मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 68, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें३२ मन्त्ररामायण
सर्वदिक्षु स्थितम् । अथ अनन्तरं पृथिव्याः वरे स्थाने यज्ञवाटे आयजाते-उप
सम्वादं करोति यजध्वमित्याज्ञापयतीत्यर्थः । अत्र वृत्रशब्दितौ मारीचसुबाहू ।
पक्षे कर्तृत्वरभिमानः, फलाभिपष्वङ्गश्च-तौ निहत्य ईश्वरो भक्तानां यज्ञं यातीति
भावः अश्वादि कीर्तनं प्ररोचनार्थम् ॥ २५ ॥
विश्वामित्राअरासत ब्रह्मेन्द्रायवज्रिणे करद्धिन्नः सुराधसः ॥२६॥
ऋ. ३. ५३, १३
विश्वामित्र ने वला और अतिबला नामक महान विद्या की सिद्धि
श्री राम को प्रदान किया ।
एवमुक्तप्रवकं यागे साधिते रामे विश्वामित्रानुग्रहमाह-विश्वामित्रा इति ।
विश्वामित्राःऋषयः ब्रह्म महतीं विद्यां बलातिबलाख्यां इन्द्राय रामाय अरासत
दत्तवन्तः । वज्रिणे महामणिकारिणे । कीदृशं ब्रह्म नः अस्मान् सुराधस सोम-
नसियुक्तानेव करत कुर्व्वत् । पक्षे एवं तृष्णासङ्गं फलाशां च त्यक्त्वाऽनुष्ठिते यज्ञे,
किञ्चिच्चित्तशुद्धौ जातायां विश्वामित्रोजीवःसर्वाणिकर्माणि स्ववद्धानि तत्तद्देवतो-
पासनानि प्रत्यगभिन्नरामाभिमुख्यान्येव करोति-"अहं क्रतुरहं यज्ञ" इत्युक्तप्रकार-
नेति भावः ॥ २७ ॥
तनूषनो बलन्धन्धातृ त्सुनःबलन्तो काय तनयाय ।
जीवसे त्वं हि बलदा असि ॥२७॥
ऋ. ३. ५३, १८
बला नामक विद्या का मन्त्र इस प्रकार है : बल दो, बल दो !
शरीर को बलवान् बनाओ, स्वस्थ वित्त करो ! बाह्याभ्यान्तर सभी
शत्रुओं को जीतने की क्षमता प्रदान करो ।
तत्रायं बलामन्त्रः-बलं धेहि धेहीति बलं । अनलुत्सिति-जीविकाममात्र-
स्योपलक्षणम् । तोकायेति-स्यादेरप्युपलक्षणम् तोकाय स्त्रीपुंसाधारणायापत्याय ।
तनयाय-पुत्राय । जीवसे जीवितुम् शेषं स्पष्टम् सर्वेषां दार्थे सनि स्वस्थचित्तो
बाह्यानाभ्यन्तरान्श्चारीन् जेतुं क्षमसे इति भावः ॥ २७ ॥
इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिनों अद्य याच्छ्रेष्ठाभिर्मघवन् शूर जिन्व ।
या नो द्वेष्ट्यधरःसस्यदीष्ट यमु द्विषमस्तमु प्राणो जहातु ॥२८॥
ऋ. ३. ५३, २१
अति बला नामक विद्या के मन्त्र को कहते हैं । हे इन्द्र ! समस्त