मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

धृतिरुद्रोधनुः' इति तस्य तद्धनुष्य स्मरणात् तद्भिद्रुद्रधनुर्भिदमित्यर्थः ॥ अत्र
संहितायां प्रपूर्वमन्त्रे रक्षोहा मित्रो अपबाधमान इति पूर्वमन्त्रे च बलं विज्ञाय
इति, गोत्रभिदिति ( ? ) च लिंगात् अत्रापि गोत्रभित्पदस्य रुद्रधनुर्भित राम
एवार्थः, न तु पर्वतपक्षशातनः शक्रः । वज्रबाहुम् अज्मपणनीयं गुहाभिधं स्वीयं
द्रव्यं जयन्तम् ओजसा बलेन प्रमृणन्तं मृन्दतम् अर्दयितुरेव । ईदृशं रामं भोः
सजाताः । समानाजाताः । भ्रातरः इममनुलक्षीकृत्य वीरयध्वं विक्रमध्वम् ॥
अन्वेषसखायो भाविनो वानराः । अनुसंरभध्वम् आद्रियध्वम्, शत्रुप्रकोपे सतीति-
शेषः । पक्षे गोत्रो मेरुः तेन तत्स्थः कामगणो लक्ष्यते, तमपि तुच्छीकृत्य स्थितं
गोत्रभिदं तीव्रवैराग्यवन्तम् श्रद्धां चात्मसात्कृतवन्तः सजाताः धर्मज्ञानवैराग्यै-
श्वर्यादयः सखायाः शमदमादयः । इममिन्द्रं भूमिमागत्य जीवन्नाथं । गतम् शेषं
स्पष्टम् ॥ ३५ ॥
सुमङ्गलीरियं वधूरिमां समेत पश्यत ।
सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विप रेतन् ॥३६॥
ऋ० १०. ८५, ३३
धनुष भङ्ग हो जाने पर जनक ने सीता को लाकर, उन्हें राम को
देकर कहा 'इस कल्याणमयी वधू के साथ अपने घर जाओ।'
एवं धनुर्भङ्गे कृते जनकः सीतामानाय्याह सुमंगलीरिति । दत्वाय दत्त्वा ।
अस्तं स्वगृहं परेतन परावृत्य गच्छत । शेषं स्पष्टम् । पक्षे वधूः श्रद्धा, तस्याः
सौभाग्यं यावद्देहकैवल्यं बाधेनाविभोगः । अस्तं सर्वाधिष्ठानभूतं ब्रह्म ॥३६॥
गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः ।
भगोऽर्यमा सविता पुरंधिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥३७॥
ऋ० १०. ८५, ३६
तब प्राप्त हुई सीता का राम पाणिग्रहण करते हैं: 'सौभाग्य से
पति के साथ सुशोभित हो; मैं तुम्हारा हाथ ग्रहण करता हूं। भगादि
देवताओं ने गृहस्थ धर्माचरण के लिय तुमको मुझे दिया है।'
ततो लब्धायाः सीतायाः पाणिग्रहणं रामः करोति गृभ्णामि इति ॥ सौभ-
गत्वाय सौभाग्य्याय पत्या सह जरदष्टिर्जीवेत्कुचप्राग्यथा-अस. दीप्यसे तथा-
ते हस्तं गृभ्णामि गृह्णामि भगादया देवाः त्वा त्वां मह्यम् अदुर्दत्तवन्तः ।
गार्हपत्याय गार्हस्थ्याय । पक्षे यथा देवाः बोधस्य श्रद्धायोगं वांछंति, एवं बाधापि
कैवल्यं फलं प्रसोतुं श्रद्धायोगं वांछति । अक्षरयोजना सुखोन्नेया । एतौ द्वावपि
मन्त्रौ पूर्वापरौ ॥ ३७ ॥