मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

पि वैयर्थ्यं स्यात् । तथा सति दृष्टत्वादि मंत्राणामपि तत्कल्प्यं स्यात्तेन बाह्यन्तं
श्रुतिषोडशकर्मकाण्डोच्छेदौ स्यातां तस्मान्मन्त्राणां रामायणमूलत्वे संभवत्यपि
अध्यात्मपरत्वं न युज्यत इति चेत् । न, एकस्मिन्नेव विषये प्रतिपत्तृभेदेन
प्रतिपत्तिभेददर्शनात् । तथाहि एकं रज्जुखण्डं कश्चित्सर्प इति, कश्चिद्दण्ड इति;
कश्चिद्रज्जुरिति प्रत्यक्षेण प्रत्येति । एकं वा घटं कश्चिदसत्त्वेन कश्चिदनिर्वचनीयत्वेन
तर्कवलात्प्रत्येति, तथा “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतम-
भयमेतद् ब्रह्म” इति प्रजापतिवाक्यादेकमेवात्मानं देहादिविशिष्टमेषामृतादि-
गुणभाक्त्वेनविरोचनः प्रतिपेदे इन्द्रस्तु तत एव श्लेषेन देहत्रयातीतं तादृक्त्वेनेति
दृश्यते । यास्कोपि “बहुप्रजा निर्ऋतिमाविवेश” इत्यस्य बहुप्रजाः कृच्छ्रमापद्यत
इतिपरिव्राजकाः, वर्षकर्मेति नैरुक्ता इति एकमेव निर्ऋतिपदं द्वेधा व्याचष्टे ।
वर्षकर्मेत्यस्य व्याख्याभूमिमापद्यत इति तत्रैव ज्ञेयम् । तस्मादस्तिप्रतिपत्ति
भेदादर्थभेदो मंत्राणाम् । अत एव यास्कः स्थालीपुलाकन्यायेन कांश्चिन्मन्त्रान-
धिदैवतमध्यात्मं च व्याख्याय सर्वेषामचेतनदेवतानामभिरध्यात्मपरतया व्याख्यानं
कर्तव्यमित्याशयेनाह-“माहाभाग्याद्देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयत एक-
स्यात्मनोन्ये देवाः प्रत्यंगानि भवन्त्यपि च सत्त्वानां प्रकृतिभिऋषयः स्तुवन्तोत्याहुः
प्रकृतिसार्वनाम्न्याच्चेतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतयः कर्मजन्मान आत्म-
जन्मानः आत्मैवैषां रथो भवत्यात्माश्वा आत्मायुधमात्मेषवः सर्वं देवस्य देवस्य”
इति । एतदेवाभिप्रेत्य व्यासोपि आश्वमेधिकाध्यात्मे ‘वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता'
इत्यारभ्य ‘ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ ॥ शतक्रतुरदृश्येन वज्रेणेतीह
नः श्रुतम् ॥ इति । अत्र वृत्रशतक्रतुवज्रशब्दानज्ञानजीवविवकेषु प्रयुंक्त ।
वनादिरूपकेण च ब्रह्मान्यरूपयत्तत्रैव क्वचिदधिलोके दृष्टमत्यर्थं मंदाधिकारिणेः-
धिदेवपरतया व्याचष्टे यथोक्तम्-‘के ये ते स्त्रियो ज्ञाता विधाता ये च ते सिनाः
कृष्णाश्च तंतवस्ते रात्र्यहनी इत्यादिना । विद्वांस्तु-“द्वादशारं नहि
तज्जराय वर्वति चक्रं परिद्याममृतस्य ॥ आपुत्राग्नेमिथुनासो अत्र सप्त शतानि
विंशतिश्च तस्थुः” इत्यादीनामृचां संवत्सरोऽहोरात्रपरत्वेनानुवादसरूपत्वं
मा भूदिति इत्थं व्याचक्षते । षाडिन्द्रियाणि षडृतवः ऋतावृतौ द्वौ द्वामासाविव
प्रतीन्द्रियं रागद्वेषौ प्रतिमासं द्वौ पक्षाविव प्रतिरागं प्रतिद्वेषं च पक्षद्वयं यथा
धर्मे रागः शुक्लः अर्थे कृष्णः, एवं धर्मे द्वेषः, कृष्णः, अर्थे शुक्ल इति ।
प्रतिपक्षं पंचदश तिथयः ताश्च सूर्य्यचन्द्रयोः सन्निकर्षविप्रकर्षतारम्याद्भवन्ति
तत्र सूर्य आत्मा चन्द्रः षोडशकला मनोरूपी अहमर्थः कलाश्च प्राणः १ श्रद्धा २
खं ३ वायुः ४ ज्योतिः ५ आपो ६ भूः ७ इन्द्रियम् ८ मनः ९, अन्नम् १०
वीर्य्यम् ११, तपः १२, मंत्राः १३, कर्म १४ लोकाः १५, नाम १६ च ।

ता मंत्रार्थवादैरपि कर्मणि रुच्युत्पादनार्थमनुपपन्नोऽप्यर्थः
प्रजाया अमृतत्वमात्मावपोत्खननमित्यादिरुपन्यस्यते “प्रजामनुप्रजायसे तदु ते
मर्त्यामृतम्” इति, प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदत् इति च । एवं च
कर्मस्तवकार्थवादानुसारिभाष्यकारीयं व्याख्यानममुख्यम् । अत एवोक्तं
भारते “इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं
प्रहरेत्” इति तत्र उपबृंहणं नाम एकत्र मन्त्रे तृचे सूक्ते वा दृष्टस्यार्थस्य
संक्षिप्तस्य नानास्थानेषु विप्रकीर्णानां तदनुगुणानामर्थानामुपसंहारेण पुष्टिकरत्वम् ।
तच्च येन कर्ममात्रं न श्रुतं तेन कर्तुमशक्यम्, अतस्तस्मादल्पश्रुताद्वे-
दस्य भयं युक्तम् । भगवानपि “यामिमां पुष्पितां वाचम्” इत्यादिनाऽर्थ-
वादानां मोहकत्वं ब्रुवन् तदनुसारिणो व्याख्यानस्यानादरणीयत्वं दर्शयति

