सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 76, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 76

४० मन्त्ररामायण
परमा महती त्रिविधपरिच्छेदशून्येत्यर्थः । बाधेत्यर्थकौ । अस्य राज्ञः पश्चात्
अनन्तरम् अहं नाभानेदिष्ठः कतिथः कतितमश्चिह्नितर्के आस अभूवम्, आसेति-
लिटास्वस्याप्यैतत्परोक्षमित्युक्तम् ॥ तथा हि-विष्णोर्ब्रह्मा, ततो मरीचिसुतः
कश्यपः इति ततोविवस्वान्, ततो मनुः, मनोर्नाभानेदिष्ठ इति वंशो गम्यते ॥४०
इयं ने नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः ।
द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जाय माना ॥४१॥
ऋ. १०. ६१, १६
यह राजा मेरे नाभि अर्थात् पञ्चकोश के अन्तर्गत शुद्ध रूप से मेरे
गृह में रहता है। यह सभी का आत्मा है ! सत्य रूप, प्रथम बार
अव्यक्त रूप में उत्पन्न, दूसरी बार व्यक्त रूप में उत्पन्न, इसने शास्त्र तत्त्वों
को उत्पन्न करने वाली वाणी को प्रकाशित किया है ।
इयम् अयं राजा मे मम नाभिः कोशपञ्चकान्तर्गत शुद्धरूपम् इह अस्मिन्नेव
मे मम सधस्थं गृहं लयस्थानमव्याकृतमित्यर्थः ॥ कारणस्याप्ययमेवाधिष्ठानम्
इमे देवीः इन्द्रियाणि च । मे मम इमे अयमेव विधेयापेक्षं बहुत्वम् । अयमहमे-
वास्मि । सर्वः सर्वात्मा । कि च ऋतस्य सत्यस्य वस्तुनः प्रथमजाः प्रथमं जातोऽ-
व्यक्तरूपी । तथा द्विजाः द्वितीयं जातो व्यक्तरूपी च अह निश्चितम् इदं
यमेव इदमित्थं शास्त्रतत्त्वं जायमानाऽस्यनिःश्वसितवदाविर्भवन्ती धेनुर्वाक् अदुहत्
प्रकाशितवती ॥ ४१ ॥
अथासु मन्द्रो अरतिर्विभावाऽवस्यति द्विवर्तनिर्धनेषाट् ।
ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दान्मक्षु स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥४२॥
ऋ. १०. ६१, २०
यह राजा पृथ्वी पर रहने वालों में मध्यगति वाला है, तेजस्वी है,
[ ब्रह्मचर्य व्रतनिष्ठ है, दो मार्गों का आचरण करते हुए राक्षसों का वध
करता है। वन में रहकर शीत-वातादि को सहते हुए राक्षसों का वध
करता है। अतः तपस्वीमार्ग का अनुसरण करता है, उच्च स्थान को
प्राप्त करने की इच्छा करने वाला अल्पवय में ही शत्रुओं का दमन कर
सुख को बढ़ाता है।
अथ अनन्तरम् अयं राजा आसु भूवसतिषु मन्द्रो मध्यगतिः । विभावा
विशेषेण तेजस्वी । अरतिर्ब्रह्मचर्यव्रतनिष्ठः । अवस्यति अवस्थिति प्राप्नोति
देशान्तरं गच्छन् स्थाने स्थाने वासं करोतीत्यर्थः । अथवाऽवस्यति रक्षसामन्तं करोति