मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 72, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें३६ मन्त्ररामायण
सुभगा ससि यथा नः सुफला ससि ॥३३॥
ऋ. ४. ५७, ६
इस प्रकार सीता की देवताओं ने कल्याण के लिए प्रार्थना की :
हे सुभगे, हे सीते ! हम तुम्हारी वन्दना करते हैं, क्योंकि तुम्हीं हमें
ऐश्वर्य देनेवाली और शत्रुपक्ष का नाश करने वाली हो । अतः हमारे
अनुकूल हो ।
एवमाधिभूतां सीतां देवाः शमादयो प्रार्थयन्ते-अर्वाचीति । हे सुभगे !
हे सीते ! स्यति सर्वेषां रक्षसामन्तं करोतीति सीता कर्तारिक्तः । लाङ्गलपद्धतौ तु
मुख्यस्यावयवार्थस्याभावात् सीतोत्पत्तिस्थानत्वेन सीतात्वं गौणं हे सीते त्वां
वन्दामहे यथा नोऽस्माकं सुभगा ऐश्वर्यदानेन सुफला प्रतिपक्षनाशनेन अससि दीप्यसे
तथार्वाची अनुकूला भव ॥३३॥
इन्द्र सीतां निगृह्णातु तां पूषानुयच्छतु ।
सा नः पयस्वती दुहा मुत्तरा मुत्तरां समाम् ॥३४॥
ऋ. ४. ५७, ७
श्री राम सीता को ग्रहण करें, जनक उन्हें राम को प्रदान करें। वह
सीता हमारे लिये उत्तरोत्तर अत्यन्त सुख प्रदान करने वाली हों ।
इन्द्र इति-इन्द्रो रामः सीतां निगृह्णातु वीर्य शुल्कां तां स्वायत्तां करोतु ।
पुष्णातीति पूषा, जनकश्च ताम् अनु पश्चात् रामाय यच्छतु ददातु सा सीता
नोऽस्माकं दुहां दोग्ध्रीणां मध्ये उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरवर्षेषु 'अत्यन्तसंयोगे'
द्वितीया । पयस्वती बह्वन्नप्रदा भूयादिति शेषः । पक्षे इन्द्र. शास्त्रार्थावबोधः ।
सीतां सात्त्विकीं श्रद्धाम् पूषा धर्मः । पयो योगसिद्धिः ॥ ३४ ॥
गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तमज्मप्रमृणन्तमोजसा ।
इमं सजाता अनुवीरयध्वमिन्द्रं सखायो अनुसंरभध्वम् ॥३५॥
ऋ. १०. १०३, ६
स्वयंवर भवन में प्रवेश किये हुए राजाओं के लिये यह देववाक्य
है : रुद्र के धनुष को भङ्ग करने वाले, वज्रबाहु, बल से द्रव्य को जीतने
वाले यह राम अपने समान वीर मित्रों के साथ शत्रु के प्रकोप का नाश
करते हैं !
ततः स्वयंवरशालां प्रविष्टेषु राजसु देववाक्यमिदम्- गोत्रभिदमिति ॥
गोत्रः पर्वतेन्द्रः तेन तद्रूपं रुद्रधनुलक्ष्यते, त्रिपुरवधे- 'रथः क्षोणी यन्ता शत