१० मन्त्ररामायण
विध्यर्थं स्मारयति । यथा "यत्कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । तत-
स्त्वामेकविंशतिधा सम्भरामि सुसम्भृतम्" इति मन्त्रः कृष्णाह्वयब्रह्माख्यस्त्वं रूपप्रपञ्चं
निर्माय स्थावरजङ्गमात्मकं तं प्रविश्य तत्र तद्वस्तुतादात्म्यापत्त्या समिद्रूपोसि
ततो हेतोः त्वाम् एकविंशतिधा सम्भरामीति "तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्, तदनु
प्रविश्य सच्चित्यञ्चाभवत्" इति ब्राह्मणोक्तकथाप्रदर्शनपूर्वकं समिधां कृष्णभाव-
मापादयत् तासां सम्भरणं स्मारयति । यथा वा "यस्य रूपं विभ्रदिमामविन्द-
द्गुहां प्रविष्टा सरितस्य मध्ये । तस्येदं विहृतमाभरन्त" इति मन्त्रो यस्य वराहस्य
रूपं धारयन् परमेश्वरः भूमि समुद्रमध्येनिगूढस्थाने प्रविष्टामलभत्, तेनेदमुत्खातं
मृत्खण्डम् आभरन्तो वयमिति वराहावतारकथाप्रदर्शनपूर्वकं व

पदे पांसुरूपेण सम्यगारूढमिति । न चैतेषां व्याख्यानम् "इषे त्वा" इतिवद्विनि-
योगमात्रविदायुष्करवराहवामनप्रादुर्भावान् ऐतिहासिकानजानता कर्तुं शक्यम् ।
द्वितीये "आज्यैः स्तुवते, पृष्ठैः स्तुवते प्रउग (?) शंसति, निष्केवल्यं शंसति"
इत्यादी स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो "याज्यावद्देवताभिधानत्वात्" इति सूत्रेण, ।
यथा याज्या देवताभिधानरूपया दृष्टयैव द्वारा इष्टदेवतास्मारकत्वेन प्रधानयाग-
संस्कारार्था, एवं स्तोत्रशस्त्रे अपि मन्त्राणामन्यत्र क्लृप्ताया दृष्टार्थताया लंघनीय-
त्वादिति प्राप्त्यथापि वा श्रुतिसंयोगाल्लक्षणे "स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्या-
ताम्" इति सूत्रेण स्तुतेः श्रुतिप्रकरणाभ्यां प्रतीयमानं साध्यत्वमुल्लंध्याश्रुतस्य
संस्कारसाधनस्य कल्पनायोगात् याज्यायास्तु प्रकरणादिना यागांगत्वसिद्धेर्दृष्टार्थ-
त्वौचित्यात्तस्याचेन (?) होयागाङ्गप्रधानकर्मणी स्तौतिशंसती इति स्तुतशस्त्राधि-
करणे स्तोत्रशस्त्रयोः स्तुत्येकप्रयोजनत्वस्य साधितत्वात्तत्सामान्यादितरस्यापि
वेदभागस्य देवतास्तुतिप्राधान्येनैव प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वमपि युक्तम् एकरूप्य-
लाभात् तस्माज्जडानां कर्मसु यथा कथंचिद्व्युत्पादनार्थो भाष्यकारमते वेदे
रामकथाया अदशनेपि निगमन्निरुक्तोपबृंहणादिसिद्धायास्तस्या अपलापायोगात्
अव्युत्पन्नाग्राह्यत्वेपि व्युत्पन्नग्राह्यत्वसिद्धं रामायणस्य श्रुतिमूलत्वमतस्तन्मूल-
मन्त्रेष्वपि रामायणे इव कथांशा प्रत्यक्षवृत्त्या लभ्यते, अध्यात्मांशः परांक्तवृत्त्येति
भाष्यकारीयव्याख्यानेन सह एकैकस्य मन्त्रस्य त्रेधा व्याख्यानं क्रियते तत्र 'कंन
श्रिन्नमिषण्यसि' इत्यादयः षट् 'इषुन॑धन्वन्' इत्यादयः सप्तचत्वारिंशत्, 'तां सुते
कीतिम्' इत्यादय एकविंशतिः 'पृर्चाप॒रं चरतः इत्यादयोष्टाविंशतिरित्येवमादयः
परःसहस्रं प्रघट्टका रामकथां प्रकाशयन्त्युर्वशीपुरूरवःसंवादादिवत् यथा "हये जाये
मनसा"इत्यष्टादशर्चे सूक्ते उर्वशीपुरूरवसोः संवादरूपा कथा यथा वा "ओचित्स-
खायम्" इति चतुर्दशर्चे सूक्ते यमयम्‍योः संवादरूपा तद्वत् तत्र 'कं नश्चित्र-
मिषण्यसि चिकित्वाम्' इति द्वादशर्चं सूक्तं विखनसः पुत्रस्य वभ्रोरार्ष तथा
चानुक्रान्तं कं नो वभ्रा वैखानस इति विखनाः ब्रह्मा 'विखनसाशितो विश्वसृष्टये'
इति भागवते तत्र विखनःशब्दप्रयोगदर्शनात् वभ्रोपदेन च वभ्रीभरनुवित्तं
गुहास्विति वल्मीकधया (?) सम्भरणमन्त्रलिंगात् वल्मीककारिणो जन्तुविशेषा
उच्यन्ते ताभिर्वल्मीकगर्भस्थतामापादितो मुनिर्वाल्मीकिः स एवान्न वभ्र इत्युच्यते,
यथा वल्मीकशब्दादपत्यप्रत्ययः एवं वभ्रीशब्दादपि गोत्रप्रत्ययस्तस्य लुक्
शब्दसाधुत्वार्थं ज्ञेयः । वाल्मीकिश्च ब्रह्मपुत्रो रामायणस्य कर्तेति स्कान्दे पार्वतीं
प्रतीश्वरवाक्यं स्मर्यते "वाल्मीकिरभवद् ब्रह्मा वाणी वाक् तस्य रूपिणी । चकार
रामचरितं पावनं चरितव्रतः" ॥ इति 'तं कं न' इति सूक्तस्य रामायणस्य

