मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४३२ ] मानसारं
द्विभुजं च प्रकर्त्तव्यं नाभिस्सूत्रात्समं भवेत्
नूनत्वमधिकं दत्वा चांगुलं वा त्रियंगुलं
लंबितांघ्रि कपाष्ठयोस्तंतस्मात् द्विदियंगुलं
स्पृशं तं वा विशेषेण त्रिष्णमानं तु भागय
स्थानकं तत मानं तु तदर्थं चासनं भवेत्
आभंगं तत्रिसूत्रं तु मानसूतं पुरोकवत्
आसनं तु ततं प्रोक्तं प्रयुतानं तु मुच्यते
अक्षमालांकुशं चक्रं परशुं पवि(वापि) दक्षिणे
कमंडलुं पाशशंखं चा कष्णं वाथ वामके
आयुधानं मुखं दीर्घं तत्तारं क्रमसंयुतं
चतुर्भुजं प्रकर्त्तव्यं अपरे तस्करै तरे
तद्देवोषड्भुजं चाष्टादशहस्तविशेषतः
षड्भुजाक्षस्यमाला च इक्षुचापाभयंवदि
अब्ज स्यात्पुष्पवाणं च वरदं वामदिक्चरः
अक्षमालोक्षापां च पाशं चाभयं तथा
वरदं वामपादेषु दशहस्तां प्रकल्पयेत्
पंचवक्त्रां जटामौली त्रिनेत्रं श्वेतवर्श्वनि
श्वेतपद्मासनासीनं श्वेतपद्मासनस्थितं
अथवा प्रसाकारेण रक्तां वा रक्तपद्मिनी
जटामौलिसमायुक्तं किरीटमुकुटं तु वा
करंडीकामतुंडं वा केशबंधमथापि वा
मखसाधं त्रपाबांचि द्विरुखं मौलिदीर्घिकं
शरधिपरितो नाहमर्मथा कानि मौलिवत्
मूला ताष्टसप्तांशं मंशेनायस्य तारकं
किरीटं तु जटामौलि तार मूलाग्रसव्यय
करंडिकाग्रमूला स्यात् दक्षयक्ष यतः क्रमात्
त्रिपंचसप्तनंदैर्वा सोचाया च करंडिकाः
चतु''''पूमसंयुक्तं चित्रारत्नैर्विभूषितं
जटामकुटभूषाणां जटांते पुष्यसंयुक्तं
वामोर्ध्वे शशिसंयुक्तं सव्येनाकेपुष्पयुक्
मौल्यग्रं पुष्पमाल्याभ्यां मुक्ते तामा प्रकल्पयेत्
ललाटपट्टसंयुक्तं वस्त्रेपुष्पं तथामयं
मकुटस्यान्वितं प्रोक्तं वस्त्रेभेदमथोच्यते
शुद्धवशाभानिभं वस्त्रं महोवस्त्रमथापि वा
श्वेतवर्णांमथा वापि निम्नोक्तं च संयुतं
देवीवस्त्रैमिति प्रोक्तं भूषणानां तु मुच्यते
नाभ्यासो वस्त्रपर्यंतं षट्सप्तांगुलमिष्यते
कल्पोध्वे पंचवक्त्र् स्यात् वस्त्राल्लंबितक्रमात्
पीतांबरधरं भूष्यात् उरुदामं प्रलंबयेत्
रक्तं वा पादजाला मं पादांगुलीयकं भवेत्
कटकादिसंयुक्तं चित्ररत्नवचर्मंगुलीयकं
परंतूग्रीवमंगुल्यां उत्तरोयं प्रलंबयेत्
बाहुपूरिमसंयुक्तं चित्ररत्नविभूषितं
बाहुदामप्रलंबस्य बाहुपुष्पं प्रलंबितं
मकरकुंडलसंयुक्तं सिंहकुंडलमये व
कठिसं भूभवेत्कर्णे पुष्पदाम प्रलंबयेत्
रक्तकंचुकसंयुक्तं हे कंचुक''''मिष्यते
सर्वीभरखमुख्याखि शृंगारखदनान्वितं
प्रत्यंगममितं प्रोक्तं नाममेदमियोच्यते
उमयाशिवतेदेवी पद्मापद्माक्षधारिणी
अक्षोकुंडधारि''''''''''प्रमांशिदेश्यथाक्रमः
शंखचक्रधरादेवी वैष्णवांशी यथाक्रमं
पाशांकुशधरादेवी क(क्क) पांगंपरशुधारिणी
महादेवीश्वरी प्रोक्तं पंचमेदं तथामतं
त्रिया''''वरखं श्रेष्ठं द्वितीयां मध्यमं तथा
अंतर्वामध्यमं विद्यात् स्वस्थानं भवनं क्रमात्
शालाभ्यंतरके वा स्यात् द्वात्रिंशद्देवताक्रमात
वायुमुख्यापदे मध्ये दगीशानापदंत''''''''''''''

परिशिष्टम्
( ख )
अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते
अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम् । मूनालयविशालं तु चतुष्पञ्चषडंशके
अन्तमण्डलासाश्रादि यद्य प्रोच्यते क्रमात् ॥ सप्ताष्टांशकहीनं तु च्वन्दशोमो........यं भवेत्
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादहर्म्यवत् मूलगेहं त्रिभागैकं भागमर्धाशमेव वा
द्वारगोपुरमित्येते क्रमान्नाम प्रकीर्तिताः । त्रिंशंचतुरंशे तु गुखां तु तथैव च
एकादि भानुभूम्यान्तं द्वारशोभां प्रकल्पयेत् पञ्चभागं तु वेदांशं सान्तेषु प्रथमादिषु
त्रिभूमिद्वादशभूम्यान्तं द्वारशालाद्वितीयके । शोभादिगोपुरान्तानां तत्तञ्चान्यालसं क्रमात् ।
त्रिभूमौर्वा चतुर्दशभूम्यान्तं द्वारप्र(प्रा)सादवत् कुरु तत्तदंशेवशात् वृद्धिशोभादीनां तु विस्तरम्
चतुर्भूम्यान्तुहर्म्याणं पञ्चादशवन्तं तु वा । यद्येवं हर्म्यमानं स्यात् हस्तमाने तु पूर्ववत् ।
पञ्चभूम्यादिसारभ्य षोडशान्तलन्तु वा सपादं सार्धपादनात द्विगुणात् द्विगुणं तु वा
अथ वा सर्वशालानां यधायुक्ति प्रकल्पयेत् । तन्त्रिभागैकभागं तु द्विभागं तु तथैव च ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तबिवर्धनात् शोभादि गोपुरं तान्तु एवं स्यात् हर्म्य प्रगृह्यानाम्
नवपङ्क्तिकराद्य तु एकद्वित्रितलं तु वा । तेषु किञ्चिद्विशेषोऽस्ति तद्विशेषं शृणुष्वति
रुद्रभानु कराभ्यां तु चतुष्पञ्चकुलं तु वा हस्तमानेन विस्तारात गृह्णीते तु विशेषना ।
त्रिषञ्चहस्तां विशान्तं रस सततलं तु वा । हस्तक्षोणप्रवृद्ध्या वा हान्या वा पूज्यमाचरेत्
किं(विं)शान्तं षष्टरुद्रतलं तु वा ॥ आयादिशोभतेभेदं हस्तमानेन कल्पितं ।
त्रिसतहस्तचत्वारिवशमेकादशतलं तु वा अधिष्ठानस्तं भवर्गल पञ्जरं कूटकोष्टकम्
षट्वेद हस्तपञ्चाशत् भानुत्रयोदश विस्तारायांतम्म्मानं मुपरिपारिवांश्चितः ।
सप्तविंशति हस्तादि षष्ठ्यन्तं तु विशेषतः पादाम्यन्तरे मध्ये बाह्ये पाद तले तले
चतुर्दशतलं वापि पञ्चदशतलं तु वा । त्रिविधं गोपुरमाख्यातं वोडशानां तलं भवेत्
त्रिंशं हस्ताद्यशीन्त्यंतं षोडशानांततलं तु वा विस्तारायामसमाख्यातं तेषां तुंगमयोच्यते ।
यथा विशाला यथा हस्तमानं तु वर्धयेत् । विस्तारे सप्तभागं तु तन्तुंगे वसुभागया
........दिनौ हर्म्यमूलस्या विशाले........ विस्तारसप्तरूपांशे द्वितीयं ऊरुचायं भवेत् ।
मूलप्र(प्रा)सादविस्तारे सप्ताष्टनवभापि(जि)ते विस्तारे सप्तभागं तु पञ्चाशं तु तृतीयकम्
दशैकादशभागं तु एकांशं रहितं क्रमात् विस्तारे सप्तभागं तु षडंशं तु त्र्योदश
शोभादिगोपुरान्तानां विपुलं कीर्तितं क्रमात् ॥ विस्तारे सप्तभागं तु चतुर्दशांशं तु पञ्चमे
बिकह्यो मास इम्र्याणां गोपुराणां तु दीर्घकम् एते गोपुरसप्तांषं षोडशांशं तदुञ्चयम् ।

४३४ ] मानमारे

[स्तम्भ १]
सप्तगोपुरमाख्यातं षोडशानां तलात्मकम्
अंशं पूर्ववदुद्दिष्टो तले तले तु वर्धयेत्
उत्तरादिरथूपिपर्यन्तं शाखोक्तं तु प्रगृह्यतां
विस्तारामयोर्मध्ये बाकवाह्यामुच्यते ।
विस्तारस्य त्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव च
पञ्चभागे द्विभागं वा सालात् बाह्ये तु निर्गमः
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडंगुलवर्धनात्
पञ्चहस्तविधियोंवत् क्षुद्राणां द्वारविस्तृतं ।
द्वाराणां तु तथा प्रोक्तं हेयमाने तथा.........।
तारे पञ्चांशसप्तांशे सप्तांशे तु दशांशके
अन्यर्धं पादहीनं तु द्विगुणं द्विगुणं तु वा
सार्धपादं तु पादं वा द्वारेोत्सेधं तु सत्तथा ।
लिंगस्य मध्यमद्वारे मध्यमं तु वदाम्यहम् ।
शिवानि भूतधातुश्च नवांगुन विशेषतः ।
लिंगमध्ये तु वामे तु द्वारमध्यं प्रयोजयेत् ।
तन्मध्ये गोपुरायाथ ध्रुवपायार्धयोर्मतम् ।
गुणं वश्ये समारभ्य यावदेकोनविंशति
तावत् पङ्किस्तु विस्तारे द्वयमेकं प्रकल्पयेत् ।
यावत् पङ्किस्तु यान्या सेवेतपाय पडिकया ।
विस्तारे पञ्चभागे तु गुणांशं गर्भगृहकम्
शेषं कुड्यविशालं स्यात् ताराण्डं वा प्रहस्तया ।
एवमेकतलं ख्यातं द्वितलं तयोच्यते
विस्तारे सप्तभागं वा आयामे पि तथैव च
युगांशं गर्भगृहं तु शेषं कुड्यविशालकम् ।
एकांशं कर्णकूटं स्यात् गुणांशं गोष्टदैर्घ्यकम्
हारांतरंशिवांशं स्यात् कलह्यमेवं तु मेव वा
विस्तारे सप्तभागं स्यात् नवभाग तथायतम्
शालादीर्घं तु पञ्चांशं आयामे तु प्रकल्पयेत्
हारांतरं तु कूटं च एकैकांशे न कारयेत्
कूटान्तरसमायां शेषं हारान्तरेलिमम् ।
हारान्तराधंमानेन भद्रं वा मद्रपञ्जरम्
द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलं चाधुनोच्यते
नवांशं विभषे(जे)त व्यासं च यामं च तथा भवेत्
गर्भगृह गुह्यांशं स्यात शेषांशं प्रहपिण्डकः

