुरगणं जङ्घनत् निहन्ति प्रागपागुदक्

३२ मन्त्ररामायण
सर्वदिक्षु स्थितम् । अथ अनन्तरं पृथिव्याः वरे स्थाने यज्ञवाटे आयजाते-उप
सम्वादं करोति यजध्वमित्याज्ञापयतीत्यर्थः । अत्र वृत्रशब्दितौ मारीचसुबाहू ।
पक्षे कर्तृत्वरभिमानः, फलाभिपष्वङ्गश्च-तौ निहत्य ईश्वरो भक्तानां यज्ञं यातीति
भावः अश्वादि कीर्तनं प्ररोचनार्थम् ॥ २५ ॥
विश्वामित्राअरासत ब्रह्मेन्द्रायवज्रिणे करद्धिन्नः सुराधसः ॥२६॥
ऋ. ३. ५३, १३
विश्वामित्र ने वला और अतिबला नामक महान विद्या की सिद्धि
श्री राम को प्रदान किया ।
एवमुक्तप्रवकं यागे साधिते रामे विश्वामित्रानुग्रहमाह-विश्वामित्रा इति ।
विश्वामित्राःऋषयः ब्रह्म महतीं विद्यां बलातिबलाख्यां इन्द्राय रामाय अरासत
दत्तवन्तः । वज्रिणे महामणिकारिणे । कीदृशं ब्रह्म नः अस्मान् सुराधस सोम-
नसियुक्तानेव करत कुर्व्वत् । पक्षे एवं तृष्णासङ्गं फलाशां च त्यक्त्वाऽनुष्ठिते यज्ञे,
किञ्चिच्चित्तशुद्धौ जातायां विश्वामित्रोजीवःसर्वाणिकर्माणि स्ववद्धानि तत्तद्देवतो-
पासनानि प्रत्यगभिन्नरामाभिमुख्यान्येव करोति-"अहं क्रतुरहं यज्ञ" इत्युक्तप्रकार-
नेति भावः ॥ २७ ॥
तनूषनो बलन्धन्धातृ त्सुनःबलन्तो काय तनयाय ।
जीवसे त्वं हि बलदा असि ॥२७॥
ऋ. ३. ५३, १८
बला नामक विद्या का मन्त्र इस प्रकार है : बल दो, बल दो !
शरीर को बलवान् बनाओ, स्वस्थ वित्त करो ! बाह्याभ्यान्तर सभी
शत्रुओं को जीतने की क्षमता प्रदान करो ।
तत्रायं बलामन्त्रः-बलं धेहि धेहीति बलं । अनलुत्सिति-जीविकाममात्र-
स्योपलक्षणम् । तोकायेति-स्यादेरप्युपलक्षणम् तोकाय स्त्रीपुंसाधारणायापत्याय ।
तनयाय-पुत्राय । जीवसे जीवितुम् शेषं स्पष्टम् सर्वेषां दार्थे सनि स्वस्थचित्तो
बाह्यानाभ्यन्तरान्श्चारीन् जेतुं क्षमसे इति भावः ॥ २७ ॥
इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिनों अद्य याच्छ्रेष्ठाभिर्मघवन् शूर जिन्व ।
या नो द्वेष्ट्यधरःसस्यदीष्ट यमु द्विषमस्तमु प्राणो जहातु ॥२८॥
ऋ. ३. ५३, २१
अति बला नामक विद्या के मन्त्र को कहते हैं । हे इन्द्र ! समस्त

-like or curved loop attached to the vertical bar, exactly like व in देवाय (line 11) or वयम् (line 6) or कवितरो (line 12)!
Wait, look at कवितरो in the same line (L12): the वि has the identical loop!
So the typesetter genuinely picked the type for व instead of च! It is literally printed as अवेतयदचिता!
Wait, or did they? What about अचेतयदचिता? Let me look at line 12: could it be अचेतयदचिता? Wait, let me zoom in to maximum:
Ah, look at the letter:
Wait, does it have a bottom curve that goes horizontally?
No, it's completely round like a belly. It really is अवेतयदचिता!
Wait, but could it be intended as अचेतयदचिता? If it's a typo in the print, we should transcribe what is printed, or what is correct? Transcription prompt: "transcribe faithfully... preserving spelling...". If it's printed as अवेतयदचिता, transcribing अवेतयदचिता is very faithful, but wait, could someone read it as अचेतयदचिता? If a human reader looks at it, would they think it's `अचेत

Here is the complete, line-by-line transcription of the page:

३४ मन्त्ररामायण
लिंगद्वयं राघवैकशरणम् ॥ २९ ॥
बलविज्ञायः स्थविरः प्रवीरः सहस्वान् वाजी सहमान उग्रः ।
अभिवीरो अभिसत्त्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथ मातिष्ठ गोवित् ॥ ३०॥
ऋ० १०. १०३, ५
स्वयंवर को जीतने की इच्छा रखने वाले राम के देवरथ और
दिव्यायुधों ने उपस्थित होकर कहा : 'बल की परीक्षा करके शिव धनुष
को चढ़ाने वाले को कन्या दूँगा' ऐसी जनक की प्रतिज्ञा है । वृद्ध, वीर,
मनस्वी, शत्रु का दमन करने वाले, भाइयों से घिरे हुए जनक के पास
इस जयशाली रथ में चढ़कर जाइये ।
अथ स्वयंवरं जिगमिषोः रामस्य देवरथो दिव्यायुधानि चोपतिष्ठानीत्याह
बलविज्ञाय इति । बलेविषये विज्ञायो विज्ञेयः परीक्षणीयोऽसि त्रैयम्बकं धनुः
सज्यं कृतवते कन्यां दास्यामीत्याशयवता जनकेनेति शेषः । स्थविरो वृद्धः