१२ मन्त्ररामायण
च एकार्षेयत्वं सिद्धम् देवता तु तयोरिन्द्ररामशब्दाभ्यां निर्दिष्टः परमेश्वर एक
एव । यथा च रामायणीयप्रथमेऽध्याये प्रश्नपूर्विका संक्षिप्ता रामकथास्ति तथा-
स्मिन्नपि पञ्चर्चे इति अनयोर्मूलिमूलभावः सिद्धो व्याख्याय प्रदर्श्यते । तत्रेयमाद्या
ऋक् 'कं न' इति । अत्र वम्रः स्वस्य गुरुं कल्पयित्वा तं पृच्छन् तस्योत्तरमुखे-
नेश्वरं स्तौति--
यहाँ अपने गुरु की कल्पना करके वैखानस वम्र उनसे प्रश्न पूछते
हुए उनके उत्तर के माध्यम से ईश्वर की स्तुति करता है ।
कं नश्चित्रमिषण्यसि चिकित्वान्पृथुग्मानं वाशं वावृधध्यै ।
कत्तस्य दातु शवसो व्युष्टौ तक्षद्वज्रं वृत्रतुरमपिन्वत् ॥१॥
ऋ. १०. ९९, १
हे गुरु आप किस स्तुत्य, रमणीय, शौर्यवीर्यादिगुणों से युक्त पुरुष
की स्तुति करने के लिए हमें प्रेरित कर रहे हैं। मेरे द्वारा स्तुति करने
पर उसकी शक्ति क्या फल देगी ?
अर्थात् कौन स्तुति के योग्य है और स्तुति करने पर क्या फल देता
है ? उत्तर में कहते हैं : 'वह विवेक को तीक्ष्ण करके अज्ञान (वृत्रासुर)
का नाश करता है।'
भो गुरो त्वं चिकित्वान् स्तुत्यं पुरुषं जानन् कं चित्रादिगुणवन्तं वावृधध्यै
वर्धयितुं पराक्रमादिभिः स्तोतुम् अस्मान् इषण्यसि प्रेरयसि चित्रं रमणीयं
पृथुग्मानं पृथून् निरवधिकबृहत्त्व युक्तान् शौर्यधैर्यादीन् गतान् प्राप्तान् ब्रह्मादीन्
मिमीते परिछिनत्तीति तं पृथुग्मानं निरतिशयैश्वर्यं वाशं वर्णनीयं तथा तस्य
पुरुषस्य सम्बन्धिनः शवसः बलस्य व्युष्टौ प्रकाशे मया कृते सति तस्य कत् किं
दातु दानं स्तुतः सन् सः नः किं फलं दास्यतीत्यर्थः एवं कःस्तुत्यः किं च
स्तुतिफलमिति पृष्टे प्रथमं प्ररोचनार्थं फलं दर्शयति तक्षदिति । अश्वमेधपर्वणि
“ततो वृतं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ । शतक्रतूरहस्येन वज्रेणेतीह नः श्रुतम्” ॥
इति कृष्णवाक्ये इन्द्रवृत्रवज्रशब्दैरात्ममोहकविवेका उच्यन्ते एतैरेव संकेतैः
कृत्स्नो वेदो व्याख्येय इत्येवमर्थः । ततश्च वज्रं स्तोतुर्विवेकं तक्षत् तनुकुर्वन् अम-
भावश्छान्दसः । तेन सूक्ष्मार्थभेदिना वृत्रतुरं स्वाज्ञानहन्तारं तं अपिन्वत्
अतर्पयत् स्तुत्या तुष्टः सन् तं विवेकं ददानि येनाज्ञाननाशादनर्थनिवृत्त्यानन्दावाप्ता
मद्यत इति पक्षेब्रह्म व्याहरणन्नेव भवतीति विषयप्रयोजने दर्शयते ॥ १ ॥
सहिद्युताविद्युतावेति सामपृथुं योनिमसुरत्वाससाद ।

ससनीलेभिः प्रसहानो अस्य भ्रातुर्न ऋते सप्तथस्यमायाः ॥२॥
ऋ. १०. ६६, २
अपनी दीप्ति और शक्ति से युक्त, द्रोहरहित जिस राम की पत्नी
पृथ्वी पुत्री सीता को असुरों के द्वारा चुरा लिया गया, उस राम ने
अपने लोकवासियों के साथ पत्नी का हरण करने वाले रावण की माया
को प्रकृष्ट रूप से सहन करते हुए युद्ध में उसकी समस्त माया को उसके
साथ नष्ट कर दिया !
अथ स्तुतिस्वरूपं च दर्शयति सहीति । स घनश्यामः पुरुषः राम इति
कथासम्बन्धवशादवसीयते । हि प्रसिद्धः प्रत्यगात्मत्वात् । द्युता स्वस्य दीप्त्या
शक्त्या विद्युता तथैव विद्युद्दष्टिपृश्निग्रहया सह साम अपगतद्रोहं यथा स्यात्तथा
वेति गच्छति देशान्तरमित्यर्थात् 'ऋध्या सह गयम् आगात्' इत्युपसंहारात् ऋध्या
देव्या सीतया गयं गृहं तत्र च अस्य पृथुं पृथ्‍वीं योनिं जायां सीतां जायेदस्तंमद्य-
घरसेदुर्योनिरिति ( ? ) महीं देवीं विष्णुपत्नीमजूर्यामिति च

१४ मन्त्ररामायण
अथाध्यात्ममप्युच्यते सवाजमिति ॥ स निरस्तसमस्तमायः श्रीरामभद्रः
अनवश्वियुग्वाहनहीनः वाजं संग्रामं यात्वा संताऽभूत् । कीदृशः । अपदुष्पदायन्
अपगतं दुःस्थितं पदं स्थानं कण्टककर्दमसलिलाद्यनाक्रान्तं यस्मात्तेन अपदुष्पदा
सेतुरूपेण पधायन् गच्छन् लङ्कामित्यर्थात् स्वर्षता इन्द्रादिलोकानां विभाजको
धिष्णुः शतदुरस्य शतद्वारस्य सत वै शीर्षण्याः प्राणाः द्वाववांचौ नाभिदर्शमीति
प्रतिवदनं दशद्वारत्वाच्छतद्वारो रावणः नाभ्यादिस्थानेष्वपि तत्तन्मुखद्वाराऽन्न-
रसागमनस्येष्टत्वात् मुखसंख्यानि प्रच्छन्नानि द्वाराणि संतीति ज्ञेयं । तस्य वेदो
धनं लङ्काराज्यं सनिष्यन् तद्भ्रात्रे विभीषणाय विभजिष्यन् परिषदत् स्वैष्टजनेन
परिवृतोन्यषीदत् । उपविष्टवान् । कीदृशः शिश्नदेवान् कामुकाद्राक्षसादीन् घ्नन्
नाशयन् वर्पसा स्वरूपेण अभिभूत् अभिभावितवान् सेतुमार्गेण लङ्कां गत्वा
दारहर्तारं हत्वा परिजनेनावृतः शत्रुधनानि तद्भ्रात्रे समर्पितवा नित्यर्थः ॥ ३ ॥
सयह्व्योवनीर्गोष्वा॑ जु॒होति॒ प्रध॒न्या॑सु स॒स्रिः ।
अपा॑दो यत्र॑ यु॒ज्यासो॑ऽरथा॒द्रोण्य॑श्वास ईर॑ते घृ॒तं वा ॥४॥
ऋ. १०. ९६, ४
जल में नौका के समान जिनकी गति है, पादचार रहित के समान
उन वानर सखाओं के साथ राम ने महासमुद्र पर पुल बना कर उसे
विस्तीर्ण पृथ्वी के समान भ्रमण योग्य कर दिया ।
अपदुष्पदायन्नित्येतद्विवृणोति सयह्वइति । स रामो यत्रस्थाने घृतं क्षरण-
स्वभावं घृतं वाःवारि द्रोण्यश्वासः द्रोणयो नाव एवाश्वा इव गति साधनानि
येषां सन्ति ते तथाभूताः एव ईरते गच्छन्ति यत्र च युज्यासः सखायो वानराः
अपादः पादचाराभावात् पादहीना इव एवम् अर्णाः भवन्ति तत्रापि महार्णव-
स्थाने यह्वीः महतीः अवनी सस्रिर्विस्तीर्णान् भूप्रदेशान्ससार "अद्रिगमहन" इति
किन्प्रत्ययं। लिङ्गव्यत्या

