मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 80, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें४४ मन्त्ररामायण
नक्तिकरीम् आवृने प्रार्थये । तैः भरतः गव्यन् गां नन्दनम् आत्मन इच्छतीति
गव्यन् नन्दिस्वामिको ग्रामः नन्दिग्रामःइषितः अभीप्सितो वासार्थं तस्य योषधे-
त्यर्थात् सोपि ग्रामः इन्द्रजूतः इन्द्रेण रामेण प्रेरितः तत एव प्रसवः रामस्याज्ञा
अह प्रसिद्धम् अर्थात् गतवती सर्वथाप्रतिहताभूदित्यर्थः । कीदृशो ग्रामः सर्गतक्तः
सृज्यत इति सर्ग आज्ञासो भरतः तक्तः कृच्छ्रेण जीवितो यस्मिन् स सर्ग तक्तः,
नन्दिग्रामे व्रतकृशो भरतो रामाज्ञया राज्यं चकारेत्यर्थः ॥ ४७ ॥
न हिषस्तव नो मम शास्त्रे अन्यस्य रण्यति ।
यो अस्मान्वीर आनयत् ॥४८॥
ऋ. ८. ३३, १६
तब लक्ष्मण के लिये प्रार्थना करती हुई शूर्पनखा को राम वक्रोक्ति
पूर्ण वचन से मना करते हैं कि वह लक्ष्मण न तुम्हारी आज्ञा से चलता है
और न मेरी आज्ञा में चलता है और न किसी अन्य की आज्ञा में चलता
है । हमलोग उसके अधीन हैं, तुम हमारे अधीन नहीं हो !
ततो लक्ष्मणार्थं प्रार्थयन्तीं शूर्पणखां रामो वचोभंग्यन्तरेण निरस्यति--
नहीति । स लक्ष्मणः हि निश्चितं तव शास्त्रे आज्ञायां न रण्यति न चलति मम
अन्यस्य वा शास्त्रे नो नैव रण्यति । कुतः यो वीरोऽस्मान् आनयत् एतदधीना
वयं न त्वमस्मदधीन इत्यर्थः ॥ ४८ ॥
इन्द्रश्चिद्धातदनवीत्स्त्रिया अशास्यं मनः ।
उतो अह क्रतुं रघुम् ॥४९॥
ऋ. ८. ३३, १७
ऐसा कहने पर भी जब वह स्वतन्त्र स्त्री नहीं लौटी तब राम ने
कहा । राम ने लक्ष्मण से कहा : 'इस स्त्री का मन निरंकुश है यह राम
को मारना चाहती है ।'
एव मुक्तापि सा यदाऽतिनिर्बन्धान्न निवर्तते तदा राम आह-इन्द्र इति ।
चिद्धेत्यनर्थकौ निपातौ, एवं उतो अहेत्येतावपि । इन्द्रो रामः तत् वक्ष्यमाणं
वचः रघुं लक्ष्मणम् अब्रवीत् । किमब्रवीत् स्त्रिया मनो अशास्यमिति । कीदृशं
रघुम् क्रतुम् कृणोति हिनस्तीति क्रतुस्तम् । शूर्पणखामेव तां हन्तुमिच्छन्तम्
॥ ४९ ॥
सचीचिद्धा महच्च्युता मिथुनावहतो रथम् ।