मन्त्ररामायण ३५
ईप्सः क्षीरादिमण्डवत् ब्रह्माण्डसारभूतः। आयुधानि धनुर्बाणादीनि बिभ्रत्
धारयन्नस्तु। अपामूर्मिमन्तं समुद्रं सधमानो गच्छन् रावणवधार्थमिति शेषः।
तुरीयं धाम विश्वतैजसप्राज्ञापेक्षया चतुर्थं निरुपाधि चैतन्यज्योतिः। महितो
महान्। आराधितः सन् विवक्ति स्पष्टीकरोति। शुद्धं ब्रह्मास्मान्वीरवेषेणावत्विति
भावः ॥ ३१ ॥
पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन् क्ष्मया रेतः संजग्मानो निषिंचत् ।
स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥३२॥
ऋ. १०. ६१, ७
जिसके कारण से राजा जनक के द्वारा बल परीक्षा की जा रही है,
उस सीता की उत्पत्ति को कहते हैं : पिता रावण ने जब अपनी पुत्री
को उत्पन्न होने पर 'यह कुल की नाशिका होगी' दैवज्ञों के ऐसा कहने
पर त्याग दिया तो वह पृथ्वी में चली गयी और पुत्री रूप में पृथ्वी के
उदर में स्थित रही और रावण के वध द्वारा देवताओं के कल्याण के
लिये पृथ्वी माता के गर्भ से यज्ञस्थान को जोतने वाले जनक को प्राप्त
हुई ।
यदर्थं बलपरीक्षा जनकेन राज्ञा क्रियते तस्याः सीताया उत्पत्तिं भविष्य-
पुराणोपबृंहितामाह-पिता यदिति। पिता रावणो यत् यदा स्वां दुहितरं
उत्पन्नमात्रां इयं कुलोच्छेदिका भविष्यतीति दैवज्ञवचनात् अधि अधिकं ष्कन्
स्कन्नवान् दूरे त्यक्तवान्। कुत्रेत्यत आह-क्ष्मया पृथिव्या संजग्मानः संगतः
सन्। रेतो। दुहितृरूपं निषिञ्चत् निषिक्तवान् भूम्युदरे तां निहितवानित्यर्थः।
तत्रापि स्वाध्यः सपरीवारस्य रावणस्य वधेन सुष्ठु कल्याणं द्यावापृथिव्योर्ध्या-
यन्ति ते स्वाध्याः देवाः इन्द्रादयः तन्निबन्धनार्थं ब्रह्म चैतन्यम् । अजनयन्।
मातृगर्भ इव पृथिवीगर्भेऽपि तामरक्षन्। न त्वसौ श्वासनिरोधेन तत्र ममारेश्यर्थः।
तत्रापि वास्तोष्पतिं रथानाधिष्ठातारं गृहपतिं व्रतपां व्रतपतिं यजमानमुद्दिश्य
निरतक्षन् यज्ञस्थानं कर्षितवन्तः ततश्चैनां स्थानपतिर्जनको लब्धवानिति भावः ।
पक्षे पिता कामः, दुहिता श्रद्धा, वास्तोष्पतिर्यज्ञाधिकारी धर्मादिकामो, ह्यदृष्टफले
व्यर्थे श्रद्धां बध्नाति । अतः कामजा श्रद्धा चेत् बोधेन संयुज्येत, तर्हि सपरिवारं
काममुन्मूलयेत् अतस्तां सन्तः (?) सात्त्विको राजसेन कामेन दूरे त्यक्तां यज्ञादि-
सत्कर्मकारी लभते इत्यर्थः ॥ ३२ ॥
अर्वाची सुभगे भव सीते वंदामहे त्वा यथा नः ।