[स्तम्भ २]
अलिन्द्रांशैकभागेन हारव्यासं शिवांशकम्
कुर्य्यात्कूटशिवांशेन शालायामं गुणांशकम्
एकांशं पञ्चरं व्यासं अर्धाशं द्वार्योन्तरम्
कल्पयेवं चादिभूम्यान्तं पूर्ववत् शेषवत् भवेत् ।
त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्भू भौमथोच्यते
विस्तारे तु दशांशेन गर्भगृह गुणांशकम्
गर्भगृहं तु शेषेण मध्यांशं कुड्यविस्मृतम्
अलिन्द्रं एकभागेन हारव्यासं प्रथा भवेत्
पञ्चरं कर्णकूटं च एकैकांशेन कल्पयेत्
कूटान्तरसमायामं शेषं हारांशपञ्जरम्
शालायामं तु वेदांशं अर्धाशं द्वार्योतरम्
चादिभूम्येवमाख्यातं ऊर्ध्वपूर्वमदाचरेत्
विस्तारे तु दशांशे तु भागांशं तु तथाायतम्
पूर्वे परे च शाला च पञ्चभागेन कल्पयेत्
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चतुर्भूमिमिदं परम्
चतुर्भूम्येवमाख्यातं पञ्चभूमिमथोच्यते ।
तारमेकादशांशे तु प्रायामं च तथैव च
गुणांशं गर्भगृहं तु द्विभागं मितिविस्तृ(स्तृ)तम्
अलिन्द्रांशैकभागेन हाराभागेन कल्पयेत्
एकांशं पञ्जरं व्यासं ............ व्यासं शिवांशकम्
शालादोर्घं तु वेदांशं कल्पयेवं प्रथमं तलम्
तस्योर्ध्वं भूमि व्यासं पूर्ववत् परिकल्पयेत्
तारं एकादशांशं तु तत् दीर्घं तु त्रयोदश
शालायामं तु पञ्चाशं चायामं तु प्रकल्पयेत्
कूटकोष्टादिसर्गेमिमां प्रागिवेव प्रकल्पयेत्
पाद्रे धिष्ठानयोत्तुंगं मूलप्रासादमूलवत्
चतुष्पञ्चषडंशं वा सप्ताष्टनवमेय वा
दशैकादशभागं तु कृतैका शोपपीठकम्
शेषं तु गुखभागं तु कृत्वैकांशं धरातलम्
द्विभागं चरखोतुं वा कल्पयेत् कल्पवित्तमा
उपपीठ विभागं तु तुंगं पैशापपीठकम्
अथवा हस्तमानेन द्वारमानमथोच्यते
ततुंगं चतुपञ्च षड्सप्ताष्टनवभाधि(जि)ते
दशरुद्रविभागं तु कृत्वैकांशाविशेषतः

परिशिष्टम् [४३५]
उपपीठेऽथ शेषं गुणभागं विभा(जि)ते
अधिष्ठानं तदेकांशं द्विभागं चरणोदयम्
पादबन्धमधिष्ठानं पादान् बाह्यधरातलाम्
मूलवस्तुनिरीक्ष्यैव पादाधिष्ठामक्षकम्
अथवा द्वारतुंगं तु षड्भागं तु विभाधि(जि)ते
गुणांशं चोपपीठ स्यात् एकांशं तु धरातलम्
द्विभागं चरणायाम एवमेवं विधीयते
उपपोगे(ङ्गे)ऋतुभागं मङ्घ्रिभागं विधीयते
एकांशं तु मसूरश्च पादायामद्विभागया
पकांशं प्रस्तरोत्सेधं कल्पयेत्कल्पवित्तम्
अथवान्यप्रकारेण उपपीठोक्तवत् कुरु।
शेषंतु पूर्ववत् कुर्यात् युक्तायुक्तं द्विजोत्तमा
होमान्तं सीमान्तं वा चरणायामे विधीयते
पादबन्धमधिष्ठानं हारशोभादिना कुरु।
स्तूप्यान्तं उत्तरान्तं च रसविभागं विधीयते
सपादं प्रस्तरोत्सेधं सत्यांशं गलतुंगकम्।
पाद्येन अश्रि(स्रि)नीभागं तु शिखरं शिखरे
शेषं शिखोदकं
एकमेव तलं प्रोक्तं द्वितलं शृणु सुव्रतम्।
उत्तरादिस्तूपिपर्यन्तम्
उत्तरादि शिखान्तं च नवभाग विभाधि(जि)ते
प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं तद्वयं चरणोदयम्।
मञ्चमानं शिवांशेन तत् समं कन्धरोदयम्
शिखरं सार्धत्र्यंशां त्रिपादं तु शिखोदयम्
द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलञ्चाधुनोच्यते।
स्तूप्यान्तं उत्तरादीनां भानुभागं विभाजिते
प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं सार्धद्वयंशांघ्रितुंगकम्
कपोताञ्च शिवांशेन चरणायां द्विभागया
मञ्चमानं शिवांशेन चैकभागेन कन्धरम्
शिखरोच्चं तु पक्षार्धं शेषभागं शिखोदयम्
त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्भूमिमथोच्यते।
उत्तरादिशिखान्तन्तु द्विनवांशनिभाजिते
पाहुनाद्वयंशमंचाञ्च गुणांशं चरणोदयम्
तदर्ध प्रस्तरोत्सेधं सार्ध इंशांघ्रितुंगकम्
तदर्धं च मानञ्च द्विभागं चरणोदयम्
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तत् समं गलमुच्यते
गुणांशं शिखरोत्सेधं शिखामानं शिवांक्षकम्
चतुर्भूमिसमाख्यातं पञ्चभूमिमधे,च्यते।
शिखान्तं तूत्तरादिश्च त्रयोविंशतिभागया
द्विभागं प्रस्तरोत्सेधं सार्धैबन्यांघ्रि तुंगकम्।
तदर्ध मञ्चमानं तु त्रिभागं चरणोदयम्।
तस्यार्थं(र्धं) प्रस्तरोत्सेधं चरणस्येवार्थं(र्धं)पक्ष कं
तदर्धं(र्धं) मञ्चमानं तु पादतुंगं द्विमाधि(जि)ते
प्रस्तरोक्षं(ञ्चं) शिवांशेन कन्धरोञ्चं शिवांक्षकम्
सार्धद्वयंशं शिरस्तुंगं शेषमेके शिखोदयम्।
पञ्चभूमिसमाख्यातं रसभूमिमथोच्यते
हस्तमादिशुभाख्यातं त्रायादिशुभसंख्यया
एकादिपञ्चभूम्यान्तं वक्ष्ये संशिल्पशास्त्रतः
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य नवपङ्कति विस्मृतम्
सप्तादशकराह्वये द्वितलादि विमानकम्
तारे सप्तदशोत्सेधं अन्यर्थे तु त्रिपादकम्
द्विगुणं तु तदुत्सेधं शान्तिकम् पौष्टकमानथा
धयदं चाद्भुतं चैव चतुर्योदयमीरितम्
चतुरं वृत्तमायामं द्व(द्व्य)श्रवृत्तं षडश्रकम्
अष्टाश्रममाकृतिरयौष्टां शिखरेयन् तथैव च।
समन्त्रिपादमर्धं वा मुखमण्डपमिष्यते
समन्तमखपं यस्या शास्तगलकम सवेशकम्
एकहस्तद्विहस्तं प्रासादांशांशमेव वा
अन्तलयस्य विस्तारं द्विद्गडम् तस्यवेशनम्
युग्मस्तंभसमायुक्तं युक्त्या सर्वांगशोभितम्
सावकाशान्तरालं चेत्तद्वित्रिहस्तारं तु वा
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्त हस्त विभूषितम्
धर्मं कुस्त्यार्थकं तत् समं पापादुनवाभि *********
विष्कंभमानकम्
तथुक्ततायातकरेपु हस्तमानादीनं त्रिपा *********
हानत्रिपादकरमर्धं मथाविधातम्।
तत्रैववस्तुनि यथोचितमाकरैश्चै हानिश्चा
वृत्तिकमनिन्दामनेकशाजैः
55

४३६ ] मानंसारे
विमानं भवनं हर्म्यं सौधं धामनिकेतनम्
प्रासादं सदनं सद्मगेहंमावसथं गृहम् ।
आलयं निलयं वा समस्तिदं वस्तु वास्तुकम्
क्षेत्रमायतनं वेश्म मन्दिरं धिष्ण्यकं पदम् ।
लयं क्षयमागारञ्च तथोदवसितं पुनः
स्थानं मिन्यावमुक्तानि पर्यायाख्यानि पण्डितैः ।
गेहं तु भूतांशं त्रयांशं गर्भगेहकम्
धांशभागे तु सप्तांशं युगांशं नातिरोहकम्
बाणांशं नवभागेन रुद्रांशे नवभागं तु
यामे त्रयोदशांशे तु व्यंशे नयभागं तु
सप्तदशमवांशाकम् स्तरार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता विस्तारार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता—
एकद्वित्रिचतुष्कं च षडंशांशेकभूमिके
पञ्चषट्सप्तभागं तु द्वितलस्य विधीयते ।
सप्ताष्टनवभागं तु दर्शकादशभागिकम्
त्रितलस्य विधातव्यं भागमेवं प्रकोर्तितम् ।
त्रिचतुष्कं च पद्ममात्रं पादविर्पामिष्यते ।
सपादसार्थ(र्ध)पादूनं द्विगुणं द्विगुणं तु वा
दाहस्तभस्य विस्तारं सर्वधाम्ना प्रकीर्तितम्
अथवा पादविष्कंपं पादोत्सेधं वशेन हि
तत्तत् पादोदयेयं तु वसुनन्ददशांशके
एकैकपादविष्कंपमदाडस्थेय वर्तति ।
त्रिभागद्वयमर्थ(र्ध) वा चतुर्भागेन मेव वा
कुद्यस्य र्स्तभावस्तारं प्रासादे सार्धदेशके
रसमुनिवसुभागे स्तंभं तुंगेशकेन दृढतरमिति
नेक्तं नक्तं चेानतं वेदिकायां ।
तदुदयमुखवेदैक्कशकैच्छं शमर्थं द्वयमुपरि च
बन्धम् शेषाभं गलं स्यात्
चन्द्रांश्विन्यौ स्वासु चितांशयुग्मं शैवं कुंभे
मूर्तिकगठे समञ्चे ।
पादे पादाधा(धा)रके षष्टांशुतुंगे षडवर्गा
स्यात् सञ्चितचेक शौके भूमौ ।
त्रिःसप्तांशे प्रस्तरे चोत्तरांगस्त्वर्धं स्यात्
सातुभागं कलान्तं ।
आलिंगान्वैयास्विंगस्तत् प्रैौक कुर्यात् दुश्चैं
वाधमन्निहर्थे ।
अथवा प्रस्तरोत्सेधं दण्डमानेन कारयेत्
दण्डमध्यं त्रिपादोर्ध्व्यं मुकारं त्रिविधं भवेत्
कपोतोच्चं द्विदण्डाधं लंबनं अर्धदण्डकञ्च ।
तत्समं निर्गमवापिदण्डं सार्धदण्डकम्
शेषप्रस्तारमानं तु पञ्चभागं विधीयते
आलिंगसमंशेन कुथ्यादन्तरितं पुनः
प्रत्युत्सेधात् विभागाभ्यां मेकांशावाधनं भवेत्
हर्म्यं ताराष्टभागेकं हीनं वेदिकं विस्मृ(स्तृ)तम्।
वेदितारं चतुर्थाशं विस्मृ(स्तृ)तम्
शिखरस्य त्रिभागैकं नासिकाविस्मृ(स्तृ)तं भवेत्
शिखरे पञ्चभागे तु त्र्यंशं फलकविस्मृ(स्तृ)तम्
फलिके पञ्चभागे तु वेदार्थं पद्मविस्मृ(स्तृ)तम्
पद्मरागत्रिभागैकं कुंभसौधवलप्रकम्
वलभस्यत्रिभागैकं कुंभस्योपरि कन्धरम्
अन्धरं त्रिगुणं पालितं त्रिभागेन कुड्मलम्
समं त्रिभागमर्धं वा महानासिविनिर्गमम्
तदयसञ्चिचतुर्भागं हीनं क्कन्धरतुंगकम्
शक्त्तिव्वधं(ज)तदुच्चैार्च(द्यं)त्रिपादं वा विधीयते
कन्धरौच्चं त्रिभागैकं वेदिकोदयमीरितम्
सार्धदण्डद्विदण्डं वा क्षुद्रनास्या विशालकं
पादोत्सेधे वन्दि नन्दाष्टाभागे द्वारोंत्सेधे तत्त-
देकांशुहीनं ।
विस्तारं स्यात् तत्तत्क्षार्थमानाद्दारं कुर्यात्
हर्म्यमध्ये सुराखाम् ।
योग्यव्यासपादविष्कंभमानं पादाधिक्यं
पादमर्धं त्रिपादम् ।
बाहुल्यं स्यादुच्चता वेदभागे बाह्ये साध्ये क्षेप्यं
तु त्रिभागे ।
भित्तिर्व्यासे द्वादशांशे तु बाह्ये पाञ्चांशान्त
द्वारयोग्यस्य मध्यं तद्गतवान्तं स्तंभमध्ये