मन्त्ररामायण १५
वह राम हनूमदादि सहित समस्तदोषों से रहित सीता के साथ
पुनः अपने स्थान को वापस आ गये ! रावण के स्पर्श निमित्त अपवाद को
दूर करने के लिए राम के द्वारा त्यक्त सीता वन में रुदन करने लगी ।
वाल्मीकि के युगल शिष्य लव कुश ने उनसे पढ़कर समस्त वृत्तान्त
लोक में गया ।
सहरुद्रेभिरिति सः रामः रुद्रेभिः हनूमदादिभिः सहायैः ऋन्वा ऋतेन भासनया
देव्या सीतया सह गयं स्वस्थानम् आगात् आगतवान्कीदृश आरे अवद्य दूरनिरस्त-
दोषः सीतां रावणहृतां सर्वदेवसन्निधौ संशोध्येत्यर्थः किं कृत्वा गयम् आगात्
अशस्तवारोहिंन्धी प्रतिकूलकाले गृहं त्यक्त्वा पुनर्देव्या सहागादित्यर्थः । एतत्सर्वं
समविध्यं रामायणं वभ्रस्य वाल्मोकेः सम्बन्धिनौ शिष्यौ मिथुनौ द्वौ कुशलवौ
विदन्त्री तस्मादधीत्य लोके विशेषेण विवृतवन्तौ इत्यहं मन्ये जानामीति मन्त्र-
द्रष्टुर्युक्तिः तत्र भविष्यमाह - अन्नमिति । मुषायन् स्तेनो रावणः अन्नं पृथिवीं
तद्रूपां सीताम् अशशददः पृथिव्याम् "ता अन्नमसृजन्त" इति छान्दोग्ये । दृष्टः
अमीव्य अस्म्येत्य अरोदयत रावणस्पर्श निमित्तापवादपरिहार्थं रामेण त्यक्ता
सीता रोदनं कृतवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥
स अत्र ऋन्वा सह गयमागादित्युपसंहारो विद्युता सहषेतीत्युपक्रमस्य अन्नं
मुषायन्नित्युपसंहारो योनिमाससादित्युपक्रमस्य दूरे अवद्य इत्युपसंहारोऽसुरस्पर्श-
निमित्तकार्थिकानां कायाश्वनुकूल इत्युपक्रमोपसंहारयोरैक्यरूप्यादिदं मन्त्रचतुष्ट-
यात्मकमेकं वाक्यं परमपुरुषप्रतिपादकं तद्विषयश्च प्रश्नः प्रथममन्त्र इति मन्त्र-
पञ्चकमिदं रामायणसंक्षेपपरमिति वाक्यार्थमर्यादाविदो विदांकुर्वन्तु ॥ ५ ॥
एवं मन्त्रप