३६ मन्त्ररामायण
सुभगा ससि यथा नः सुफला ससि ॥३३॥
ऋ. ४. ५७, ६
इस प्रकार सीता की देवताओं ने कल्याण के लिए प्रार्थना की :
हे सुभगे, हे सीते ! हम तुम्हारी वन्दना करते हैं, क्योंकि तुम्हीं हमें
ऐश्वर्य देनेवाली और शत्रुपक्ष का नाश करने वाली हो । अतः हमारे
अनुकूल हो ।
एवमाधिभूतां सीतां देवाः शमादयो प्रार्थयन्ते-अर्वाचीति । हे सुभगे !
हे सीते ! स्यति सर्वेषां रक्षसामन्तं करोतीति सीता कर्तारिक्तः । लाङ्गलपद्धतौ तु
मुख्यस्यावयवार्थस्याभावात् सीतोत्पत्तिस्थानत्वेन सीतात्वं गौणं हे सीते त्वां
वन्दामहे यथा नोऽस्माकं सुभगा ऐश्वर्यदानेन सुफला प्रतिपक्षनाशनेन अससि दीप्यसे
तथार्वाची अनुकूला भव ॥३३॥
इन्द्र सीतां निगृह्णातु तां पूषानुयच्छतु ।
सा नः पयस्वती दुहा मुत्तरा मुत्तरां समाम् ॥३४॥
ऋ. ४. ५७, ७
श्री राम सीता को ग्रहण करें, जनक उन्हें राम को प्रदान करें। वह
सीता हमारे लिये उत्तरोत्तर अत्यन्त सुख प्रदान करने वाली हों ।
इन्द्र इति-इन्द्रो रामः सीतां निगृह्णातु वीर्य शुल्कां तां स्वायत्तां करोतु ।
पुष्णातीति पूषा, जनकश्च ताम् अनु पश्चात् रामाय यच्छतु ददातु सा सीता
नोऽस्माकं दुहां दोग्ध्रीणां मध्ये उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरवर्षेषु 'अत्यन्तसंयोगे'
द्वितीया । पयस्वती बह्वन्नप्रदा भूयादिति शेषः । पक्षे इन्द्र. शास्त्रार्थावबोधः ।
सीतां सात्त्विकीं श्रद्धाम् पूषा धर्मः । पयो योगसिद्धिः ॥ ३४ ॥
गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तमज्मप्रमृणन्तमोजसा ।
इमं सजाता अनुवीरयध्वमिन्द्रं सखायो अनुसंरभध्वम् ॥३५॥
ऋ. १०. १०३, ६
स्वयंवर भवन में प्रवेश किये हुए राजाओं के लिये यह देववाक्य
है : रुद्र के धनुष को भङ्ग करने वाले, वज्रबाहु, बल से द्रव्य को जीतने
वाले यह राम अपने समान वीर मित्रों के साथ शत्रु के प्रकोप का नाश
करते हैं !
ततः स्वयंवरशालां प्रविष्टेषु राजसु देववाक्यमिदम्- गोत्रभिदमिति ॥
गोत्रः पर्वतेन्द्रः तेन तद्रूपं रुद्रधनुलक्ष्यते, त्रिपुरवधे- 'रथः क्षोणी यन्ता शत

धृतिरुद्रोधनुः' इति तस्य तद्धनुष्य स्मरणात् तद्भिद्रुद्रधनुर्भिदमित्यर्थः ॥ अत्र
संहितायां प्रपूर्वमन्त्रे रक्षोहा मित्रो अपबाधमान इति पूर्वमन्त्रे च बलं विज्ञाय
इति, गोत्रभिदिति ( ? ) च लिंगात् अत्रापि गोत्रभित्पदस्य रुद्रधनुर्भित राम
एवार्थः, न तु पर्वतपक्षशातनः शक्रः । वज्रबाहुम् अज्मपणनीयं गुहाभिधं स्वीयं
द्रव्यं जयन्तम् ओजसा बलेन प्रमृणन्तं मृन्दतम् अर्दयितुरेव । ईदृशं रामं भोः
सजाताः । समानाजाताः । भ्रातरः इममनुलक्षीकृत्य वीरयध्वं विक्रमध्वम् ॥
अन्वेषसखायो भाविनो वानराः । अनुसंरभध्वम् आद्रियध्वम्, शत्रुप्रकोपे सतीति-
शेषः । पक्षे गोत्रो मेरुः तेन तत्स्थः कामगणो लक्ष्यते, तमपि तुच्छीकृत्य स्थितं
गोत्रभिदं तीव्रवैराग्यवन्तम् श्रद्धां चात्मसात्कृतवन्तः सजाताः धर्मज्ञानवैराग्यै-
श्वर्यादयः सखायाः शमदमादयः । इममिन्द्रं भूमिमागत्य जीवन्नाथं । गतम् शेषं
स्पष्टम् ॥ ३५ ॥
सुमङ्गलीरियं वधूरिमां समेत पश्यत ।
सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विप रेतन् ॥३६॥
ऋ० १०. ८५, ३३
धनुष भङ्ग हो जाने पर जनक ने सीता को लाकर, उन्हें राम को
देकर कहा 'इस कल्याणमयी वधू के साथ अपने घर जाओ।'
एवं धनुर्भङ्गे कृते जनकः सीतामानाय्याह सुमंगलीरिति । दत्वाय दत्त्वा ।
अस्तं स्वगृहं परेतन परावृत्य गच्छत । शेषं स्पष्टम् । पक्षे वधूः श्रद्धा, तस्याः
सौभाग्यं यावद्देहकैवल्यं बाधेनाविभोगः । अस्तं सर्वाधिष्ठानभूतं ब्रह्म ॥३६॥
गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः ।
भगोऽर्यमा सविता पुरंधिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥३७॥
ऋ० १०. ८५, ३६
तब प्राप्त हुई सीता का राम पाणिग्रहण करते हैं: 'सौभाग्य से
पति के साथ सुशोभित हो; मैं तुम्हारा हाथ ग्रहण करता हूं। भगादि
देवताओं ने गृहस्थ धर्माचरण के लिय तुमको मुझे दिया है।'
ततो लब्धायाः सीतायाः पाणिग्रहणं रामः करोति गृभ्णामि इति ॥ सौभ-
गत्वाय सौभाग्य्याय पत्या सह जरदष्टिर्जीवेत्कुचप्राग्यथा-अस. दीप्यसे तथा-
ते हस्तं गृभ्णामि गृह्णामि भगादया देवाः त्वा त्वां मह्यम् अदुर्दत्तवन्तः ।
गार्हपत्याय गार्हस्थ्याय । पक्षे यथा देवाः बोधस्य श्रद्धायोगं वांछंति, एवं बाधापि
कैवल्यं फलं प्रसोतुं श्रद्धायोगं वांछति । अक्षरयोजना सुखोन्नेया । एतौ द्वावपि
मन्त्रौ पूर्वापरौ ॥ ३७ ॥