परिशिष्टम् [ ४३७
तयोश्च मध्यात्प्रोक्तं भित्तिमध्यं विधिज्ञैः ।
धन्मान्तं वा च गम्यान्तं कैरवान्तं गलान्तकं
घट्टिकान्तन्तल पञ्चभेदं सर्वे बुधामास्तु ।
तत्तत् जातिवशात् प्रोक्तं धलद्वारं विधिक्रमात्
धन्मान्तं शूद्रघातीनां धगत् पैश्यं प्रकल्पयेत् ।
कुमुदं क्षत्रियं ज्ञाय्य कंठं विप्रमहोच्यते
पट्टिकां देवसंख्याया सर्वैधा तेपु योगिकम्
ध(ज)लद्वारमिदं ज्ञाय्य बाहो नालं प्रयोग(ज) येत्
द्वादशांगुलमारभ्य त्र्यंगुलविवर्धनात्
चतुर्विंशांगुलायावत् चायाम पञ्चधा भवेत् ।
प्रस्ता(स्ता)ष्टांगुलमारभ्य द्विव्यंगुलविवर्धनात्
तारे षोडशमात्रान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ।
समे त्रिपादमर्धं वा अनंनित्रं तु मध्यमे
त्रिचतुष्कं च पन्मात्रं तारं तत् समनिञ्जकम् ।
मूलात् पञ्चविभागं स्यात् भूर्तारं समश्रितम्
कटितं सिंह वक्तृं स्यात् किञ्चित् मूलानताग्रतम् ।
पव(क)नालं प्रकर्तव्यम् वामे प्रासादमध्यमे
अन्तःपीठस्य नालस्य समं वा बहिरिष्यते ।
विस्तरायाममुत्सेधं सर्वांगानोचमाक्रमात्
संक्षेपदण्डमुद्दिष्टं श्रलङ्कारमथो(थो)च्यते ।
तततग्रीवामस्तकबैजयन्ती श्रोभोगं स्यात् कर्णे-
कूटोपयुक्तम् ।
मध्ये भद्रं श्रीविशालं तदैव स्य श्रीचाधिष्टकं
स्वस्तिबन्धाः।
वेदाश्रामं तत्त्विरशोकं स्यात् दवीथ श्री-
वृततध हस्तिपृष्ठं हि नाम्ना
व्रतवाश्रामं शीर्षकं स्कन्धकाग्तं तत्तत्तन्नाम्ना
तत्तदायामयुक्तिः ।
मध्ये भद्रयुतं मकर्णकूटं च युक्तं तु मस्तके
कोट्टष्टं कुंभ भद्रनास्यम्
वृत्त वा गलमस्तरेकनाभै तत् केसरं प्रोक्तं
युग्रर्तावागलं शिरः ।
पञ्चसत तु भागे तु त्र्यंशे मध्यभद्रकम्
नागरद्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा भवेत् ।
चतुरश्रकार्यंतातश्च नागरं परिकीर्तिम् ।
अष्टाश्रं च षडश्रं च तत्तदायाममेव च
सै। षिद्राविडमित्युक्तं वेसरं तु प्रवक्ष्यते ॥
वृतं वृत्तायतं द्व्यश्नं वृत्तं चातिप्रकथ्यते
स्तूप्यन्तं चतुरश्रं वा नागरं वा प्रकोर्तितम्
पादादि स्तुपिपर्यन्तं
श्रीवास्तुप्रभृति वृत्तायात् वेसरं तमुदाहृतम्
श्रीवाकप्रभृतिवस्यध्रं विमानं द्राविडं भवेत्
तले तले विमानानां देवाधिक्षु न्यसेत् क्रमात्
पूर्वायां द्वारपालौ तु नन्दिकाकौच विन्यसेत्
दक्षिणे दक्षिणामूर्ते पश्चिमेऽच्युतमेव हि ।
अथवा लिंगसंभूतं उत्तरे तु पितामहम्
मण्डपे मध्यमे भद्रे दक्षिणे तु विनायकम्
तत् पूर्वे पश्चिमे वापि नृत्तरूपी विशेषतः ॥
कान्यायंनि च तत्भागे क्षेत्रपालं तथैव च
शान्तकं लासनं युक्तं दिशामूर्ति न्यसेत् बुधाः
विशेषेण कनोपेत रूपाणां वा विधीयते
एवं मूलतलं प्रोक्तं उपर्युपरि वक्ष्यते
पुरन्दरं न्यसेत् पूर्वे सुब्रह्मण्यमथापि वा
दक्षिणे रा(श)रभद्रं च नारसिंह च पश्चिमे
उत्तरे तु विधातारं धनदो वा विशेषतः
एवं द्वितलं विन्यासे त्रितलं नमुहृदनाम् ।
तले तले म(म)टान् सिद्धान् गन्धर्वादिर्मुनी
न्यसेत्
षोडशप्रतिमाश्चैव सर्वन्तपरिकीर्तिताम्
ग्रीवाधस्तात् प्रतेरुध्र्वे कोणे कोणे नृपान्यसेव
सर्वेषामपि देवानां तत्तद्वाहनमीरितम्
इन्द्रेमादिभिः युक्तं विमानं संपदां पदम्
कूर्पर्माडै स्तो रखैर्मध्यभेदैर्युक्तं सर्वांगशोभं
नानाधिष्ठानांत्रिवेदीयादियोगम् ।
या(धा)न्नः प्रोक्तं ते तवा नामयो गधर्मशालैः
पञ्जरं तोरणं मध्यभद्रम् ।
मयमते वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधाने
नाम एकोनविंशाध्यायः ॥

४३८ ] मानसारे
वाम स्तम्भः (Left Column)
अथ जीर्णोद्धारणं लक्षणं
अथ वक्ष्ये विशेषेण जीर्णोद्धारणं लक्षणम्
वसिष्ठादिकृषीणां चेश्वरेण प्रचोदितम् ॥
भूलोके तु प्रतिष्ठा स्यात् देवालयः विशेषतः ।
ऋषिभिः पूजितं पूर्वमसुरराक्षसकिन्नरैः ॥
नृपैः नरैश्च विप्रैश्च सेवभिश्च प्रतिष्ठितम् ॥
मरामागें वने चैव नदीतीरेषु मध्यमे
जीर्णे पुरातनं बिंबं ...... मतिमान्नरः ।
पूर्वस्थानं विंबभेदा पदभेदमथापि वा ।
स्थानभेदं मूर्तिमदं गर्भभेदं तथैव च
ग्रामभेदं राज्यभेदं बिंबभेदं यथाक्रमात् ।
जीर्णे लिंगंस्याङ्गिभागे वायुनैऋत्यवाऽथवा
प्रतिष्ठां कारयेद्वास्तुकामेण स्थाननाशनम्
कर्तृदोषं महाव्याधिः प्रजानाशं विशेषतः
कलहं सस्यनाशं च विद्यते नात्र संशयः
पूर्वोक्तानां दिशां मन्यादिक्षु कर्तुं जयप्रदम् ।
पुत्रपौत्रादिविम्पुंर्द्धिक्षाशां भक्ति प्रजायते
चालये वाथवे च प्रतिष्ठाभूतवरिक्षके
दृष्ट्याभावे तु नक्षत्रे पूर्वस्थापनकल्पितम्
बिंवस्यकर्तुं वस्तूनां किञ्चितभोगं भविष्यति
चालयं स्थापनं वस्तूनां क्षीणचन्द्रवत्
व्याधयः चोरपीडांश्च पूजाफलं तु निष्फलं
तस्मात् सर्वप्रयत्ने नपूर्वस्थापनमाचरेत्
कर्तृन योजयेत् धीमान् शिल्पस्थापनसंख्यया
पदं च पदभेदं च पदपूर्वसमानकम्
स्थपतिः स्थापनं चैव चलनंगे मूलकम्
उत्तरायणमासे तु पूर्वपक्षे विशेषतः ।
कर्तानुकूलनक्षत्रे बर्धवैनाशिकं विना
जोव्हटिष्टिवलैर्युक्ते शुभहृदिवसमन्विते ।
तस्मात् सर्वप्रयत्ने न जीर्णोद्धारममाचरेत्
तस्य व्याधिभयं नास्ति न च शत्रुभयं कचित् ।
नृपक्रोधं शिशुद्रोहं गुरुद्रोहं विनश्यति ।
बहुत्वनाशनं सभ्यं सर्वदोषनिवारणम् ॥
दक्षिण स्तम्भः (Right Column)
अपमृत्युभयं नास्ति सर्वेषां भाग्यवर्धनम्
बाहुपुख्यव्रतं कर्तुं जीर्णोद्धारखस(सं) भथम् ।
तस्यपुख्यफलं वक्ति शक्तये बसथीश्वराः ॥
इति शिल्पशास्त्रे शतविंशतिः अध्यायः ॥
अथ शंकुस्थापनम्
वक्ष्येहं ....परिच्छेदं धैर्यंसति
उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षशुभोधये ।
प्रशस्तपक्षनक्षत्रे विमले सूर्यमण्डले ।
गृहीतवस्तुमध्ये तु समकृत्वा भुवस्थले ।
नदण्डमालेन समं तु चतुरश्रकम्
तत्र मध्ये स्थापयेच्छङ्कुत्तन्मानमधुनोच्यते ॥
अपरन्तिमात्रभायामं अग्रमेकांगुलं भवेत्
मूलपञ्चांगुलं चासं सुव्यक्तं नीव्रणं वरम् ॥
अष्टादशांगुलं मध्यं कन्यास्त्वादशांगुलम्
व्यायामं सहशं नाहं मूलेग्रे तु नवांङ्गुलम् ॥
दन्तैश्चन्दने चैव खदिरं कूबरशमि ।
शाकं च तिन्दुकं चैव शंकुं वृक्षमिरितम् ॥
अन्यैस्सान्द्रं मैप्रोक्तं तस्याग्रं च प्रवृत्तकम्
शंकुद्विगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् ॥
पूर्वापराह्णयोच्छाया यदितन्मण्डलांततः
बिन्दुद्वयकं सूत्रं पूर्वा परादिभिष्यते ॥
बिन्दुद्वयान्तरं भ्रान्त घवराननवृध्याः
दक्षिणोत्तरंगं सूत्रं मेवं सूत्रद्वयं न्यसेत् ॥
छायया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रयोजयेत् ।
अक्ष्यायां वृषभमेशा प्रवृच्छाया अनाख्यहि ।
मेषे च मिथुने सिंहे तुलायां द्व्यंगुलं नयेत्
कुलिरे वृश्चिके मत्स्ये शोधयेत् चतुरंगुलम् ॥
धनुःकुंभे षडंगुल्यं मकरेष्टांगुलं तथा
छाया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रसारयेत् ॥
अष्टयष्ट्या यतारज्जु तालके तयकल्ककः ।
कार्पासपट्टसूत्रैस्तु च दर्भेश्च न्यकल्ककः ॥
अंगुलाग्रसमास्थूला त्रिवर्तिग्रन्थिवर्धि(जिं)ताः
देवद्विजमहीपानां शेषयोश्च द्विवर्तिका॥