१६ मन्त्ररामायण
श्वरस्य प्रवेशोपि तेजोवन्नात्मके प्रपञ्चे गम्यते तथा-पृथुं कारणापेक्षयास्थूलं
योनिं प्रवेशस्थानं शरीरं "योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि" इति मन्त्रवर्णादन्न योनिः
स्थानम् असुरत्वा असुषु प्राणेषु रममाणत्वेन विरोचनमतेन 'आत्मैवेहमहप्य' (?)
इत्यादिनां श्रुतेन आससाद प्राप्तवानविद्यावान् देहं प्रविश्य तद्रूपोऽभवत् । तथा
च-"ब्रह्माणं तदनुप्रविश्य शच्च त्यच्चाभवत्" इति मूर्त्तामूर्त्तप्रपञ्चात्मकोऽभव-
दित्यर्थः । ततश्च तमेव प्रेयासं मन्यते नात्मानमिति जीवस्य बद्धत्वमुक्तम्
ईश्वरस्य देहिनः प्रविष्टत्वेपि तदसङ्गत्वमाह-ससनीलेभिरिति । शुद्धसत्त्वोपाधि-
रीश्वरः तस्य सनोळाः समानगृहाः निरतिशयधर्मज्ञानवैराग्यादयः सात्त्विकास्तैः
सहायैः स ईश्वरोऽप्यविद्यावतो जीवस्य मायाः देहाद्यात्मभावान् प्रसहानः
सोढवान् तैरनभिभूतोऽभून्नापि तान्प्रत्याह्वयत् असंगोदासीनसाक्षिरूपत्वात् । तत्र
हेतुः ऋतेनेति-यतः ऋते अबाधितानन्दरूपे न मायाः सन्तीतिशेषः । कथंभूतस्य
सस्र्यस्यसप्तमस्य । भ्रातुः तत्र प्रथमं सच्छब्दितं शुद्धं द्वितीयम् ईक्षितृमायशबलं
तृतीयचतुर्थपञ्चमानि तेजोवन्नानि षष्ठं त्रिवृत्कृतानां तेजोवन्नानां सङ्घातः साक्षी
वा । सप्तमः जीवः भ्रातृत्वं चिद्रूपत्वेन विम्बप्रतिबिम्बवत्साहश्यात् । एवमध्या-
रोपितस्य प्रपञ्चस्यापवादार्थं द्वाभ्यां साधनफलमाह-सत्रा जगिति।अत्र विद्यायाः
सैनिकाः शमाद्याः अविद्यायाः कामाद्याः परस्परं सहजशत्रवः । तत्र पूर्वेषां
दोर्बल्ये योगसंग्रामस्य प्रसक्तिरेव नास्ति साम्ये त्वरतीत्याह-स इति । स अविद्या-
वान् अपदुणादा मार्गेण यन् जं (?) याता यास्यति । निषिद्धकाम्यकर्मणी हि
नरकनश्वरसुखप्रदत्वाददुष्ट्येते तद्वर्जितेन ईश्वराराधनमार्गेण सञ्चरन् योगयुद्धयोग्यो
भवतीत्यर्थः । एतेन कर्मणां प्रत्यक्प्रावण्य्यार्थत्वं दर्शितम् स एव स्वस्यैव शतदुरस्य
विषयानन्त्यात् अनेकभोगद्वारस्य वेद्याभोग्यं धनं शब्दादिविषयजातं सनिष्यन्
श्रोत्रादिभ्यस्तद्ग्राहकेभ्यो विभजिष्यन् तेनैव हेतुना स्वर्षता स्वः शब्दितानां
शब्दादिप्राप्तिजानां साता विभाजयिता सन् परिषदत् सर्वं परित्यज्य निषीदन्नास्ते ।
यतः शब्दः श्रोत्रस्यैव विषयोऽस्तस्तज्जं सुखमपि तस्यैव न ममेत्युदास्ते इत्यर्थः ।
अतएव अनर्वा सर्वप्रवृत्तिशून्यः न अर्थति गच्छति प्रवर्त्तत इति योगात् । अत
एव शिश्नेन दिव्यन्ति तान् कामादीन् घ्नन् हिंसन्नेव वयसा स्वरूपेण प्रकाशमानेन
अभ्यभूत् । निःशेषकामविलय एव स्वरूपप्रकाशो मोक्ष इत्युच्यते ॥ ३ ॥ सयह्न
इति । सः अन्र्वावार्था शीघ्रगतिः तीव्रसंवेगो योगी प्रधन्वासु योगयुद्धयोग्यासु गोपु
योगभूमिषु अन्नमयप्राणमयमनामयविज्ञानमयानन्दमयाख्यासु सक्ति। सरवू (?)
तं तं कोषमुपसंक्रामन् यश्च महतीः अवनीः स्थूलाः भूमीः आ इत्यभिविधौ सर्वाः
जुहोति अर्थात् सूक्ष्मासु प्रबिलापयतीत्यर्थः । न पुनरुत्तरामपसंक्रामन्पूर्वामिव-

An exact line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

मन्त्ररामायण १७
शेषयतीति भावः । यत्र घृतं द्रुतं वारिसमुद्रसलिलवदेकरसं वस्तु तत्र पूज्याः ।
योगिनः अपादो अरथा इत्याध्यात्मिकाधिदैविकालम्बनशून्यत्वं लक्ष्यते तादृशा
अपि द्रोण्यश्वासः नौशब्दस्य वाङ्नामसु पाठात् द्रोणिशब्दिताः वाग्रूपा नौरेवाश्ववत्
गतिसाधनं येषां ते द्रोण्यश्वासः तत्त्वमस्यादिवाक्यनौकाबलेनैव ईरते गच्छन्ति
आनन्दमयम् उल्लंघ्य पुच्छे ब्रह्मणि वाक्यार्थावगतिबलेनैव प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थः
॥ ४ ॥ कृत्स्नं पूर्वोक्तमर्थमुपसंहरत्यर्धर्चेन सरुद्रेभिरिति । सः स्तुतः पुरुषः
रुद्रेभिः रोदयद्भिरेकादशभिः पद्भिर्वा इन्द्रियशत्रुभिः संगतोऽभूत्तवारः घोर-
संसारयातनानिमित्ततया अमंगलदिवसो भवति । स एव पुनः शु

दप्यासतमो हितोपदेष्टत्वादित्यर्थः । कीदृशास्ते ऋचा द्वात्रिंशदक्षरया अनुष्टुभा
शोचन्तः शोकं कुर्वन्तः शोकेन द्वात्रिंशदक्षरं वाक्यमुच्चारयन्त इत्यर्थः । कीदृशाः
अव्रतान् हिंस्रान् सन्दहन्तः तेनैव शोकाग्निना भस्मीकुर्वन्ति ते संस्वरन्तः
स्वकृतेनैव संस्वरेण मायया मूलाविद्यया सार्धं असिक्नीं कृष्णवर्णां तमोमयीं त्वचं
शरीरं अपधमन्ति दूरीकुर्वन्ति श्रोतॄणामित्यर्थात् । कीदृशीं त्वचम् इन्द्रद्विष्टाम्
इन्द्र आत्मा द्विष्ठो नानायोनिनिपातनेन दुःखवान् कृतो यया ताम् भूमतः
भूलोकात्, दिवः द्युलोकाच्च परिपरिच्युतामित्यर्थः । मुक्तानां हि शरीरं लोक-
त्रयेपि नास्तीति स्पष्टम् “अशरीरं वा वसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः” इति श्रुतेः
॥ ६ ॥
प्रत्नान्मानादध्याये समस्वरन् श्लोकयंत्रासो रभस

िरासः इषिरोऽद्भुतगतिः अद्रुहः अद्रोहोस्पशः चारः सीतान्वेष-
Wait!
"रुद्रो हनूमान्" or "रुद्रो हनुमान्"?
Look at 'हनूमान्': 'ह', 'न', 'ू' (long u!), 'म', 'ा', 'न', '्' = "हनूमान्".
Next: "इषिरासः" -> wait, does it say "इषिरासः"?
'इ', 'ष', 'ि', 'र', 'ा', 'स', 'ः' = "इषिरासः".
Next: "इषिरोऽद्भुतगतिः" -> 'इ', 'ष', 'ि', 'र', 'ो', 'ऽ', 'द्', 'भ', 'ु', 'त', 'ग', 'त', 'ि', 'ः'.
Next: "अद्रुहः अद्रोहोस्पशः" -> wait:
"अद्रोहोस्पशः" or "अद्रोहोऽस्पशः" or "अद्रोहोऽप्यशः"?
Look at the characters:
'अ', 'द्', 'र', 'ो', 'ह', 'ो', 'स', '्', 'प', 'श', 'ः'
Wait, is there an avagraha? No, it looks like "अद्रोहोस्पशः" or "अद्रोहो