३८ मन्त्ररामायणम्
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः ।
सवदनवितं रेजयत्सो अग्निं नेमिन्नचक्रमर्वतो रघुद्रुः ॥३८॥
ऋ० १०. ६१, १६
इस प्रकार सीता को लेकर अयोध्या की ओर जाते हुए राम द्वारा
परशुराम पर विजय प्राप्त करने पर देवता स्तुति करते हैं : यह राजा
राम देवों के द्वारा पूजित होता हुआ जामदग्न्य पर विजय प्राप्त करता
है तथा अपने द्वारा निर्मित सेतु से समुद्र पर विजय प्राप्त करेगा । दान
से सन्तुष्ट ऋषि ने दशरथ को वर दिया था कि 'आपका पुत्र समुद्र पर
विजय प्राप्त करेगा' और चरु रूप द्वारा अग्नि को प्रेरित किया था । इस
प्रकार कक्षीवान् से प्रेरित रघु रथ के चक्र के समान शीघ्रगामी हो ।
एवं सीतामादायायोध्यां प्रति प्रस्थितेन रामेण मध्ये मार्गं परशुरामे विजिते
देवाः अस्तुवन् ( ? ) अयं स्तुत इति पञ्चभिः । अयं रामो राजा स्तुतो, वन्दि
अवन्दि च देवैः अभिवन्दितः यतो वेधाः जगतः स्रष्टा अपः समुद्रं तरति तरिष्यति
शीघ्रमेव तथा-विप्रः विप्रं च द्वितीयार्थे प्रथमा जामदग्न्यं च तरति । यतः
स्वसेतुः स्वकृतसेतुरवतरणसाधनं यस्यास्ति स तथा । अस्य शिलमयः सेतुः
प्रसिद्धः विप्रेणानापदि शस्त्रं न धार्यमिति मर्यादापि स्वकृता सेतुरेव तदुल्लंघन-
कर्तृत्वाद्वार्गवोऽप्युल्लंघनीय एव । स राजा कक्षोवन्तं येन दशरथाय वरो दत्तः
समुद्रजयिनस्तव पुत्राः भविष्यन्तीति तम् अग्निं च चरुरूपेण गर्भीभवन्तं रेजयद्
प्रेरितवान् । तत्र दृष्टान्तो नेमि नेति नेमिमच्चक्रं यथाऽर्वन्तोऽश्वाननुरघुद्रुःशीघ्रगामी
भवति, तद्वत्कक्षीवदादयस्त्वत्प्रेरिता इत्यर्थः । एतच्च प्रागेव दर्शितम्, अत्र
जामदग्न्यो ब्राह्मणराजत्वात्सोमः । दाशरथिः क्षत्रियराजत्वादित्यः-"सोमा-
ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा, आदित्यो वै दैवं क्षत्रम्" इति श्रुतिभ्यां तौ च पूर्वापर-
मन्त्रोक्तरीत्या कार्यकारणरूपौ, अतः तस्य कारणानभिज्ञस्य कार्यस्य कारणेनाभि-
भवो युक्तः सूर्येण चन्द्रस्येव । अत्र दृप्तबालाकिरजातशत्रुश्च दृष्टान्तत्वेन ज्ञेयौ,
यत्तु रामबाणेन जामदग्न्यस्य लोका नाशिता इति तज्जगत्कारणबोधात् ब्राह्म-
लौकिकमैश्वर्यं बाधितं भवतीत्येवपरम् इमे मन्त्रा विप्रास्तरण लिंगात्, पूर्वोक्त-
कक्षोवदादिलिंगाद्वक्ष्यमाणलिंगेभ्यश्च राम पराः ॥ ३८ ॥
सद्धिर्बन्धुर्वंतरणो यष्टा सबर्धुंधेनुमस्वं दुहध्ये ।
संयान्मित्रावरुणा वृंजउक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥३९॥
ऋ० १०. ६१, १७