परिशिष्टम् [ ४३९ ]
खदिरं खादिरं चैव मधूकं क्षीरिणं तथा
खातशं कुसुमैः प्रोक्तं मन्यावासरधुरूजम् ॥
एकादशांगुलाद्ये कत्रिंशो भान्तान्तदैर्ध्यकम्
पूर्णमुष्टिस्तानाहस्स्यात् मूलं सूचिनिभं भवेत् ॥
खपतिर्घरवेषाख्याः प्राङ्मुखावाप्युदङ्मुखः
दक्षिणे नाष्टलग्रह्य ताडयेदष्टाभिः क्रमात् ॥
द्वजेके नेत्रनेयनगुहयुगं चाश्वि रुद्राक्षमक्षं
नैर्ऋकवोनचन्द्रौ नवनयनकं वह्निवेदाग्निवारुं
षट्पद सप्ताएकाष्टौ मुनिरसरसकं भूतवेदाब्धि
चाक्षं नेत्रं मात्रं च मेषादिषु शकेऽस्मिन्
दिने यच्छ्वयं ध्यात् ।
समाक्ष्यभानुर्गमनं द्वारार्श कन्याकां यजेत्
परोक्तांगुलिमात्रयुक्तिः ।
ततस्तुकाष्ठमुपगृह्य तद्वशंम्य विस्तृतमविद्धधोत
वस्तुतुम् ।
इति मयदेवसूत्रशास्त्रे शंकुस्थापनं समाप्तम् ॥
श्वेतपूर्णं त्रिभागं स्यात् विभागं चैव गुग्गुलम् ।
भागार्थं लाक्षसङ्गं स्यात् तदर्धं तु कषायकम् ।
अन्यानि शेषं द्रव्याणि एकैकं तु प्रमाणकम् ।
श्रीगुरवे नमः
शुक्लांबरधरं विष्णुं उपशान्तये
श्यामां श्रुतिमतिं ध्यात्वा सद्भालेमाल्यभूषणम्
प्रसन्नवदनां पद्मपत्रामनयनत्रयाम् ।
ओं महां वागीश्वराय नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
यावत् प्रासादविस्तारं तत्तत् दण्डमिवाच्यते
कृत्वा चतुष्पदं मूलं प्रासादस्य तु चिस्म्(स्तु)तम्
चतुरश्रीकृते तेनामुखायामीतो ह्यतः ।
पादाधिकं पायान्यर्थे पादूनं तु मयापि वा
द्विगुणं द्विगुणार्ये(र्धे) वा त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ।
मुखायाममितिप्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः ।
मूलहर्म्यसमारभ्य षडष्टादण्डमानतः
दशद्वादशदण्डैर्वा मनुदण्डावसानवम्
षोडशाष्टदशैर्वाथ महापीठं प्रयोजयेत् ।
प्राकारद्वारं सर्वेषां कल्पयेत् वृषभाालयम्
वृषभस्य परभागे तु कल्पयेत् बलिपीठकम्
गोपुरस्य बहिनापि च गन्त्वा बलिपीठकम्
प्रासाददण्डमानेन एकं द्वित्रित्रिदण्डकम्
गोपुरात् बलीपीठान्तं च अन्तरं मानयेत् सुधीः
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तं पीठविशालकम् ।
प्रासादार्थे(र्धे) त्रिभागैश्च पञ्चभागं त्रिमानिक
अथवा द्वित्रिभागं स्याः पीठविस्तारमेव च ।
उपानादि स्थूपिपर्यन्तं चाष्टाविंशति भाजयेत्
आधारोच्छ्रं गुणांशस्स्यात् पादतुंगं षडंगकम्
बृद्धांशं प्रस्तरोचे(च्छ्रे) दं चोर्धं(र्ध्वं)पादं शरांशकम्
तदूर्धोद्विपादमञ्चोर्ध्वं एकांशं वेदिकोदयम्
तद्वयं कण्ठरोच्छेदं वेदांशं शिखरोदयम्
तदूर्ध्वं स्थूपि युग्मांशं तुंगं तु परिकल्पयेत्
एकादिपञ्चभूम्यान्तम् तारोत्सेधस्यलक्षणम् ।
द्वित्रिहस्त समारभ्य द्वित्रिहस्त विवर्धनात्
द्वित्रिनन्विकराक्षान्तं पञ्चमानं चाल्यहर्म्यके ।
एकभूम्यस्य विस्तारं द्वितलस्य कथ्यते
चतुष्पञ्चकराभ्यां च द्वित्रिहस्त विवर्धनात् ।
गर्वत्रयोदशहस्तान्तं पञ्चमानं द्विभूमिके ॥
पञ्चषट्करमारभ्य द्वित्रिहस्त विवर्धनात्
तिथिषोडशहस्तान्तं पञ्चभूम्यां च विस्तरम् ।
पञ्चभूम्यां च विस्तारं हस्तमेदं मिदं परम्
अथवा हस्तमूर्ध्वे तु पादहस्तविवर्धनात्
अर्धत्रिपादहस्तं तु मानमेयं प्रकल्पयेत्
एकादिपञ्चभूम्यान्तं मानं पादादिहस्तयोः
अतिश्छन्द्रविकल्पं च यामानं चतुर्विधम्
जाता च पूर्णहस्तं च त्रिपादश्चन्दसंयुक्तम्
अर्धहस्त विकल्पं च पादहस्तमपादकम्
एते चतुर्विधं प्रोक्तं हस्तेन द्वे समानकम्
धाञ्जविस्तारमेवोक्तं योजयेत् बुधं वरान्
तन्मानं योजयेत् धीमान् आयादी शैजयेत् बुधः
आयादिश्रिविधं प्रोक्तं अथवा षड्विधरुच्यते
आयादिशुद्धितन्मानं सर्वसंपत्समृद्धितम्

४४० ] मानमारे

[वाम-स्तम्भः / Left Column]

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वदोष समाहरेत्
अधिष्ठानादयेश्चत्रिविंशत् भागविभाजिते
द्विभागं प्रथमोत्सेधं गुणभागं उपानकम्
जातिषडांशकं चोर्ध्वे कुमुदं तु शरांशकम्
अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते
॥ श्रीः ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम्
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादवत् गुरु ।
-----------------वास्तूनां प्रासादमूलफेरकम्
आयादिशुद्धिसन्माखोयदायुकिक्शिल्पिवुद्धिमान्
एकादिभानुभूम्यान्तं तु गमात् प्रशस्यते ।
विस्तारे त्रिविधप्रोक्तं उत्सेधं तदुच्यते
विस्तारापसार्धं यातुंगं पातुंगं द्विगुणं तु वा ।
द्विगुणापातमातिथ्यं सार्धत्रिवहुभूमिके यन्त-
रादि शिष्टां तथा
चत्तरं मण्डशालादि द्वारशोभा प्रकल्पयेत्
मूलप्रासादविस्तारं एकार्धं द्वित्रिभागया ।
तत् संख्या द्वारशोभां तु विस्तारं तत् प्रकल्पयेत्
विस्तारे च विधि प्रोक्तं आयमेकं द्विभागया
विस्तारात् पन्तिनन्दांशा आयमहृद्रांशकं भवेत् ।
द्वारोत्सेतं युगभागं तु एकांशं मे उपपीठकम्
शिवांशं अधिष्ठानकौक्ष द्वयांशं चरणोदयम्
शक्तिथ्रिशत्रिभाग विभाषि(जि)ते
द्विभागं प्रथमोत्सेतं गुणभागं उपानकम्
गजगतिषडंशकं इच्छोहे कुमुदं ॰॰॰च शंशकम्
एकांशं वा....इचोहे द्वयंशकं कण्ठकोदयं
एकांशापाशनं इच्छोहे महापद्मद्वयंशकम्
एकांशं ऊर्ध्वकंपोश्च अधिष्ठानक्रमशोहिदं
रसमुनिवसुभागे स्तंभतुंगे तु भाषि(जि)ते
मुनिभागं तु युगं पादतुंगकम्
क्रियाशथलं गोगोक्ष दमलंगार प्रभापते
आलन्गारतुंगमानं तु एकोनविंशतिभागया

[दक्षिण-स्तम्भः / Right Column]

युगांशं कलशकं प्रोक्तं लाटि एकांशकं भवेत्
क्रियांशार्धं गलमानं तु वलकावेदार्धकं भवेत्
द्वयांशं वीरकन्धं च युगांशं पोतिका भवेत्
क्रियांशार्धं गलमानं तु वलका वेदार्थकम् भवेत्
द्वयांशं वीरकन्धं च युगांशं पोतिका भवेत्
स्तूपान्तं उत्तरार्धं च भानुभागं विभाषि(जि)ते
प्रस्तरोच्चं सपादार्शं सार्धद्वयंशांघ्रि तुंगकम्
क्यो(तो)रचं शिवांशेन चरणायां द्विभागामंच-
मानकम्
शिवांशेन चैकभागेन कन्धरम्
शिखरोच्चं तु पक्षार्धं शेषं भागं शिखरोदयम्
त्रितलं चैवमाख्यातं द्वारशोभा प्रकल्पयेत्
उत्तरादिशिवां तं तु मानं
प्रस्तरोच्चं दशनन्दांशं उत्तरा चतुर्थमातृकम्
पद्मचरांशं च कपोतश्चरसांशकम्
यालं वेदांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
पादोच्चं अर्धभागं च चोर्ध्व प्रस्तरगलशिरोषं वा
पादोच्च षष्ठभागेन एकांशं वेदिकोदयम्
द्वयांशं चरणोदं च एकांशं प्रस्तरं भवेत्
शिवांशं गलमानं तु द्वयांशं शिरीष भवेत्
स्तूपाय एकांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् पादतुंगम्
प्रस्तरोच्छेदं दशनन्दांशं उत्तरं''''मेव चादौ
पद्म च शंशक्ष(1) कपोतकं रसांशश्च यालवेदांशकं
प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते ।
द्विपादोच्चमानं तु युगांशं च विभाषि(जि)ते
अर्धोशवेदिकोच्वं तु एकांशं चरणोदयम्
तदर्थं मञ्चमानं तु तत्समगलमानकम्
द्वागनं शिवांशश्च तदर्थं स्तूपिकं भवेत्
ऊर्ध्वपद्म च पद्मांशं कपोतं षट् पंचकम्
यालं द्वयांशकं चैव प्रस्तरोच्च यथाहिविधि
गलतंगं युगांशं च एकांशं वेदिकोदयम्
शीर्ष चक्रीयातुंगं च तुंगमानं विधीयते
शिवरोगद्वयांशाधं अर्धशंकृतवाटिकां
एकार्धं शिवरोगं च महापद्मं अर्धंचकं