१० मन्त्ररामायण
ऋ॒तस्य॑ गो॒पा न दभा॑य सु॒क्रतु॑स्त्री॒षप वि॒त्राह्य(?)न्तर्राद्दधे ।
वि॒द्वान्त्स विश्वा॒ भुव॑ना॒भि प॑श्यत्यवा॑ जु॒ष्टान्वि॑ध्यति क॒र्ते अव्र॑तान् ॥९॥
ऋ. ९. ७३, ८
भगवान् के कीर्तन से वाणी को पवित्र करने का क्या फल है,
उसे कहते हैं-इस प्रकार आत्मतत्त्व का रक्षक, विद्या के माहात्म्य से
दीनता और दंभ आदि से मुक्त हो जाता है । ज्ञान, दया और शौर्य
ये तीन बातें उसके हृदय में रहती हैं । वह आत्मज्ञ होकर सारे संसार
को देखता है, दीनों की रक्षा करता है और योग से अपने कर्मों को
नष्ट कर देता है ।
एवं परमेश्वरे वाचं पुनानस्य किं फलमत आह-ऋतस्येति । य एवंविधो
भगवद्गुणगानेन वाचं पुनाति स ऋतस्य गोपाः दम्भाय न भवति, आत्मतत्त्वस्य
रक्षकः विद्यामाहात्म्यादन्यैर्दम्भनाय अभिभवितुं न शक

मन्त्ररामायण २१
अथ रामकथापरं स्तुवन्नन्यं निन्दति ऋतस्य तन्तुरिति । ऋतस्य परमात्मनः
प्राप्तौ गन्तुं तन्तुरिव तन्तुरूर्ध्वपदारोहणसाधनः- "स यथोर्णनाभिस्तं तुनो-
च्चेरीत्" इति मैत्रायणीयश्रुतिसिद्धोयं दृष्टान्तः । विष्णो वाचः पवनरूपः
कवीनां जिह्वाया अग्रे स्थितो वरुणस्य भोगमोक्षार्थिभिर्वरणीयस्य विष्णोर्मायया
आ अत्यन्तं विततो विस्तारितः श्रीरामकथारूपोस्ति वरुणस्य जिह्वाया अग्र
इति वा योज्यम् वरुणपुत्रस्य प्राचेतसापरनाम्नो वाल्मीकेरित्यर्थः । धीराश्चित्
ध्यानवन्त एव, तत् तं तन्तुं समिनक्षन्तः सम्यक् कार्त्स्न्येन व्याप्नुवन्तः न
त्वेकदेशेन आशत प्राप्नुवन् । अत्र रामकथाधिगमे स्वाधीनेपि यः अप्रभुः जिह्वां
व्यापारयितुमशक्तः, स कर्तम् हिंसास्थानं अविपन्नधनाख्यं नरकं अवपदाति नीचै-
रवपद्यते । 'पद-गतौ' लैटि । आडागमः । तामेव रामकथां स्तौति तां सुत
इत्यादिना । सूक्तत्रयेण अत्रानुक्रमणी तां सुपट् बृहदुक्थो, वामदेव्यो, दुरेश्वा,
विदन्ते सप्त, वैश्वदेवं तु चतुर्थ्याद्यास्तिस्रो जगत्यः पूर्वयोरिन्द्रो देवता त्रिष्टुप्छन्दः
हे मघवन् धनवन् लक्ष्मीपते तां प्रसिद्धान्ते तव सुकीर्ति शोभनं यशो महित्वा
माहात्म्येन ब्रवीमीति शेषः ॥ १० ॥
तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा यत्त्वा भीते रोदसी अह्वयेताम् ।
प्रावो देवाँ अति रोदास मोजः प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र ॥११॥
ऋ. १०. ५४, १
हे राम ! जब राक्षस से त्रस्त पृथ्वी-लोकवासियों ने आपको सहा-
यता के लिए बुलाया, तब आपने पहले प्रकृष्ट रूप से पालित जय
विजय रूप पार्षद, रावणादि को अपनी शक्ति से तिरस्कृत किया और
उनके वध के माध्यम से मनुष्य रूप में राजा होकर अन्य प्रजा को वर्णा-
श्रम धर्म की शिक्षा दी ।
तामेवाह-यदिति यत् यदा त्वा त्वां भीते राक्षसेभ्यस्त्रस्ते रोदसी द्यावा
पृथिव्योस्थे प्रजे त्राहिति आह्वयेताम् आहूतवत्यौ तदा त्वं देवान् प्रावः प्रकर्षेण
पालितवानसि दासं च रावणादिरूपं पूर्वं जयविजयादिसंज्ञं स्वपार्षदम् ओजः
ओजसा सामर्थ्येन अतिरः तिरस्कृतवानसि । वधप्रापणेन तथा त्वस्यै अन्यस्यै
प्रजायै मानुषरूपायै राजा भूत्वा हे इन्द्र परमेश्वर यत् अशिक्षः अशिक्षयः वर्णा-
श्रमधर्मांश्च शिक्षितवानसि । तां ते कीर्तिमित्यन्वयः । अत्र रोदस्युद्वेजकदासक्ष-
पणकमुचितं प्रजाशिक्षकत्वं मुख्यं रामादन्यत्र भगवदवतारांतरे नास्ति यद्वा-
भिषेकानङ्गीकारात् इन्द्रे चासकृत्पराभवदर्शनाच्च मुख्यं मघवत्त्वं श्रुतिप्रसिद्धे-