अब्जरामायण १९
वह राजा एक दूसरे के विरोधी वसिष्ठ और विश्वामित्र का
बन्धु है। वसिष्ठ वैतरण दाता है और विश्वामित्र यज्ञकर्ता है। दोनों
के विरोध को कहते हैं: वसिष्ठ की गौ प्राप्त करने के लिये विश्वामित्र ने
उन्हें करोड़ों गाये दीं पर वसिष्ठ ने उन्हें स्वीकार नहीं किया और न
अपनी गाय ही दी। विश्वामित्र ने अनेक प्रकार से उन्हें दुःखी किया
पर वसिष्ठ की योगप्रभाव से उत्पन्न सेना द्वारा पराजित हो गये।
सद्बन्धुरिति—सः राजा द्विबन्धुः द्वयोरन्योन्यविरोधिनोरपि वसिष्ठविश्वा-
मित्रयोर्बन्धुः मित्रम्, सर्वात्मत्वात्सर्वसम इत्यर्थः तावेव द्वावाह-एको वैतरणो
दाता, परो यष्टा यागादिकर्ता। तयोर्विरोधप्रयोजकमाह-सबर्धुं सगर्भतावस्थाया-
मपि दुग्धे इति, सबर्धुं धेनुं दोग्ध्रीम् अस्यम् अप्रसूतां यावत्प्रसूतीक्षीरदामित्यर्थः ।
प्रसूत्युत्तरमेव दशाहं क्षीरं न दुग्धे “तस्माद्वत्सं जातं दशरात्रीर्न दुहन्ति” इति
श्रुतेः। दुहद्ध्ये दोग्धुं तादृशीं वसिष्ठधेनुं प्राप्तुं विश्वामित्रः कोटिशो धेनूर्वितर-
न्नासीत् । यागानुरोधी वसिष्ठस्तु ताः नांगीचकार, नापि स्वां धेनुं ददाविति
पुराणप्रसिद्धम् । यथाक्रमं वैतरणः यत् यदर्थं मित्रावरुणयोः पुत्रं वसिष्ठम्—
‘मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोर्ह्युर्व्वशीमप्सरसं दृष्ट्वा वासतो वरे कुम्भे रेतोन्यपतत्ततोऽगस्त्य-
वसिष्ठावजायेताम्’ इति वैदिकप्रसिद्धेः। उर्व्वर्त्तर्नानाविधैः कर्मभिः सम्बृंजे
हिंसितवान्, तथा यद्यपि ज्येष्ठेभिः योगप्रभावसृष्टैः बह्वर्थैः सैन्यैः अर्यमणम् अर्यं
स्वामिनमात्मानं मन्यत इत्यर्थं तं सम्बृंजे इत्यनुषज्यते ॥ ३९ ॥
तद्वन्धुः सूरिर्दिवि त धियं धा नाभानेदिष्ठो रपति प्रवेनन् ।
सा नो नाभिः परमास्य वाघाहं तत्पश्चा कतिथश्चि दास ॥४०॥
ऋ. १०. ६१, १८
पूर्वोक्त मन्त्र में कहे गये राजा से नाभानेदिष्ठ नामक ऋषि स्पष्ट
कहता है: ‘हे शिष्य ! तुम्हारे हृदयाकाश में बुद्धिधारक ब्रह्मतत्त्व
विद्यमान है। वह राजा हमारे जीवनभूत नाभि के समान नाभि के
भीतर अविशिष्ट रूप से विद्यमान है। उस राजा के पश्चात् मैं नामाने-
दिष्ठ कौन सा तर्क करूँ ?’
सः पूर्वमन्त्रोक्तो राजा बन्धुर्वश्यो यस्य स तद्वन्धुः । नाभानेदिष्ठो नाम
ऋषिः रपति स्पष्टं वक्ति। कीदृशः सूरिः विद्वान्, तथा-हे शिष्य ते तव दिवि
हार्दाकाशे धियं धाः बुद्धेर्धारकःतव परविद्योपदेशकः । प्रवेनन् ब्रह्मवित्त्वादेव
अत्यन्तं कान्तिमान् । किं रपति तदाह-सा विधेयापेक्षं स्त्रीत्वं स राजा नोऽस्माकं
जीवानां सोपाधिनां नाभिरिव नाभिः मध्यं अन्तरम् उपाध्यपगमावशिष्टं रूपम् ।

४० मन्त्ररामायण
परमा महती त्रिविधपरिच्छेदशून्येत्यर्थः । बाधेत्यर्थकौ । अस्य राज्ञः पश्चात्
अनन्तरम् अहं नाभानेदिष्ठः कतिथः कतितमश्चिह्नितर्के आस अभूवम्, आसेति-
लिटास्वस्याप्यैतत्परोक्षमित्युक्तम् ॥ तथा हि-विष्णोर्ब्रह्मा, ततो मरीचिसुतः
कश्यपः इति ततोविवस्वान्, ततो मनुः, मनोर्नाभानेदिष्ठ इति वंशो गम्यते ॥४०
इयं ने नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः ।
द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जाय माना ॥४१॥
ऋ. १०. ६१, १६
यह राजा मेरे नाभि अर्थात् पञ्चकोश के अन्तर्गत शुद्ध रूप से मेरे
गृह में रहता है। यह सभी का आत्मा है ! सत्य रूप, प्रथम बार
अव्यक्त रूप में उत्पन्न, दूसरी बार व्यक्त रूप में उत्पन्न, इसने शास्त्र तत्त्वों
को उत्पन्न करने वाली वाणी को प्रकाशित किया है ।
इयम् अयं राजा मे मम नाभिः कोशपञ्चकान्तर्गत शुद्धरूपम् इह अस्मिन्नेव
मे मम सधस्थं गृहं लयस्थानमव्याकृतमित्यर्थः ॥ कारणस्याप्ययमेवाधिष्ठानम्
इमे देवीः इन्द्रियाणि च । मे मम इमे अयमेव विधेयापेक्षं बहुत्वम् । अयमहमे-
वास्मि । सर्वः सर्वात्मा । कि च ऋतस्य सत्यस्य वस्तुनः प्रथमजाः प्रथमं जातोऽ-
व्यक्तरूपी । तथा द्विजाः द्वितीयं जातो व्यक्तरूपी च अह निश्चितम् इदं
यमेव इदमित्थं शास्त्रतत्त्वं जायमानाऽस्यनिःश्वसितवदाविर्भवन्ती धेनुर्वाक् अदुहत्
प्रकाशितवती ॥ ४१ ॥
अथासु मन्द्रो अरतिर्विभावाऽवस्यति द्विवर्तनिर्धनेषाट् ।
ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दान्मक्षु स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥४२॥
ऋ. १०. ६१, २०
यह राजा पृथ्वी पर रहने वालों में मध्यगति वाला है, तेजस्वी है,
[ ब्रह्मचर्य व्रतनिष्ठ है, दो मार्गों का आचरण करते हुए राक्षसों का वध
करता है। वन में रहकर शीत-वातादि को सहते हुए राक्षसों का वध
करता है। अतः तपस्वीमार्ग का अनुसरण करता है, उच्च स्थान को
प्राप्त करने की इच्छा करने वाला अल्पवय में ही शत्रुओं का दमन कर
सुख को बढ़ाता है।
अथ अनन्तरम् अयं राजा आसु भूवसतिषु मन्द्रो मध्यगतिः । विभावा
विशेषेण तेजस्वी । अरतिर्ब्रह्मचर्यव्रतनिष्ठः । अवस्यति अवस्थिति प्राप्नोति
देशान्तरं गच्छन् स्थाने स्थाने वासं करोतीत्यर्थः । अथवाऽवस्यति रक्षसामन्तं करोति