परिशिष्टम् [४४२]

स्तम्भ १ (वाम स्तम्भ)

अथ चशकं स्तूपोच्छ्रं पादांशं विभूमिलक्षण
क्रमात्
अथ वक्ष्ये विशेषेण पञ्चभूम्यां च लक्षणम् ।
एकादिभानुभूम्यष्टं तुंगमान प्रशस्यते
विस्तारोश्च विधिं प्रोक्तं उच्छेतं तस्य उच्यते ।
विस्तारात् सार्थ पादूनं पादूनं द्विगुणं तु वा
द्विगुणात् पादमातिथ्यं सार्धं त्री बहुभूमिके ।
अंतरं मण्डलं शाला द्वारशोभा प्रकल्पयेत
मूलप्र(प्रा) सादविस्तारे एकार्थ द्वित्रिभागया
तस्य संख्या द्वारशोभान्तु विस्तारे तत् प्रकल्पयेत्
विस्तारे च विधिप्रोक्तं आयामेकं द्विभागया
विस्तारपत्तिरुद्रांशं आयामे तु त्रयोदश
द्वारोत्सेधं पञ्चभागं तु द्वयांशं उपपीठकम्
एकांशं अधिष्ठानं कोश्चेतं द्वयांशं चरणोदयम्
अधिष्ठानादये शक्ति विंशत्रिभा[गं] विभा-
वि(जि)ते
द्विभागं प्रथमोत्सेधं गुणमानं उपानकम् ।
जगति षडंशश्चोर्द्धं कुमुदं तु चरांशकम्
एकांशं पाशनं षोडे द्वयांशं कन्थरोद्भवम् ।
एकांशं वाशनं प्रोक्तं महापट्टत्रयांशकम्
एकांशं उर्ध्वकंपोच्छ्रं अधिष्ठानवशात पितुः ।
पादतुंगगुणांशश्च द्वयांशं चरणोदयम्
एकांशं प्रालंगारगोच्छ्रं तु कुगुडं पट्टि च वेदिका
प्रालंगारतुंगमानं तु एकोनविंशतिभागया
युवांशाकल्कं प्रोक्तं ताडि एकांशकं भवेत् ।
क्ष्त्रियांशार्धंगमानं तु फलका बेदार्थकं भवेत्
द्वयांशं वीरकुगुडं च युगांशं पोतिकास्तथा ।
नाना अलंशा (का) रसंयुक्तं कल्पयेत् शिल्पिवित्तमः
स्तूपान्तं उत्तरान्तं त्रयोविंशति भाषि (जि) ते
प्रस्तरोच्चे सार्धवत्यांगतुंगं
तदर्थं (धं) मंचमानं तु त्रिभागमचरणोदयम् ।
तस्यार्धं प्रस्तरोच्छेतं चरणस्योध्वंपालिकम्
मञ्चमानं तु पादतुंगं द्विभाषि (जि) ते
प्रस्तरोच्चं शिवांशीन कन्थरोद्भवशिवांशके

स्तम्भ २ (दक्षिण स्तम्भ)

सार्धद्वयांशं शिशिरस्तुंगं शेषमेकशिरोदयम्
यदा(था)युक्त्यास्तथा शिल्पिकल्पयेत्पञ्चभूमिके ।
प्रस्तरोत्सेध एकर्विशांशं उत्तरापेदमातृकम्
उर्ध्वपद्मं चरांशञ्च कपोतं सप्तमातृकम् ।
यालं युंवांशकं प्रोक्तं एकांशं वाशनं भवेत् ॥
पातोच्छ्रं त्रिभागेन द्वयांशं चरणोदयम्
प्रस्तरं गलमानं तु शिरीषमञ्चं शिवांशाया ।
पादोच्छ्रं युवांशेन एकांशं बेदिकोदयम्
शेषं च त्रिभागेन द्विभागं स्तंभमुच्यते
एकांशं ********** कल्पयेत् शिल्पिवुद्धिमान
प्रालंगारतुंगमानं तु रुद्रांशं तु भागया ।
पादोच्छ्रं युवांशन एकांशं वेदिकोदयम्
शेषमंचत्रिभागेन द्विभागं स्तंभमुच्यते ।
ताडि एकांशकं चैव त्रिंशाथौगम्येव च ।
फलका अर्धवेदांशं वीरकण्ठं द्वयांशकम् ।
नाना अलंकारसंयुक्तं चालंगारं प्रभाष्यते ।
शेषं च एकविंशांशं उत्तरं च शिंवांशकम् ।
उर्ध्वपद्मं द्वयां चांशं चा कपोतं प्रियमैव च ।
यालं एकांशकं प्रोक्तं वेदिकायां शिवांशाकम् ।
गलं द्वयंशकं चैव तत् समं उत्तरं उर्ध्वपद्मकम् ।
वृतवारिद्वयांशं च वृत्तं च यकवाशनम् ।
शिखरं पञ्चांशकं प्रोक्तं महापद्मं शिवांशाकम् ।
प्रस्तरेऽष्टदशस्तांशं उत्तरद्वयमेव वा ।
उर्ध्वपद्मं चरांशञ्च कपोतं रसांशकम् ।
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् मंचमानकम्
द्विभागचरणोच्छ्रं तु नन्दभाग विभाषि(जि)ते ।
एकांशवेदिकोत्तुंगं त्रियांशं चरणोदयम् ।
शिवांक्षं प्रस्तरोच्छेतं एकांशं गलमानकम् ।
द्वयांशं चानलं चैव शिवांक्षं स्थूपिकोदयम् ।
पादोच्छ्रं त्रिभागेन द्विभागस्तंभमुच्यते
एकाशं प्रालंगारे उच्चं तु प्रालंगारं प्रभाष्यते
प्रालंगारतुंगमानं तु रुद्रांशं तु भागया ।
ताडि एकांशं चैव त्रियंशाथौगम्येव च
फलगा अर्धवेदांशं वीरकण्ठद्वयांशकम्

४४२ ] मानमारे
नाना अलंङ्कारं संयुक्तं आलंगार प्रभाच्यते
शेषं एकोनभागं तु उत्तरं तु शिवांशकम्
पद्मं च एकार्धं कपोतद्वयमेव च ।
यालं अर्धौशकं चैव तत्त्वत् समवेदिका भवेत्
गलं द्वयांशकं चैव कृतवारि शिवांशकम्
अर्धीशयर्जवाहं च मानहं चरमेय च
द्वयांशं स्तूपिकं प्रोक्तं कल्पयेत् कण्टेकूटकम्
विस्तरोच्चं दशसप्तांशं उत्तरायुमेव च
उर्ध्वपद्मं चंरांशं च कपोतं रसांशकम्
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
त्रिपाद मुञ्चमानं तु अष्टभागं विभाषि(जि)ते
एकांशं वेदिकोच्चं तु द्वयांशं चरणोदयम्
एकांशं प्रस्तरोच्चेदं शिवांशगलमानकम्
द्वयांशं शिखरोच्चेतं स्तूपिपद्मैकांशकं भवेत्
पद्म चरांशं च कपोतमरसांशकम्
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मंचमानं विधीयते
चतुर्थपादोच्चं तु सप्तभागं विभाषि(जि)ते ।
अधौशवेदिकोच्चं तु एकांशं चरणोदयम्
अर्धांशं प्रस्तरं प्रोक्तं गलं एकांशकं भवेत्
शिवांशं शिरीपं चैव स्थूपि अर्धौशकं भवेत्
प्रस्तरोच्चं दशसप्तांश उत्तरायुयमेव च
उ(ऊ)र्ध्वपद्म चरांशं च कपोतं रसांशकम् ।
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
गलतुंग युयांशं च एकांशं वेदिकोदयम्
शेषं गलमानं तु गलमानं विधीयते ।
शिखरोच्चं द्वयांशाधैं अधीशं कृतवारिकं
एकांशं शिखरोच्चेयं महापद्म च अर्ध(ध्र्)कम्
स्थूपि पर्कांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् पञ्चभूमिके ।
अथ आयादिलक्षणं कथ्यते
अथ वक्ष्ये विशेषेण आयादीनां यथाक्रमम् ।
आयादिशुभसंयुक्तं सर्वशास्त्रसमुद्धृतम् ।
आयव्यय च योनिश्च रिक्षां वारं तथैव च ।
अंशं वा तिथिलग्नं च आयुर्दशविधं तथा ।
॥ आयायम् ॥
नागवेदरविं आयं एकादिभिः पुनः पुनः
॥ व्ययम् ॥
नन्दनादमुनि चैव रसभूत चतुर्थकम्
गुणाक्षिमकनाडिश्च विथोकादि पुनः पुनः
हरिकरध्वधश्वानं गद्यमोक्ष वायसम्
एकादि अष्टं संख्यायां नवादीनां पुनः पुनः
॥ नक्षत्रम् ॥
एक पुष्प विशाखादि शतभित्रिश्च तु मृगीः
पञ्चहस्तरसार्धेधं भरगां सतसंयतम् ।
अष्टमेखाश्रवा ज्येष्टा प्रोष्ठोत्तरं दशास्था ।
एकादश्यां पुनर्वस्वा स्वातिद्वादशमुच्यते
त्रयोदश्यां श्रविष्ठा....रोहिण्यां तु चतुर्दशी ।
पञ्चादशोत्तरं चैव पूर्वाषाढ़ां तु षोडशः
अश्वसप्तदशं चैव धात्रे अष्टादशं भवेत्
नवोदशेषतालेनाचोष्टं विंशतितस्तथा
एकविंशाद्रसंयुक्ता द्वाविंशं नैव चैत्रका ।
त्रयोविंशं तु श्रवणं चतुर्विशं तु कृत्तिका
पञ्चविंशत् पूर्वफल्गुन्यां मूलं षड्विशमेव हि
सप्तविंशांतरेवन्यां पुष्यादीनां पुनः पुनः
शशिसौम्येशकभानु कुधोगुरुशनैश्वरः
एकादिसप्तसंख्यायां अष्टादीनां पुनः पुनः ।
॥ अंशम् ॥
तस्करो भुक्तिशक्तिश्च धन्योनरपति क्लियः
निर्भाति निधनप्रेष्या अंश नव पुनः पुनः
॥ वंशम् ॥
ब्रह्मक्षत्रियो वैश्या शुद्राणां तु चतुर्विधम्
एकादिचतुपर्थं तमेकादीनां पुनः पुनः
॥ तिथि ॥
नवनिभानु षट् पूर्वं पञ्च पञ्च पुनः पुनः
॥ लग्नम् ॥
कर्कटे वृश्चके मीने एकादिभि पुनः पुनः