२२ मन्त्ररामायण
न्द्रशब्दार्थमागित्वं चास्ति, अतो नान्यपरो मन्त्रः । किं चात्र तां सुते कीर्तिमित्या-
रभ्य स्वां प्रजां वृहदुक्थो महित्वाषरेष्वदधादापरेष्वित्यन्तानामेकविंशतिमन्त्रा-
णाम् उपक्रमपरामर्शोपसंहारेषु रामलिङ्गान्येव दृश्यन्ते । तत्रोपक्रमो व्याख्यात एव,
उपसंहारेपि बृहदुक्थो महाकर्मा रामः स्वां प्रजां सन्तानरूपां च महित्वा
स्वप्रभावेनालौकिकेन क्रमादवरेषु भूस्थानेषु आदधात् । परेषु वैकुण्ठस्थानेषु च
आदधादिति प्रजानां नेतृत्वं राम एव दृष्टम् । अत्र वृहदुक्थऋषिः प्रत्यगभिन्नस्य
रामस्य कर्माण्यत्यात्मन्यारोप्य वदति । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादि वामदेववत्
अन्ये चात्रमप (?) स्था मन्त्राः कथाक्रमेण यथास्थानमेव व्याख्यास्यन्ते । अध्यात्मं
तु द्वय्याहप्राजापत्या देवाश्चासुराश्चेति बृहदारण्यकादौ शमदमादिषु देवपदप्रयोगात्
कामादिषु चासुरपदप्रयोगात् इत्थमस्य मन्त्रस्यार्थः प्रत्येत्तव्यः । सकलसंसारा-
नर्थमूलात्कामाद्भीतं दैवमनुष्यैः शरणीकृत ईश्वरः कामं हत्वा शमादींश्छात्रवान्
मुमुक्षूंश्च सदाचार्यरूपेण तद्व्यवहारं शिक्षितवानिति दिक् ॥ ११ ॥
आसूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्यो र्विपादीर्घपाथे रघुः ।
श्येनः पतयदंधो अच्छा युवाकविर्दीदयद्गोगु गच्छन् ॥१२॥
ऋ. ५. ४५, ६
श्रेष्ठ, दीर्घ और महान संसार में सूर्यवंश में ईश्वर ने शरीर धारण
किया । वहां भी रघुवंश में वह अन्नमय शरीर धारण करके पृथिवी पर
विचरण करने लगे !
आह्वानं विवृणोति-आसूर्यं इति । यत् क्षेत्रं शरीरम् अस्य आगन्तु! उर्विपा
श्रेष्ठत्वेन अभिमतम्, दीर्घपाथे महति संसारमार्गे, तत् सूर्यःसप्ताश्वः स्वसन्तान-
रूपेणायातु सूर्यवंशे शरीरं धारयत्वित्यर्थः । तत्रापि रघुः रघुवंश्यो भूत्वा, श्येनः
ईश्वरः पक्षी, अन्धो अच्छ अन्नमयं पिण्डमभिमुखः पतयत् पततु । स च युवा
कविश्च सन् गांषु भूप्रदेशेषु गच्छन् सञ्चरन्, दीदयत् दीप्यताम्, रघुवंशे शरीरं
धृत्वास्मानवत्वित्यर्थः । पक्षे सूर्यवत्सर्वविभासकबोधरूपी श्येन ईश्वरः रघुः
तद्धावतोऽन्यानत्येतीति श्रुत्यन्तरात् शीघ्रगतिः नरम् आयातु स च वोद्धा धीबलात्
सनकादिवद्युवा कविश्च सन् लांकाननुगृह्णातु । सप्ताश्वत्वं तु यमनियमासनप्राणा-
यामप्रत्याहाराख्याः पञ्च - धारणाध्यानसमाध्यात्मकः संयमः, षष्ठ, प्राणायामः,
प्रत्याहारो ध्यानम् । धारणा तर्कः, समाधिः षडङ्गा इति मैत्रायणीयश्रुतेस्तर्क-
श्चोपसंख्यानं इति सप्त अश्वा आगमनसाधनानि यस्य स सप्ताश्वः शेषं प्राग्वत् ॥
अत्रापि आशृण्वतीत्य इति आज्ञाकारी समुद्र इति तन्नियन्तृत्वमनन्तरमन्त्रे श्रुतं
रघुपदसमुचितं रामे एव दृष्टम् । नान्यत्रागस्त्येऽन्यत्र रघुवंश्ये वा इति दाश-

मन्त्ररामायण २३
रथिरपरत्वमेवास्य मन्त्रस्यावसेयम् ॥ १२ ॥
स जातो गर्भो असि रोदस्योरग्ने चारुर्विभृत ओषधीषु ।
चित्रः शिशुः परि तमांस्यक्तून्प्र मातृभ्योधिक निक्रददूगाः ॥१३॥
ऋ० १०. १, २
हे अग्नि ! तुम पृथ्वी और आकाश के मध्य उत्पन्न हुए हो न कि
माता-पिता के शरीर में शुक्र शोणित रूप गर्भ से, क्योंकि मन्त्रज्ञों के
द्वारा आग्नेय चरु रूप धारण करके सुन्दर आश्चर्य मय शिशु कौश-
ल्यादि माताओं को प्राप्त करके रोया ।
एवं प्रक्षिप्तस्येश्वरस्य वह्निरेव शरीरत्वं गत इत्याह सजात इति । हे अग्ने
त्वं रोदस्योर्द्यावा पृथिव्योरेव मध्ये न तु मातापित्रोः शरीरे शुक्रशोणितरूपेण
गर्भो जातोऽसि । यतः ओषधीषु आग्नेयचरुरूपासु विभृतः मन्त्रविद्भिर्धृतः चारुः
सुन्दरः चित्रोनेकाश्चर्यमयः, शिशुः तमांस्यक्तून् तमोमयीर्मोहरात्री

तो"?
Wait, look at line 26: "पितुर्भुतोऽन्नपुष्टाः" - it has a repha on भ! And 'ु' under भ: "पितुर्भुतो" or "पितुर्भृतो"? It looks like "पितुर्भृतोऽन्नपुष्टाः" or "पितुर्भुतो"?
Let's look at the stroke under भ in line 26: it's 'ु': पितुर्भुतोऽन्नपुष्टाः or पितुर्भृतोऽन्नपुष्टाः.

Let's check line 28:
"ताः मातृः त्वं पुनरन्यरूपाः पूर्वमाराधयित्रीः सतीः पश्चादाराध्यरूपाः सम्प्रत्य-"
Wait, is the hyphen at the end of line 28:
"सम्प्रत्य-"
And line 29 starts with:
"न्वेषि आराधयसि॥" -> सम्प्रत्यन्वेषि = सम्प्रति + अन्वेषि!
Wait, in line 21, the mantra has:
"प्रत्येषि"!
Wait, in line 29:
"सम्प्रत्यन्वेषि" or "सम्प्रत्येषि"?
Look at line 28-29:
Line 28: "... सम्प्रत्य-"
Line 29: "न्वेषि" or "न्येषि" or "न्वेषि"?
Wait, look at line 21: "प्रत्येषि

कारणरूपेण'.
Let's look at the character: is it 'स्थू'?
Yes, 'स्थूलसूक्ष्मकारण' is the standard Vedantic terminology (स्थूल, सूक्ष्म, कारण शरीर/उपाधि). It is definitely 'स्थूल'!