" or "ब्राह्म..." something!
Wait, look at: बाधितब्राह्म्या or बाधितब्राह्मैल?
Ah, look at the letters between ब्राह्म and श्वर्य:
It is लैश्वर्यं? No! Look at ऐश्वर्य: in old typography, ऐ is sometimes printed as अ with ै or ए with ै, but here:
बाधितब्राह्मयैश्वर्य? No, there is ल?
Wait, is that a ल?
Look at ल in लक्ष्मण: down-left-down-up-down.
The character before श्वर्यं is: a vertical line, a loop on left: that's ल! With ै matra: लैश्वर्यं!
Wait, what is before लैश्वर्यं?
बाधितब्राह्मी!
Wait, could it be बाधितब्राह्मीलैश्वर्यंजा मदग्न्य...?
Wait, could it be बाधितब्राह्मील? Typo for बाधितब्राह्मैश्वर्य where ल was accidentally inserted, or ब्राह्मीलैश्वर्यं?
Let's look at the space:
बाधितब्राह्मीलैश्वर्यंजा मदग्न्यतपपरोक्षबोधलक्ष्मणज्येष्ठस्य
Wait, after श्वर्यं, there is जा! Then space!

teषां च पुर एता पुरोहितो वसिष्ठोऽभवत् आदित्
अस्माद्वासिष्ठादेव । तृत्सूनामिति तृप्सूनां वर्णलोप विकारावार्षौ रामदर्शनेनैव
तृप्तिमिच्छतां विशः प्रजा अप्रथन्त प्रथां गताभरतादिषु राज्यमनिच्छत्सु वसिष्ठ
एव राज्यं चकारेत्यर्थः । बोधार्थी जीवः शास्त्रगुर्वधीनोऽसङ्गः सन् दैहिकं कर्मा-
करोदित्यर्थः ॥ मन्त्रोयं स्पष्टलिंगः ॥ ४४ ॥
ओषु स्वसारः कारवे शृणोत ययौ वो दूरादनसा रथेन ।
निषूनमध्वं भवतासुपारा अधो अक्षाः सिन्धवः स्रोत्याभिः ॥४५॥
ऋ. ३. ३३, ९
राम लक्ष्मण के वन जाने पर राम का अनुगमन करते हुए विश्वामित्र
ने मध्यमार्ग में आयी हुई नदी से प्रार्थना की : 'बहन के समान
हे नदी ! तुम मेरे मधुर वचनों को सुनो ! राक्षस वधादि कर्त्ता राम
के तुम्हारे पास आने पर तुम्हें सुगमतापूर्वक पार हो जाने वाली हो
जाना