परिशिष्टम् [ ४४३
यायुदीनं तु वक्ष्येहं एक द्वित्रिः चतुः क्रमात्
दिनस्य चतुपञ्चाशत् पदमेवं शतषट्कम्
एकादि चतुपर्यन्तं शत् क्षुद्यष्ट संयुक्तम्
एवं चतुश्चतुर्थादि वर्धयेत् पुनः पुनः
आयादि प्रायुरन्तेन दशमेवफलं क्रमात्
आयाधिक्यं धनाधिक्यं व्याधिक्यं याधनक्षयं
आयव्ययसमं चैव सर्वदोषसमुद्भवम्
आयामविधायाधिक्य स्वेकं पुत्रसौभाग्यसंपदं
द्वितीयं चायुरारोग्यं तृतीयं बन्धुसंपदाम्
चतुर्थं विजयं प्रोक्तं पञ्चमं शत्रुनाशनम्
षष्टमादाय वृद्धिं च सप्तमं त्रिसुखं भवेत्
अष्टमं कीर्ति विजयं नवमं वस्तुलाभकम्
दशमं धनलाभं च एकादश्यां सुखो भवेत्
द्वादश्यां कार्यसिद्धि स्यात् आयादिकफलं भवेत्
व्ययमेकाधिक्यं चैव सर्वदोषसमुद्भवम्
योनीनां च फलं चैव सिंहादीनां शुभं शुभम् ।
सिंहेति विजयं चैव खरं वै चार्थनाशनम् ।
ध्वजेन सर्वसिद्धि स्यात् श्वान सर्वं विनाशनम्
हस्तीनां विजयं चैव धूमं मरणसंभवम्
वृषभं धान्यसंप्रोक्ति काकदोषसमुद्भवम्
योन्याष्टफलं चैव नक्षत्राणां फलं शृणु
कर्तुर्जन्मनक्षत्रं नृपनक्षत्रं संयुतम्
प्रामरिक्षं च संयुक्तं मूललिंगं तु रिक्षकम्
वैरोदयं नक्षत्रं तन्नक्षत्रसंयुक्तम्
जातिरिक्षसमायुक्तं यावियनं शुभमानता
त्रिजन्मयुगलं वेत्ता अष्टषट्‌नन्दकं भवेत्
शुभावहादिनं ह्येतत् त्रिजन्मसर्वसिद्धिदम्
युगलं सर्वार्थसिद्धिं स्यात् वेदरिक्षसुखं त्विदम्
ऋतुभं श्रीपदं ज्ञेयं वसुभं पत्रवर्धनम्
नन्दक्षं विजयं प्रोक्तं शुभावहसिनालयम्
त्रिवत्प्रत्युत्तरं चैव विधान च विवर्धयेत्
विपत् शत्रुवृद्धिं स्यात् प्रत्युरं पुत्रनाशनम्
धनं च वधनक्षत्रं त्वशुभे लाभं भवेत्
जन्मद्वाविंश नक्षत्रं त्रयोविंशतिरेव वा
रिक्षं बैनाशिकं चैव वर्धयेत्तु विचक्षणः
पूर्वादिरेवन्यातं फलवैसप्तविंशति
पुष्यं पुत्रविवर्धे च विशाखाविपरीतकम्
पुष्यादिरेवख्यांतं शतरिक्षसौख्य बा मृगीशत्रु
विनाशनम्
ग्रस्तं यायुः सुवर्जं च आषाढ़े सर्वमे शुभम्
भरणी मरणं चैव मघस्य धनदं भवेत्
ज्येष्ठास्त्री धनं चैव प्रोष्ठोक्तं विजयं भवेत्
पुनर्वसुपुत्रसन्तानं स्वातिसौभाग्यमेव वा
श्रविष्ट श्रोकरं चैव रोहिण्यश्रोपदं भवेत्
उत्तरं शुभदं चैव वाद्येक्षा मरणं भवेत्
अश्वतो(नी) विजयं चैव आश्ले(श्ले)षां मरणं
भवेत्
चानुराधा शुभं चैव प्रोष्टभं पुत्रवर्धनम्
चार्जाय विजयं चैव चित्राचित्रविवर्धनम्
श्रवणे श्रोपदं चैव कृत्तिकाग्निभयं भवेत्
पूर्वफल्गुनिसुखं चैव मूलं तु रोगदं भवेत्
पौषमं रोगदो विद्यात् नक्षत्राणां फलानि वै
वारेषु रविवारादि रवि...............
इन्दुश्रीमन्मारोग्यं श्रेयं तत् स्नाननाशनम्
बुधस्य परमसौख्यं धीवे श्रीपुत्रवर्धनम्
सोमे सस्तिधं वन्द्यं च सौटी क्रोधं भयं भवेत्
अंशमेवाफलं चैव धान्योधनविवर्धनम्
निधनं चार्थनाशं च शक्ति शक्ति व वर्धयेत्
नृभीति नृमथकुर्यात् भुक्तभाग्यफलं भवेत्
क्लीवः पुत्रविनाशार्थं तस्करा तस्करोदयम्
नरपति राजभाग्यं स्यात् प्रेष्या सर्वार्थसिद्धिदं
अंशनवविधं चैव फलमेवं क्रमेण तु
वंशं चतुर्विधं प्रोक्तं ब्राह्मणादियथाक्रमम्
ब्राह्मणानामष्टभाग्यं
प्रथमं वर्जयेत् धीमान् द्वितीये तु सुखप्रदम् ।
तृतीये सुखमाप्नोति चतुर्थं शत्रुवर्धनम् ।
पञ्चमं पुत्रलाभं च षष्टं चायुः प्रवर्धनम्
सप्तमं सर्वसिद्धिः स्यात् अष्टमं मणं भवेत्
56

[Header]
४४४ ] मानमारे

[वाम-स्तम्भः / Left Column]

नवमं कलहं चैव दशम्यां जयमेव च।
एकादश्यां च सुखं चैव द्वादशं पुत्रवर्धनम्
त्रयोदश्यायुनारोग्यं तत् परे धननाशनम्
एवं सर्वफलं चैव सर्वदोषनिवारणम्
चतुर्थं धननाशं च पञ्चमा पुत्रलाभदम् ।
मेषे योगं च संपत्ति ऋषभे श्रीपदं भवेत्
मिथुने धान्य सिद्धि स्यात् कर्कटे नाशनं भवेत्
सिंह धनपतिं चैव कन्यायां धान्यसंपदाम्
तुलायां सुखमाप्नोति वृश्चिके धर्मचिन्तयः
धनुज्ञानं च सिद्धि स्यात् मकरे पुत्रवर्धनम्
कुंभे तु धनलाभं च मीने दोषविनाशनम्
...............शोनाकेन विशोषिताः...............
एकादश्यां षड्विशांताः प्रायुनां वर्धयेत् क्रमात्
अधर्मशान्तफलं प्रोक्तं व्यधर्मं दशव्यज्ययम्
योन्याष्टबलं चैव रिक्षं लक्षफलं भवेत्
पारं सप्तबलं चैव वंशं नवफलं भवेत्
वेदशं बलं वंशं तिथि त्रिंशफलं भवेत्
लग्नं शतबलं प्रोक्तं प्रायुनां सहस्रफलं भवेत्
एवं बलाधिकश्रेष्ठं प्राय्यादिशुभदं फलम्
प्रायव्यय च रिक्षार्खा वारं वंशतिथिकमात्
त्रियुक्तं वा षटकं वा विशुभमेव फलं भवेत्
योन्यामेकद्वियुक्तं बालभ्रांशं द्वित्रिकं तु वा
प्रायूनां तु नव वापि यष्टाशस्तु वा बुधा प्रायाद्य
प्रायुरान्ते न दश संख्या शुभावहम्
गवां चश्वोमृगशिरो हस्ता स्वातिपुष्यपुनर्वसु
मैत्रश्रवणरेवत्या एते देवगणा सताः
अश्विनो मृगशीर्षं तु स्वातिशीर्षहस्तं स्वाति-
पुष्यं धनुपं
रोहिणी त्रीणि पूर्वाणि भरण्यार्हस्तदैव च
त्रीणि उत्तराणि विज्ञेया मानुष्या इति कीर्तिताः
रोहिणी पूरं पूराढं
अग्निमंखा विशाखाश्च प्राश्रे शाशन तारका
धनिका चित्रसंयुक्ता ज्येष्टामूलं तु राक्षसाः
सगणं चोत्तमं विद्यात् मध्यमे दैवमानुषम्

[दक्षिण-स्तम्भः / Right Column]

अधमं देवराक्षस्यं मरणं नरराक्षसम्
स्त्रीराक्षसं न कर्तव्यं पुरुष राक्षसम्
बालं कुमारं राजं च वृद्धं च मरणक्रमात्
बालादिपञ्चसंख्या च यष्टवृद्ध्यादिन व्ययेत्
शेषं पञ्चहरेत् घोमान् बालादिमरसान्तकम्
बाल तु रोगनाशार्थं कुमारं यवनं शुभम्
राजं चाष्टभोगेन वृद्धांतायु विवर्धयेत्
गृहीतं हस्तमारभ्य भ्रष्टवृद्धिदिनं हरेत्
शेषं पञ्चहरेत् द्योमान् बालादिमरखान्तकम्
बालं तु रोगनाशार्थं कुमारं यवनं शुभम्
राजन्यष्टभोगं ........................
मरणं सर्वनाशार्थं राजराष्ट्रं विनाश्यति
जन्मसंपत् क्षेमं प्रत्युरं साध"..............
......................................................................
द्वादशांगुलमानेन तालं मन्य विधीयते
मध्यमांगुष्टसंयुक्तं तालमानमिति स्मृतम्
.......................................'भरख्यामिति कथ्यते ।
कनिष्ठांगुलमानेन वितस्तिरभिधीयते
......................................................................
द्वादशांगुलमानेन वितास्तिरभिधीयते
......................................................................
अथवक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां लक्षणम्
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
क्रममिति नाम्ना प्रकीर्तिताः ।
प्रासादसम्यग्विस्तारं यन्नदण्डमथोच्यते

परिशिष्टम् [ ४४५ ]

[वामस्तम्भः / Left Column]

प्रासादसम्यार्धपादो वा त्रिपाद सम्यक यथा
भवेत्
प्रासादस्य समानं च कल्पयेदर्धमण्डपम्
मूलप्रासादमात्रं तु एकार्धं पादमेव वा
तद्वयं द्वयमर्धं च त्रिगुणद्वित्रिपादकम्
एवं मानविधिप्रोक्तं महामण्डपमुच्यते ।
महामण्डपसमानं वा एकार्धं द्विगुणं
भवेत् ।
एकत्रपादमानं तु द्वयार्धं द्वित्रिपादकम् ।
त्रयसंख्यातिगं मानं कल्पयेत् नर्तमण्डपम्

[दक्षिणस्तम्भः / Right Column]

प्रासादस्य समानं च शोभनं विधिरुच्यते
तेषामुपानसभायुक्तं उत्तरां समसोमकम्
प्राकारं परिवारं च द्वारशोभं च गोपुरम्
एतेषां वर्गभेदं च राजगद्ध्यं विनश्यति
प्रासादस्यैव शालायां सभामण्डपमद्भुतम् ।
सभाभित्तिश्च बाह्येव स्तंभांशं एककूटकम् ।
सभाभित्तिश्चारभ्य भायस्तंभमथापि वा ।
कुड्यमारभ्यकं स्तंभं पञ्चकं परिकल्पयेत्
प्रासादभित्तिमारभ्य सप्तस्तंभं विशेषतः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं सभामण्डपनिखेयम्