Let's check L23:
"त्रयः पितरस्तदभिमानिनश्चिदाभासाः वैश्वानरहिरण्यगर्भान्तर्यामिसंज्ञाः । तज्ज्रो"
Wait, is that 'तज्जो' or 'तज्ज्रो'?
Look at the word after 'संज्ञाः ।':
'त' 'ज्जो' -> is there a repha or r-stroke?
Wait, 'तज्जः' (तस्मात् जातः) -> 'तज्जो' or 'तज्ज्ञो'?
Wait! 'तज्ज्रो' or 'तज्ज्ञो' or 'तज्जो'?
Wait, the next word is: 'विज्ञानधातुरपि'!
Could it be 'तज्जो विज्ञानधातुरपि' (born from that)?
Look at the letter: 'त', then double 'ज' with 'ो' = 'तज्जो'?
Wait, does it have an '्' under it? It has 'ज्' + 'ज' + 'ो' = 'तज्जो'.
Wait, why would it be 'तज्जो'? Because from the causal/macrocosmic comes the microcosmic: "तज्जः विज्ञानधातुः अपि"!
Wait, or

...").
Nilakantha's commentary introduces RV 1.126.1:
What does it say?
"तिस्रो मातृ..." -> "तिस्रो मातृरीक्षन् पितृनियुक्तं तत्र मुख्यं पितरं मुख्यां मातरं चाह" ?
Wait, "मातृरीक्षन्"?
Let's look at the letters:
म + ा = मा
त + ृ = तृ
then: look at the next letter:
It has a loop like 'छ' or 'क्ष'?
Wait, look at 'क्षी' in 'कक्षीवान्' (L26)!
In 'कक्षीवान्': क, क्ष, ी, व, ा, न्.
Now look at the word in L23:
म, ा, त, ृ, then क्ष, ी, न्!
Yes, exactly identical to 'क्षीन्'! So it is printed as "मातृक्षीन्"! (Probably a misprint for 'मातृरीक्षन्' or similar, but printed as 'मातृक्षीन्').
Then: "पितृनियुक्तं तत्र मुख्यं पितरं मुख्यां मातरं चाह ।"
Then: "अमन्दा-"

Line 24:
निति सप्तर्चेन सूक्तेन । तत्र प्रकृतोपयोगि मन्त्रचतुष्टयं व्याख्यायते । भाव्य-
Wait, "सप्तर्चेन सूक्तेन": RV 1.126 has 7

क्षियत! ऐश्वर्ययुक्तान्, उपरि सेतुं कृत्वा निवसन्त इति वा । समुद्रदमनसमर्थान्पुत्रा-
न्भाव्यस्यार्थे कल्पयामीत्यर्थः । यो मव्यो मे मह्यं सहस्रं गवाम् अमिमीत संह्या-
तवान् दातुं सर्वान् । वर्णद्वयलोपआर्षः । सननं विभजनं दानं तद्वान् । अतूर्तो
ऽहिंसितः श्रवः कीर्तिमहच्छिमानः सवान् यज्ञानिति । यथा भाष्यं वा ॥१८॥
उप मा श्यावाः स्वनयेन दत्ता वधूमन्तो दशरथासो अस्थुः ।
षष्टिःसहस्रमनुगव्यमागात्सनत् कक्षीवां अभिपित्वे अह्नां ॥१९॥
ऋ. १. १२६, ३
राजा ने बैल युक्त काली लकड़ी वाले रथ मुझे दान में दिये,
जिनके पीछे छः सहस्र गायों का समूह था । अतः उसके दान से सन्तुष्ट
अर्थात् कक्षीवान् मैं यज्ञ के द्वारा सत्यपात्र में धन का रखूँगा अर्थात्
दशरथ को पुत्र की प्राप्ति कराऊँगा ।
उपमेति-- स्वनयेन राज्ञा दत्ताः श्यावाः कृष्ण काष्ठजाः दशरथासो रथाः
वधूमन्तः प्रत्येकं शकटीयुक्ताः मा उपास्थुः मम समीपे स्थितवन्तः । तथा षष्ठिः-
सहस्रं गव्यं गोयूथं च रथाननु जागात् आगतं मां प्रति, अतः कक्षीवानहं अह्नां-
ऋतून् अभिपित्वे सर्वतः पालयितरि सत्पात्रे ईश्वरे वा सनत् धनानि विभजन्
अस्मीति शेषः । दशरथपदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रागुक्तं ज्ञापयन्नयं मन्त्रः प्रसङ्गादुपन्यस्तः
॥ १९ ॥
चत्वारिंशद्दशरथस्य शोणाः सहस्रस्याग्रे श्रेणि नयन्ति ।
मदच्युतः कृशनावतो अत्यान्कक्षीवन्त उदमृक्षन्तपज्राः ॥२०॥
ऋ. १. १२६, ४
दशरथ के यज्ञ में प्राप्त, मदयुक्त, सुनियन्त्रित, अत्यन्त वेगवान्
चार सहस्र लाल अश्व रथ के आगे चलते हैं। दान से सन्तुष्ट होकर
ऋषि ने अश्व गुण से सन्तुष्ट होकर उनके स्कंध देश से जुए को प्रेम
से हटा लिया !
चत्वारिंशदिति- दशरथस्य राज्ञो यज्ञे लब्धाः चत्वारिंशत्संख्याः शोणा
अरुणाश्वाः सहस्रस्य सहस्राश्ववाह्यस्यापि रथस्याग्रे पुरस्तात् श्रेणि रथनेमिपंक्ति
नयन्ति प्रापयन्ति, अतिवेगवत्त्वात् तांश्च मदच्युतः श्च्योतन्मदान् । कृशनावतः
कृशनं कर्शनं नियन्त्रणं तद्वतः सुशिक्षिता नित्यर्थः । अत्यान् अतिक्रम्य गन्तुर्महान्
मण्डूकगती नित्यर्थः । कक्षीवन्तः पुत्राः सादिनो भूत्वाऽश्वगुणसन्तुष्टाः
स्कन्धदेशे मार्जितवन्तः प्रेम्णा परामृक्षन्नित्यर्थः । यतः पूर्वं प्रज्राः पङ्क्त्यामेव