मन्त्ररामायण ४६
दधोवाहिन्यश्च भवन् । रामायणे तु नौकया नदीतरणमुक्तं तदपि श्रुत्यन्तरमूलकं
कल्पान्तरविषयमिति ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥
अतारिषुर्भ॑र॒ता ग॒व्य॒वः॒ सम॑भक्त विप्रः सु॒मतिं॑ न॒दीना॑म् ।
प्रपि॑न्वध्वमिषयन्तीः सु॒राधा॒ आ व॑क्षणाः पृणध्वं यात शी॒भम् ॥४६॥
ऋ. ३. ३३, १२
इस प्रकार नदी पार करके चित्रकूट की ओर गये राम के प्रति भरत
क्या करते हैं, वह कहते हैं : राज्य को त्याग कर भरत द्वारा नदी को
पार करके आने पर भरद्वाज ने सुन्दर बुद्धि वाले भरत का भली
प्रकार आतिथ्य सत्कार किया । भरद्वाज ने सुन्दर सिद्धियों के माध्यम से
भरत की सेना का स्वागत किया ।
एवं नदीः समुत्तीर्य चित्रकूटं प्रतिगते रामे भरतः किमकरोदित्यत आह-
अतारिषु इति । गव्यवः गवा पृथिव्या युवन्ति वियुज्यन्त इति गव्यवः यौति-
रनामिश्रणार्थः, राज्यं त्यक्तवन्त इत्यर्थः । ईदृशाः भरताः नदीनां नदीः
अतारिषुस्तीर्णवन्तः तत्रापि विप्रो भरद्वाज इति पुराणात् सुमति शोभनमतिं भरतं
समभक्त सम्यक् सेवितवान्, तस्यातिथ्यं कृतवानित्यर्थः । तदेवाभिनयति-प्रेति ।
भो शिष्या इषयन्तीः इच्छन्त्यः प्रीतिमत्यः सुराधा बहुसम्पदः शोभनाः सिद्धयः
प्राप्तिप्राकाम्यादयः ताः प्रपिन्वध्वं प्रकर्षेण पुष्टाः कुरुत । वक्षणाः घृतकुल्याः
मधुकुल्याश्च आपृण ध्वं पूरयत । ततश्च शीभम् ईश्वरत्वाभिमानिनं भरतं यात
आतिथ्येन गच्छतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥
यदङ्ग॑ त्वा भर॒ताः सन्तरेयुर्गव्य॒न् याम॒ इषि॑त इन्द्र॒जूतः॑ ।
अर्षदिह प्रस॒वः सर्गतक्त॒ आ वो॑ वृणे सु॒मतिं य॒ज्ञिया॑नाम् ॥४७॥
ऋ. ३. ३३, १३
तब राम के प्रति भरत ने क्या किया यह विश्वामित्र के वाक्य से
ज्ञात होता है : 'हे अङ्ग महानदि ! जो तुमने भरत को पार किया
उससे तुम पूजा के योग्य हो । यज्ञकर्त्ताओं द्वारा तुम यज्ञ में सुन्दर बुद्धि
को देने के लिये प्रार्थना की जाती हो ।' राम की आज्ञा से कठिन व्रत
करते हुए भरत नन्दिग्राम में रहते हुए राज्यकार्य करने लगे ।
ततो रामं प्रति गत्वा भरतः किं चकारेत्यपि विश्वामित्रवाक्यादेवावगतं
तदाह-यदंगेति । हे अंग महानदि यत् यतः त्वा त्वां भरताः सन्तरेयुस्तीर्णाः
तर्त्ता वः । वत्वं पूजायाम् । यज्ञियानां तव यज्ञार्हायाः सुमति शोभनां मतिं

४४ मन्त्ररामायण
नक्तिकरीम् आवृने प्रार्थये । तैः भरतः गव्यन् गां नन्दनम् आत्मन इच्छतीति
गव्यन् नन्दिस्वामिको ग्रामः नन्दिग्रामःइषितः अभीप्सितो वासार्थं तस्य योषधे-
त्यर्थात् सोपि ग्रामः इन्द्रजूतः इन्द्रेण रामेण प्रेरितः तत एव प्रसवः रामस्याज्ञा
अह प्रसिद्धम् अर्थात् गतवती सर्वथाप्रतिहताभूदित्यर्थः । कीदृशो ग्रामः सर्गतक्तः
सृज्यत इति सर्ग आज्ञासो भरतः तक्तः कृच्छ्रेण जीवितो यस्मिन् स सर्ग तक्तः,
नन्दिग्रामे व्रतकृशो भरतो रामाज्ञया राज्यं चकारेत्यर्थः ॥ ४७ ॥
न हिषस्तव नो मम शास्त्रे अन्यस्य रण्यति ।
यो अस्मान्वीर आनयत् ॥४८॥
ऋ. ८. ३३, १६
तब लक्ष्मण के लिये प्रार्थना करती हुई शूर्पनखा को राम वक्रोक्ति
पूर्ण वचन से मना करते हैं कि वह लक्ष्मण न तुम्हारी आज्ञा से चलता है
और न मेरी आज्ञा में चलता है और न किसी अन्य की आज्ञा में चलता
है । हमलोग उसके अधीन हैं, तुम हमारे अधीन नहीं हो !
ततो लक्ष्मणार्थं प्रार्थयन्तीं शूर्पणखां रामो वचोभंग्यन्तरेण निरस्यति--
नहीति । स लक्ष्मणः हि निश्चितं तव शास्त्रे आज्ञायां न रण्यति न चलति मम
अन्यस्य वा शास्त्रे नो नैव रण्यति । कुतः यो वीरोऽस्मान् आनयत् एतदधीना
वयं न त्वमस्मदधीन इत्यर्थः ॥ ४८ ॥
इन्द्रश्चिद्धातदनवीत्स्त्रिया अशास्यं मनः ।
उतो अह क्रतुं रघुम् ॥४९॥
ऋ. ८. ३३, १७
ऐसा कहने पर भी जब वह स्वतन्त्र स्त्री नहीं लौटी तब राम ने
कहा । राम ने लक्ष्मण से कहा : 'इस स्त्री का मन निरंकुश है यह राम
को मारना चाहती है ।'
एव मुक्तापि सा यदाऽतिनिर्बन्धान्न निवर्तते तदा राम आह-इन्द्र इति ।
चिद्धेत्यनर्थकौ निपातौ, एवं उतो अहेत्येतावपि । इन्द्रो रामः तत् वक्ष्यमाणं
वचः रघुं लक्ष्मणम् अब्रवीत् । किमब्रवीत् स्त्रिया मनो अशास्यमिति । कीदृशं
रघुम् क्रतुम् कृणोति हिनस्तीति क्रतुस्तम् । शूर्पणखामेव तां हन्तुमिच्छन्तम्
॥ ४९ ॥
सचीचिद्धा महच्च्युता मिथुनावहतो रथम् ।

' followed by 'वे' followed by 'द्' + 'व' + 'ृ' = 'द्वृ'!!
Look at the shape: 'द्' at the top, hanging down is 'व', and at the bottom is the curl 'ृ'!
Wait, then what is the letter after that?
Wait, is there another letter?
No!
ए - वे - द्वृ - ष्णो - त्त - रा !
Wait, count:

