मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

३८ मन्त्ररामायणम्
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः ।
सवदनवितं रेजयत्सो अग्निं नेमिन्नचक्रमर्वतो रघुद्रुः ॥३८॥
ऋ० १०. ६१, १६
इस प्रकार सीता को लेकर अयोध्या की ओर जाते हुए राम द्वारा
परशुराम पर विजय प्राप्त करने पर देवता स्तुति करते हैं : यह राजा
राम देवों के द्वारा पूजित होता हुआ जामदग्न्य पर विजय प्राप्त करता
है तथा अपने द्वारा निर्मित सेतु से समुद्र पर विजय प्राप्त करेगा । दान
से सन्तुष्ट ऋषि ने दशरथ को वर दिया था कि 'आपका पुत्र समुद्र पर
विजय प्राप्त करेगा' और चरु रूप द्वारा अग्नि को प्रेरित किया था । इस
प्रकार कक्षीवान् से प्रेरित रघु रथ के चक्र के समान शीघ्रगामी हो ।
एवं सीतामादायायोध्यां प्रति प्रस्थितेन रामेण मध्ये मार्गं परशुरामे विजिते
देवाः अस्तुवन् ( ? ) अयं स्तुत इति पञ्चभिः । अयं रामो राजा स्तुतो, वन्दि
अवन्दि च देवैः अभिवन्दितः यतो वेधाः जगतः स्रष्टा अपः समुद्रं तरति तरिष्यति
शीघ्रमेव तथा-विप्रः विप्रं च द्वितीयार्थे प्रथमा जामदग्न्यं च तरति । यतः
स्वसेतुः स्वकृतसेतुरवतरणसाधनं यस्यास्ति स तथा । अस्य शिलमयः सेतुः
प्रसिद्धः विप्रेणानापदि शस्त्रं न धार्यमिति मर्यादापि स्वकृता सेतुरेव तदुल्लंघन-
कर्तृत्वाद्वार्गवोऽप्युल्लंघनीय एव । स राजा कक्षोवन्तं येन दशरथाय वरो दत्तः
समुद्रजयिनस्तव पुत्राः भविष्यन्तीति तम् अग्निं च चरुरूपेण गर्भीभवन्तं रेजयद्
प्रेरितवान् । तत्र दृष्टान्तो नेमि नेति नेमिमच्चक्रं यथाऽर्वन्तोऽश्वाननुरघुद्रुःशीघ्रगामी
भवति, तद्वत्कक्षीवदादयस्त्वत्प्रेरिता इत्यर्थः । एतच्च प्रागेव दर्शितम्, अत्र
जामदग्न्यो ब्राह्मणराजत्वात्सोमः । दाशरथिः क्षत्रियराजत्वादित्यः-"सोमा-
ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा, आदित्यो वै दैवं क्षत्रम्" इति श्रुतिभ्यां तौ च पूर्वापर-
मन्त्रोक्तरीत्या कार्यकारणरूपौ, अतः तस्य कारणानभिज्ञस्य कार्यस्य कारणेनाभि-
भवो युक्तः सूर्येण चन्द्रस्येव । अत्र दृप्तबालाकिरजातशत्रुश्च दृष्टान्तत्वेन ज्ञेयौ,
यत्तु रामबाणेन जामदग्न्यस्य लोका नाशिता इति तज्जगत्कारणबोधात् ब्राह्म-
लौकिकमैश्वर्यं बाधितं भवतीत्येवपरम् इमे मन्त्रा विप्रास्तरण लिंगात्, पूर्वोक्त-
कक्षोवदादिलिंगाद्वक्ष्यमाणलिंगेभ्यश्च राम पराः ॥ ३८ ॥
सद्धिर्बन्धुर्वंतरणो यष्टा सबर्धुंधेनुमस्वं दुहध्ये ।
संयान्मित्रावरुणा वृंजउक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥३९॥
ऋ० १०. ६१, १७