सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 71, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 71

मन्त्ररामायण ३५
ईप्सः क्षीरादिमण्डवत् ब्रह्माण्डसारभूतः। आयुधानि धनुर्बाणादीनि बिभ्रत्
धारयन्नस्तु। अपामूर्मिमन्तं समुद्रं सधमानो गच्छन् रावणवधार्थमिति शेषः।
तुरीयं धाम विश्वतैजसप्राज्ञापेक्षया चतुर्थं निरुपाधि चैतन्यज्योतिः। महितो
महान्। आराधितः सन् विवक्ति स्पष्टीकरोति। शुद्धं ब्रह्मास्मान्वीरवेषेणावत्विति
भावः ॥ ३१ ॥
पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन् क्ष्मया रेतः संजग्मानो निषिंचत् ।
स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥३२॥
ऋ. १०. ६१, ७
जिसके कारण से राजा जनक के द्वारा बल परीक्षा की जा रही है,
उस सीता की उत्पत्ति को कहते हैं : पिता रावण ने जब अपनी पुत्री
को उत्पन्न होने पर 'यह कुल की नाशिका होगी' दैवज्ञों के ऐसा कहने
पर त्याग दिया तो वह पृथ्वी में चली गयी और पुत्री रूप में पृथ्वी के
उदर में स्थित रही और रावण के वध द्वारा देवताओं के कल्याण के
लिये पृथ्वी माता के गर्भ से यज्ञस्थान को जोतने वाले जनक को प्राप्त
हुई ।
यदर्थं बलपरीक्षा जनकेन राज्ञा क्रियते तस्याः सीताया उत्पत्तिं भविष्य-
पुराणोपबृंहितामाह-पिता यदिति। पिता रावणो यत् यदा स्वां दुहितरं
उत्पन्नमात्रां इयं कुलोच्छेदिका भविष्यतीति दैवज्ञवचनात् अधि अधिकं ष्कन्
स्कन्नवान् दूरे त्यक्तवान्। कुत्रेत्यत आह-क्ष्मया पृथिव्या संजग्मानः संगतः
सन्। रेतो। दुहितृरूपं निषिञ्चत् निषिक्तवान् भूम्युदरे तां निहितवानित्यर्थः।
तत्रापि स्वाध्यः सपरीवारस्य रावणस्य वधेन सुष्ठु कल्याणं द्यावापृथिव्योर्ध्या-
यन्ति ते स्वाध्याः देवाः इन्द्रादयः तन्निबन्धनार्थं ब्रह्म चैतन्यम् । अजनयन्।
मातृगर्भ इव पृथिवीगर्भेऽपि तामरक्षन्। न त्वसौ श्वासनिरोधेन तत्र ममारेश्यर्थः।
तत्रापि वास्तोष्पतिं रथानाधिष्ठातारं गृहपतिं व्रतपां व्रतपतिं यजमानमुद्दिश्य
निरतक्षन् यज्ञस्थानं कर्षितवन्तः ततश्चैनां स्थानपतिर्जनको लब्धवानिति भावः ।
पक्षे पिता कामः, दुहिता श्रद्धा, वास्तोष्पतिर्यज्ञाधिकारी धर्मादिकामो, ह्यदृष्टफले
व्यर्थे श्रद्धां बध्नाति । अतः कामजा श्रद्धा चेत् बोधेन संयुज्येत, तर्हि सपरिवारं
काममुन्मूलयेत् अतस्तां सन्तः (?) सात्त्विको राजसेन कामेन दूरे त्यक्तां यज्ञादि-
सत्कर्मकारी लभते इत्यर्थः ॥ ३२ ॥
अर्वाची सुभगे भव सीते वंदामहे त्वा यथा नः ।