सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 75, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 75

अब्जरामायण १९
वह राजा एक दूसरे के विरोधी वसिष्ठ और विश्वामित्र का
बन्धु है। वसिष्ठ वैतरण दाता है और विश्वामित्र यज्ञकर्ता है। दोनों
के विरोध को कहते हैं: वसिष्ठ की गौ प्राप्त करने के लिये विश्वामित्र ने
उन्हें करोड़ों गाये दीं पर वसिष्ठ ने उन्हें स्वीकार नहीं किया और न
अपनी गाय ही दी। विश्वामित्र ने अनेक प्रकार से उन्हें दुःखी किया
पर वसिष्ठ की योगप्रभाव से उत्पन्न सेना द्वारा पराजित हो गये।
सद्बन्धुरिति—सः राजा द्विबन्धुः द्वयोरन्योन्यविरोधिनोरपि वसिष्ठविश्वा-
मित्रयोर्बन्धुः मित्रम्, सर्वात्मत्वात्सर्वसम इत्यर्थः तावेव द्वावाह-एको वैतरणो
दाता, परो यष्टा यागादिकर्ता। तयोर्विरोधप्रयोजकमाह-सबर्धुं सगर्भतावस्थाया-
मपि दुग्धे इति, सबर्धुं धेनुं दोग्ध्रीम् अस्यम् अप्रसूतां यावत्प्रसूतीक्षीरदामित्यर्थः ।
प्रसूत्युत्तरमेव दशाहं क्षीरं न दुग्धे “तस्माद्वत्सं जातं दशरात्रीर्न दुहन्ति” इति
श्रुतेः। दुहद्ध्ये दोग्धुं तादृशीं वसिष्ठधेनुं प्राप्तुं विश्वामित्रः कोटिशो धेनूर्वितर-
न्नासीत् । यागानुरोधी वसिष्ठस्तु ताः नांगीचकार, नापि स्वां धेनुं ददाविति
पुराणप्रसिद्धम् । यथाक्रमं वैतरणः यत् यदर्थं मित्रावरुणयोः पुत्रं वसिष्ठम्—
‘मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोर्ह्युर्व्वशीमप्सरसं दृष्ट्वा वासतो वरे कुम्भे रेतोन्यपतत्ततोऽगस्त्य-
वसिष्ठावजायेताम्’ इति वैदिकप्रसिद्धेः। उर्व्वर्त्तर्नानाविधैः कर्मभिः सम्बृंजे
हिंसितवान्, तथा यद्यपि ज्येष्ठेभिः योगप्रभावसृष्टैः बह्वर्थैः सैन्यैः अर्यमणम् अर्यं
स्वामिनमात्मानं मन्यत इत्यर्थं तं सम्बृंजे इत्यनुषज्यते ॥ ३९ ॥
तद्वन्धुः सूरिर्दिवि त धियं धा नाभानेदिष्ठो रपति प्रवेनन् ।
सा नो नाभिः परमास्य वाघाहं तत्पश्चा कतिथश्चि दास ॥४०॥
ऋ. १०. ६१, १८
पूर्वोक्त मन्त्र में कहे गये राजा से नाभानेदिष्ठ नामक ऋषि स्पष्ट
कहता है: ‘हे शिष्य ! तुम्हारे हृदयाकाश में बुद्धिधारक ब्रह्मतत्त्व
विद्यमान है। वह राजा हमारे जीवनभूत नाभि के समान नाभि के
भीतर अविशिष्ट रूप से विद्यमान है। उस राजा के पश्चात् मैं नामाने-
दिष्ठ कौन सा तर्क करूँ ?’
सः पूर्वमन्त्रोक्तो राजा बन्धुर्वश्यो यस्य स तद्वन्धुः । नाभानेदिष्ठो नाम
ऋषिः रपति स्पष्टं वक्ति। कीदृशः सूरिः विद्वान्, तथा-हे शिष्य ते तव दिवि
हार्दाकाशे धियं धाः बुद्धेर्धारकःतव परविद्योपदेशकः । प्रवेनन् ब्रह्मवित्त्वादेव
अत्यन्तं कान्तिमान् । किं रपति तदाह-सा विधेयापेक्षं स्त्रीत्वं स राजा नोऽस्माकं
जीवानां सोपाधिनां नाभिरिव नाभिः मध्यं अन्तरम् उपाध्यपगमावशिष्टं रूपम् ।