[उपसंहारः / Footer]

॥ ओं तत् सत् ॥

परिशिष्टम्
( ग )
॥ ओम् ॥
मानववास्तुलक्षणम्
प्रणम्य विश्वस्यपतिं पितामहं
निसर्गसिद्धाखिलशिल्पनैपुणम् ।
मया विविच्यागमसारमोच्यते
समासतो मानववास्तुलक्षणम् ॥ १ ॥
गोमत्स्यैः फलपुष्पदुग्धतरुमिश्राढ्या समा प्राक्-
प्लवा स्निग्धा धीररवा प्रदक्षिणजलोपेता-
शुवीजोद्भवा ।
सम्प्रोक्ता बहुपांसुरक्षयजला तुल्या च शीतोष्णयोः
श्रेष्ठा भूरधमा संयुक्तविपरीता मिश्रिता
मध्यमा ॥ २ ॥
वृत्ताथैन्दुनिभा त्रिपञ्चरसकोणा शूलशूर्पा-
कृतिर्मत्स्यानेकपकूर्मपृष्ठकपिलावक्त्रोपमा
मेदिनी ।
भस्माङ्गारतुषास्थिकेशकृमिवल्मीकादिभिःसंयुता
वर्ज्या मध्यनता सगर्भकुहरा विस्रा
विदिक्स्थापि च ॥ ३ ॥
विप्रादिक्रमशः कुशेशुवनदूर्वा काशयुक्ता भुव-
स्तुल्या तानवितानसिन्धुररसाब्ध्यंशार्ध-
दीर्घा अपि ।
श्वेता पाटलोपीतमेचकहरुचस्त्वाज्यासृगन्नासवा-
मोदाः स्वादुकषायतिक्तकटुकास्वादा-
न्विताश्च स्मृताः ॥ ४ ॥
संकीर्णरूपा वसुधात्र वक्ष-
...न्धे र्त्सर्वाखिलवर्जनीया ।
एनामनालक्षितवर्णचिह्नां
नक्तं परीक्षेत निमित्ततश्च ॥ ५ ॥
क्ष्मा खात्वामघटं निधाय धृतधान्यं वर्धमानं मुखे
कृत्वासिच्य घृतं दिशासु सितरक्तापीत-
कृष्णा दशाः ।
विप्रादिक्रमतः प्रदीप्य विधिवच्छ्रीते मुहूर्ते ज्वलेद्
वर्तिर्यस्य धरास्य तासु सकलास्विष्टासु
सर्वोचिता ॥ ६ ॥
अङ्गारादिसमोक्ते क्षितितले संस्थाप्य शङ्कुं समं
तन्मूलाहितसूत्रसंभ्रमखतः संलिख्य वृत्तं भुवि ।
प्रत्यक् प्रागपि वृत्तवर्तिनि ततश्छायाग्रके प्राङ्मुखं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद्धरिजलेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ७ ॥
साक्षे शङ्कुमिनाङ्गुलं समतले कृत्वा पृथक् कालज-
च्छायाग्रा रचितत्रिबिन्दुपरिवृत्त्योत्पाद्य म-
त्स्यद्वयम् ।
तत्सौपुङ्गसिरोत्यसूत्रयुगयोगाच्छङ्कनाड्यन्तिमं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद् यमधनेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ८ ॥

भाकर्णेनिघ्नापमतोऽवलम्ब-
भक्तं तथा याम्यपलाङ्गुलं च ।
तयोः सद्दिक्त्वे युतिरन्यथा तु
भेदः प्रभा बाहुसमाह्वयः स्यात् ॥ ९ ॥
शङ्कोरर्कमिताङ्गुलस्य तु मयाच्छाया श्रुतिर्भाभुजां
नीत्वा भाभुजविस्तरार्धकलितं वृत्तिं छायाग्र-
केन्द्रं लिखेत् ।
भामूलाद् वृत्तिपार्श्वयुग्मकलिते लेखे तथा
भाभुजाद्दिग्भा प्राग्वपरा तयोरथ ततो-
ऽन्याश्चेति वा दिक्स्थितिः ॥ १० ॥
प्रागग्रं सूत्रमूर्ध्वार्मुजमुत्तरमभिकल्प्यास्य मूलाग्र-
गाभ्यां
सूत्राभ्यां मत्स्ययुग्मं यमशशिहरितोः कल्पयि-
त्वात्र सूत्रम् ।
कृत्वा दिक्ष्वङ्गयित्वा सममिह निहितेः सूत्रकैः
कोणमत्स्यान् कृत्वास्फाल्यैषु सूत्रं रच-
यतु चतुरश्रं पुरः क्षेत्रक्लृप्तौ ॥ ११ ॥
सूत्रे प्रागुदगग्रके क्षितितले कृत्वा चतुःषष्टिदे
खण्डे कल्पयतु द्विजादिवसति शर्वेऽथवा
नैर्ऋते ।
खण्डेऽस्मिन् सति सम्भवे पुनरपि श्रुत्यंशिते
ब्रह्मसूत्राभ्याशे शुभवास्तुवीथिपदयुक्त्यार्थं
पुनश्चोन्नयेत् ॥ १२ ॥
नन्दद्वन्द्वपुटे नवावृतितया मध्येऽस्य बाह्यान्तिमं
बोध्यः स्युः परितः पिशाचदिविषद्दिग्द्वित्ता-
धिभूदण्डिनाम् ।
नागाम्ब्वग्नि विनायकद्रुहिणनाम्नां चासु
निन्द्याः स्मृताः पैशाचान्यहिदण्डिनां
गृहविधौ वीथ्यश्चतुर्दिक्ष्वपि ॥ १३ ॥
गोवह्रिप्रेतभूताम्बुनागेमधनसंज्ञिताः वीथ्यः
प्रागादिनोक्तत्वात् क्रमाद् वास्तोः प्रकी-
र्तिताः ।
अग्निकोणादिगाः पञ्च सामान्‍येनाशुभाः
स्मृताः ॥ १४ ॥
मध्ये चावरखद्वये शतपदेऽष्ट्यष्टाश्वियुग्मैककै-
रेकाशीतिपदे पदैर्नररसाक्षद्वन्द्वचन्द्रै-
रपि ।
क्षेत्रेऽष्टाष्टपदैर्नवाब्धिदलयुग्मैरर्ध चन्द्राग्निभि-
र्वास्त्वङ्गक्षसुपर्वणां पदविधिस्त्रेधा त्रिप-
श्चाशताम् ॥ १५ ॥
ईशाचं बहिरावृतिस्थितपदकेष्वीशानपर्जन्यका-
वैन्द्रोन्द्रौ रविसत्यकौ भृशखहव्याशांस्तथा
पूषणम् ।
भूयो वै वितथं गृहक्षतयमौ गन्धर्वभृङ्गौ मृगं
पित्राख्यान् प्रतिहारपालमपि सुग्रीवं
क्रमात् कल्पयेत् ॥ १६ ॥
भूयः पुष्पादिवन्तं वरुणमसुरशोषारुख्यरोगांस्तथा
नागान् मुख्यं भल्लाटमिन्द्रर्गलमदितिदिती
चेति बाह्यावृतिस्थाः ।
ईशाद्यापापवत्सार्यकसंवितृसावित्रसंज्ञा वि-
वस्वानिन्द्राख्यश्चेन्द्रजिन्मित्रकशिवशिव-
जिद्भूभृतोऽन्तर्वृतौस्युः ॥ १७ ॥
ब्रह्ममध्यपदेऽथ शर्वसहितः स्कन्दोऽर्यमा
जम्भकः प्रागादौ पिलिपिञ्जनकश्च चरकी-
शाद्यै विदार्याह्वयाः ।
भूयः पूतनिकाथ पापपदपूर्वा राक्षसी बाह्यत-
श्चैतेऽष्टावपदस्थिताश्च परितो देवग्रहाद्याः
क्रमात् ॥ १८ ॥
नाड्यः प्रागुद × × कादश दशैकाशीति
कोष्ठे शिवाग्न्यग्राः पञ्च पृथङ्नवार्र्मगु-
णकोष्ठशास्तथा रज्जबः ।
मर्माय्यष्टरसांशुगाब्धिगुणसंख्यानैककोष्ठस्थि-
तैः सूत्रैर्योोगसमुद्भव्वानि तु शतं वर्ज्यानि
कुड्यादिषु ॥ १९ ॥

[वामस्तम्भः]

प्राग्वोदक् ादभास्करांशदलमात्रं मर्मसूत्रस्थिते-
र्नीत्वा विन्यमनेन मर्मपरिपीडा स्तम्भकु-
ड्यादिभिः ।
वास्तुन्यत्र निपीडिते महिषसिंहानेकपानां
र्शिरो हैमं कूर्मवराहयोश्च निखनेत् तच्छा-
न्तये शान्तिकृत् ॥ २० ॥
क्षेत्रेऽष्टादशसंख्यदण्डवितते विज्ञाय वीथीस्थितिं
तत्रैवाथ पुटद्वयैककरबाद् ज्ञात्वा च
वास्तु स्थितिम् ।
स्थाने तन्न नृणामनुत्तमगुणे दुर्वीथिमर्मोन्विते
कुर्याद् धाम नृणाम्बतोऽष्टनवदिक्तालञ्च
दण्डो भवेत् ॥ २१ ॥
यवोदरैरष्टसंख्यैरङ्गुलं तैस्त्रिभिः पुनः ।
मुष्टिस्तद्द्वितयं तालं पदं स्यादङ्गुलैककम् ॥२२॥
...... वां गृहमुभे चेत् तच्च
...... 'हत्रिके गृहचतुष्के
...... चापद्यवाच्यां
...... नाति वृपजं
चातुः प्रतोच्यां गृहम् ॥ २३ ॥
षड्ढस्तादिकवंशमाननिचयेऽष्टघ्ने सदिक्कसं-
ख्यके त्र्यंशोकल्प तदैकेकेन गृहनाहे
कल्पितेऽर्थोकृते ।
वेदघ्ने रविविश्ववासवविकारात्यष्टिसाष्टा-
दशाशाङ्कव्येधमहत्फलेन विततिस्त्वन्यून-
नाहा ततिः ॥ २४ ॥
पर्यन्ततोऽर्धं स्वचतुर्थहीने
वस्वादिदन्तावधिकैर्विभक्ते ।
यक्षांशकस्तेन चतुर्गुणेन
विस्तारमानं विदधीत धीमान् ॥ २५ ॥

[दक्षिणस्तम्भः]