1. ए
2. वे
3. द्
4. वृ ? Wait, द् and वृ are separate or conjunct?
   The द् has a halanta? No, look at the top:
   There is an 'ए', then 'वे', then 'द्' with halant? No, it's 'द्' standing on its own, then 'वृ', or is it 'द्वृ'?
   Wait, look at the space:
   ए (width 1)
   वे (width 1)
   द् (width 1) - wait, it has a top bar and a loop: wait, is it 'द्'?
   Wait, could it be 'एवेद्' then space? No, no space.
   Wait, look at:
   ए वे द् वृ ष्णो त्त रा
   Let's compare the letter with 'वृ' in "वृष्णोर्वपुर्कस्य" and "वृधानो":
   In , 'वृ' in "वृधानो": circle with left vertical, and 'c

४६ मन्त्ररामायण
तब शूर्पनखा की विरूपता को देखकर राम लक्ष्मण के वध के लिये
आये हुए खर-दूषण और त्रिशिर को राम ने मार डाला । दुष्टों का दमन
करने वाले राम ने संसार के दूषण रूप दूषण को, बहुत स्वर करने वाले
खर को और छः नेत्र तथा तीन सिरवाले त्रिशिर को मार डाला । इनके
द्वारा खर-दूषणादि को मारने वाले विशिष्ट बल से त्रित नामक अंगुली
के अग्रभाग के नख से वराहाकार-दानव मारा गया ।
ततः शूर्पणखां विरूपितां दृष्ट्वा तद्द्वयरामलक्ष्मणवधार्थमागतान् खरदूषण-
त्रिशिरस्संज्ञान् रामो जघानेत्युच्यते-कं नश्चित्रीयेण मन्त्रेण स एव रामः दासं
लोकान् उपक्षिण्वन्तं दूषणं तु चीरवं महास्वनं खरं षडक्षं त्रिशीर्षाणं नेत्रषट्कवन्तं
त्रिशिरसं च पतिः पाता दन् दुष्टानां दमकः दमयन् दमितवान् हतवान् । अस्यैव
दूषणादिहन्तुः विशिष्टेन ओजसा बलेन वृधानो वर्धमानः त्रितांनाम अंगुल्या
अयो अग्रया अयोवत्तीक्ष्णनखया वराहं महान्तं वराहाकारं दानवं हन् हतवान् ।
अयं खलान् हन्तीति किं चित्रम् अनेनानुगृहीता अपि तान् घ्नन्तीत्ययमेवास्म-
त्कामैराराधनीय इति भावः ॥ ५२ ॥
यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु ।
मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रुं ननु पुरा विवित्से ॥५३॥
ऋ. १०. ५४, २
इस प्रकार खर आदि को मारकर स्थित राम की देवता स्तुति
करते हैं: 'हे राम ! जनस्थान में आपने अपने महान बल से राक्षसों
का नाश कर दिया । पौराणिक जिन युद्धों को कहते हैं वह आपकी
माया है। पहले अथवा वर्तमान काल में शत्रु का नाश करना आप
निश्चित रूप से जानते हैं।'
एवं खरादीन्हत्वा स्थितं रामं देवाः स्तुवन्ति तां सूक्तीयेन मन्त्रेण-यदचर
इति । हे इन्द्रजनेषु जनस्थानेषु तन्वा शरीरेण वावृधानो महीयमानः बलानि
सामर्थ्यानि प्रब्रुवाणःकथयन् रक्षांसि निघ्नन् यदचरः सञ्चारं कृतवानसि, यानि
च युद्धान्याहुः पौराणिकाः, सा ते तव मायेत् मायैव । यतस्त्वम् अद्य पुरा वा
शत्रुं शातनीयं ननु निश्चितं न विवित्से न जानासि सर्वेषामन्तरात्मत्वादिति
भावः । अत्र खरो मानो, दूषणो मत्सरः, त्रिशिरा धनविद्याभिजनजस्त्रिविधो
मदः तान् स्पृहादिसहितान्निघ्नन्योगी मायामात्रं जगदिति पश्यतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥
स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं च योनिम् ।

" - wait, look at the letters again:
क - प - ट - मृ - ग - स्त - था - [ ? ] - वे - ष - धा - रि - रा - क्ष - स - द्व - यं कर्तुं
Wait, is that "कपटमृगस्तथा स..."?
Wait! What if the letter is:
"कपटमृगस्तथा संन्यासी वेषधारि राक्षसद्वयं कर्तुं"?
Wait! Look at "संन्यासी":
Could "सि वे ष धा रि" actually be:
"सं न्या सि वे ष धा रि"?
Let's check the number of aksharas!
Between "कपटमृग" and "राक्षस":
1: स्त (or स्य)
2: था (or च)
3: सं (or सि)
4: वे (or न्या?)
Wait, no, look at:
"कपटमृग"
Then:
"स्तथा" -> 2 aksharas: स्त, था.
Then:
letter: "सि" (or "सं")
letter: "वे"
letter: "ष"
letter: "धा"
letter: "रि"
Wait, if it is "सि वे ष धा रि", that's 5 letters.
Is it "शिववेषधारि"? No!
Is it "शिखिवेषधारि"? No!
Wait, could it be "सिषेवे"? No.
Wait