सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 79, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 79

मन्त्ररामायण ४६
दधोवाहिन्यश्च भवन् । रामायणे तु नौकया नदीतरणमुक्तं तदपि श्रुत्यन्तरमूलकं
कल्पान्तरविषयमिति ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥
अतारिषुर्भ॑र॒ता ग॒व्य॒वः॒ सम॑भक्त विप्रः सु॒मतिं॑ न॒दीना॑म् ।
प्रपि॑न्वध्वमिषयन्तीः सु॒राधा॒ आ व॑क्षणाः पृणध्वं यात शी॒भम् ॥४६॥
ऋ. ३. ३३, १२
इस प्रकार नदी पार करके चित्रकूट की ओर गये राम के प्रति भरत
क्या करते हैं, वह कहते हैं : राज्य को त्याग कर भरत द्वारा नदी को
पार करके आने पर भरद्वाज ने सुन्दर बुद्धि वाले भरत का भली
प्रकार आतिथ्य सत्कार किया । भरद्वाज ने सुन्दर सिद्धियों के माध्यम से
भरत की सेना का स्वागत किया ।
एवं नदीः समुत्तीर्य चित्रकूटं प्रतिगते रामे भरतः किमकरोदित्यत आह-
अतारिषु इति । गव्यवः गवा पृथिव्या युवन्ति वियुज्यन्त इति गव्यवः यौति-
रनामिश्रणार्थः, राज्यं त्यक्तवन्त इत्यर्थः । ईदृशाः भरताः नदीनां नदीः
अतारिषुस्तीर्णवन्तः तत्रापि विप्रो भरद्वाज इति पुराणात् सुमति शोभनमतिं भरतं
समभक्त सम्यक् सेवितवान्, तस्यातिथ्यं कृतवानित्यर्थः । तदेवाभिनयति-प्रेति ।
भो शिष्या इषयन्तीः इच्छन्त्यः प्रीतिमत्यः सुराधा बहुसम्पदः शोभनाः सिद्धयः
प्राप्तिप्राकाम्यादयः ताः प्रपिन्वध्वं प्रकर्षेण पुष्टाः कुरुत । वक्षणाः घृतकुल्याः
मधुकुल्याश्च आपृण ध्वं पूरयत । ततश्च शीभम् ईश्वरत्वाभिमानिनं भरतं यात
आतिथ्येन गच्छतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥
यदङ्ग॑ त्वा भर॒ताः सन्तरेयुर्गव्य॒न् याम॒ इषि॑त इन्द्र॒जूतः॑ ।
अर्षदिह प्रस॒वः सर्गतक्त॒ आ वो॑ वृणे सु॒मतिं य॒ज्ञिया॑नाम् ॥४७॥
ऋ. ३. ३३, १३
तब राम के प्रति भरत ने क्या किया यह विश्वामित्र के वाक्य से
ज्ञात होता है : 'हे अङ्ग महानदि ! जो तुमने भरत को पार किया
उससे तुम पूजा के योग्य हो । यज्ञकर्त्ताओं द्वारा तुम यज्ञ में सुन्दर बुद्धि
को देने के लिये प्रार्थना की जाती हो ।' राम की आज्ञा से कठिन व्रत
करते हुए भरत नन्दिग्राम में रहते हुए राज्यकार्य करने लगे ।
ततो रामं प्रति गत्वा भरतः किं चकारेत्यपि विश्वामित्रवाक्यादेवावगतं
तदाह-यदंगेति । हे अंग महानदि यत् यतः त्वा त्वां भरताः सन्तरेयुस्तीर्णाः
तर्त्ता वः । वत्वं पूजायाम् । यज्ञियानां तव यज्ञार्हायाः सुमति शोभनां मतिं