इष्टातोनवितानमाननिचये त्रिघ्नेऽष्टभिर्भाजिते
शेषे योनिरिह व्ययो मुनियुजाथायोऽष्ट-
निघ्ने ऽरुखे ।
ऋक्षैर्ऋक्षमवाप्तिरङ्ग तु वयो ज्ञेयं तिथिख्रिशता
वारे भूमिधरैर्निधिप्रगुणिते धर्मार्हते वा
व्ययः ॥ २६ ॥
प्रागाद्या ध्वजधूमसिंहसरमागो गर्दभे भद्विजान्
योनीनोजसमान् शुभाशुभकृताऽथ्यो बाल्य-
कौमारके ।
भूयो यौवनवार्धके च निधनं चाहुर्वयांस्यन्तिमं
नेष्टं ज्ञेयमिहर्क्षवारतिथियोगाद्यं बुधैर्लो-
कतः ॥ २७ ॥
अष्टाविंशतिधाहृते गृहविताने मित्रवृत्राभि-
मातोर्ध्वांशैरखिलं ततश्च युतविस्तृत्या
गृहाम्युच्छ्रयः ।
स्तम्भोऽष्टांशतः करद्वयमितोऽप्यष्टार्थसङ्ख्यैवै
र्धितश्चाधिष्ठानमथोऽर्धतेऽत्र रसमागादि-
क्ष्यश्च कचित् ॥ २८ ॥
विस्तारेण समं पादमानमित्युच्यते बुधैः ।
विस्तारस्य च द्विगुण युक्तं वा होनमेव वा ॥२९॥
षट्सप्ताष्टकदिग्भागैर्युतं वा वियुतं तु वा ।
सपादत्रिकरहस्तं तु सर्वेषामपि शोभनम् ॥ ३० ॥
रसाद्यष्टाङ्गुळिभागैः पादमानात् प्रकल्पयेत् ।
अधिक × × तु त्र्यंशादधिकं त्वपि कुत्र-
चित् ॥ ३१ ॥
अधिष्ठानं द्विधा दृष्टं मञ्चकं गलमञ्चकम् ।
अधिष्ठानस्य मानेन द्वादशांशान् प्रकल्प-
येत् ॥ ३२ ॥
करोतु पादुकं द्वाभ्यां रसांशैर्जगतों ततः ।
गलं प्रति पृथग् द्वाभ्यामिति स्याद् गल-
मञ्चकम् ॥ ३३ ॥
अथवा पादुकं द्वाभ्यां सप्तभिर्जगतों ततः ।
पावकांशैः प्रतिं कुर्यान्मञ्चकं नाम तत्
स्मृतम् ॥ ३४ ॥

परिशिष्टम् [ ४४९
विधेयः पादुकस्यात्र स्वांघ्रिभागेन निर्गमः ।
गलात् प्रतिजगत्योस्तु गलतूर्यांशनिर्गमः ॥ ३५॥
प्रतेः पादुकतुल्यः स्याद् गलहीने तु निर्गमः ।
अधिष्ठां कल्पयेदेव लघुमार्गेण मन्दिरे ॥ ३६ ॥
भक्ते प्रत्युत्तरान्तर्गतचरणसमुन्मानकेऽष्टाङ्घ्रि-
र्भिस्तेष्वेकांशतस्त × × × ततितदुर्गां-
शादिहीनायतानम् ।
दारुस्तम्भांस्तदर्हे विहितवतिदलाग्यब्धिभागे-
नतानान् कुड्यस्तम्भांश्च कुड्ये रचयतु
चरणाग्रप्रतानोऽत्र दण्डः ॥ ३७ ॥
कार्याः स्युश्चरण × गाटनृपकोष्ठाः सर्वतो
वर्तुला विस्तारत्रिगुण × × त्रिगुणवि-
स्तारोन्मिताष्टाश्रकाः ।
मूलोङ्गात्रितकण्ठसूत्रचतुरश्रोर्ध्वांशवृत्तः पुनः
शुण्डोऽङ्गेदेवि × × × × रुचिरो-
वारव्यगेहोचिताः ॥ ३८ ॥
पञ्चदण्डां चतुर्दण्डां त्रिदण्डां वा प्रकल्पयेत् ।
दैर्घ्यं × × × कदण्डां तदर्धोर्ध्वां च
बोधिकाम् ॥ ३९॥
पादव्याससमं ततो दलघनोद्यत्पट्टिकं चोत्तरे
चूलीं वाङ्घ्रिघनां तदर्धविततां स्थूलो-
परि स्थापयेत् ।
कार्यास्तत्र लुपाः शराद्रिनवनेत्रांशांशितेऽङ्घ्यु-
च्छ्रये द्वित्र्यम्भोध्यधिरंशिते विहितलम्बा
स्वाग्रधान्या चिताः ॥ ४० ॥
खण्डोत्तरं चरणविस्मृतितुल्यविस्ता-
रोत्सेधमुत्तममतश्चरणानतीयम् ।
पत्रोत्तरं दलविहीनघनं कनिष्ठं
रूपोत्तरं घनततो विपरीवतो वा ॥ ४१ ॥
उत्सेधे विशिखांशिते द्वितयतो रूपोत्तरे वाजनं
षड्भक्तेऽथ्यमिलांशतो द्वितयतो वा स्या-
न्महावाजनम् ।
एतन्निर्गमनं निजांशविहितं न्यस्येदुपर्यु-
त्तरस्यैतत्तोरसमुच्छ्रयोदयदलांशख्यातातं
पट्टिकाम् ॥ ४२ ॥
एकाङ्गुश्यादिदण्डोच्छ्रयमुपरि निधायोत्तरे
वाजनं प्राक् तिर्यग्दण्डोच्छ्रिताङ्गा
मितविततितुलास्तासु वंशानुवृत्त्या ।
स्वार्धाक्रान्ता ज × × ोस्तदुपरि सुसमोत्कृत्य
कृत्वानुमार्गं निश्चिद्रंछाद × × चित-
घनफलकाप्रस्तरेखोर्ध्वभागम् ॥ ४३ ॥
आरूढा सम्परि वप्रलुपाग्रघनों
यु × × × × रविद्यौ प्रविद्यौ तस्याम् ।
वा × × × ह्वेलुपा विनिवेश्य कृत्वा
× × कां सुकलितेऽथ गलं विदध्यात् ॥ ४४॥
स्तम्भे प्राथमिके नलादिशि बहिष्टैरंशितैरंशैः
क्रमान्नेत्राग्नित्रिगुणेषु शैलशरनागाङ्को-
न्मितैः सम्मिता ।
ग्रीवोक्तानवधाततोऽति तलक्लृप्तौ पूर्वपूर्वा-
ङ्घ्रितः प्रोन्नेया च तदुन्नतिः प्रतितलं
स्यात् प्रस्तरप्रक्रिया ॥ ४५ ॥
कुर्यादुत्तरपट्टिकोपरि लुपास्ताः स्वाग्रधान्या-
चिताः स्वस्वांशाङ्गितकण्ठसूत्रक्रमिता
मध्यादिकण्ठावधि ।
स्तम्भोच्चे शरशैलनन्दनयनैर्भक्ते चतुर्थोत्तराव्
तासां स्यादवलम्बनं नयनवह्वरुद्युवैरंशैः
क्रमात् ॥ ४६ ॥
अष्टांशकादिकुश विस्तृतियावकांश-
तोवा च नीवफलकोत्तरतो लुपानाम् ।
द्वित्र्यङ्गुलादिविततं चतुरश्ररूप-
कर्तव्यमनुवलयं च निजानुरूपम् ॥ ४७॥

गेहव्यासगजांशकुड्यमिहिरांशे सप्तबाखांशकान्
कृत्वान्तश्च बाह्यश्च x fx तत्सिराविन्द्य-
स्तयेा गन्यथ ।
द्वाराख्यङ्कखगेह x पसिरयोर्मध्यस्थमध्ययान्
यथादध्यादडगुलव x x x गमवयो-
यानीनि पूर्वांदितः ॥ ४८ ॥
कुर्यात् सर्वेपुरे x लय x x शंशांशितेऽङ्क्यु-
च्छ्रये द्वारोत्से x x x x वरहितं
विस्तोयैमात्मार्धतः ।
योगी स x x x वेपाददलविस्तोयौ स्फुर-
द्वारनौ विस्तार x x नौ भुवड्क्रमपत-
द्वारद्वयौ च मूलाग्रयोः ॥ ४९ ॥
द्वारोत्सेधनियुक्तशेषचरखात्सेधे शरांशांकृते
ह्यंशेनाधरपट्टिकां मितघनां सार्धं
नवाङ्गांशिते ।
हीनां वाजनकेन योगविततां शिष्टांशतः पट्टिका
मूर्ध्वस्थामथ मङ्गलाढ्यफलकां युच्योर्ध्व-
पट्ट्यूर्ध्वतः ॥ ५० ॥
दण्डाख्यङ्कमतङ्कजांशबहलं तावद्युतद्वारदैल-
व्यासं मूलशिखायुतं दृढतरं कार्ये कवा-
टद्वयम् ।
कार्या वामकवाटरोपितपराग्भागार्धतोवातत-
स्तद्विन्नप्रतता च सूत्रफलकासूक्ष्मास्तनाद्यु-
ज्ज्वला ॥ ५१ ॥
षड्विंश्यासपदोनिता दलमिता वा सूत्रपट्टो-
त्तिर्यङ्गा द्वारततोशनाड्यहिरसेष्वंशेन वा
तत्ततिः ।
स्वव्यासेन समं तदङ्घ्रिरहितं वार्घोनितं तद्घनं
साध्योऽङ्कस्त x x व्यकादिरुचिरा वामा-
ररारोपिता ॥ ५२ ॥
ऊर्ध्वाधरस्मरकागलस्थिपालप्रक्षेपखोब x
x न्यपि पत्रकाणि ।
तिर्यङ्क्युद x प्लुह्वकर्तव्यकोमलानि सर्वोसु
x x क्तानि कबाटयोः स्युः ॥ ५३ ॥
ग्राशाहर्पतिस x x ददि x x षष्ठेऽथवा सप्तमे
सूत्रे द्वा x x x x x x तनुसाच्छालासु
सव्यार्धके ।
सिंहोक्ष x x x x निविहितं चान्यादिको-
ष्ठालयं मित्रे पार्श्वमदक्षिणे पुनरुदक्प्राच्ये
च गेहे मिथः ॥ ५४ ॥
शालाद्वेग्मुखजन्मानिमिह चतस्रोऽन्योन्यभिन्ना
दिशास्स्वन्तस्स्थध्वजयोनिकाङ्कखसिरानौत-
स्वमध्याः क्रमात् ।
वाम्यास्र्धं नयशैलयोखगुणसंख्यानैः परीत्याङ्गलै-
रन्योन्याकलितैकयोनिकचतुश्शालं गृहं
भृभुजाम् ॥ ५५ ॥
पर्यन्तं ध्वजमादधीत चतुरश्रं मध्यतश्चाङ्कखं
तत्पार्श्वेऽप्यतिपत्रमानमपरं चाभ्यन्तरं
केतनम् ।
तच्चुर्यश्रयुजोत्यकोञ्चचतुरश्रेयूत्तरात्तत्त्वजं
युक्त्वात्तत्तरविस्तृतिं च जनयेत् तुर्यश्र-
शालाविधौ ॥ ५६ ॥
प्राच्येऽग्न्यादिसमर्चनादिकमुदीचीने कुटुम्बा-
दिकं व्यत्यस्य प्रकरातु वा द्वयमिदं
चाम्येऽतिथिप्रोचनम् ।
पाश्चात्ये धनसंनिधापनमतो द्वन्द्वं विपर्यस्य वा
शेषार्धं तु तयो x x शयनविद्याभ्यासनार्थं
चरेत् ॥ ५७ ॥
कृत्वा दिङ्नवनार्वर्गप x भिन्ने क्षेत्रकेऽन्तर्गतै-
रष्टाङ्गाब्धिपदैर्वि x x x दयुक्तं प्राङ्गणं
मध्यतः ।
शालाः पङ्क्ति x x x क दकङ्कषस्तद्वाह्यत-
स्तद्बहिर्गोपूलूखलदे x x x दि x
सत्यङ्कतयावृताः कल्पयेत् ॥ ५८ ॥

परिशिष्टम् [४५१
माहेन्द्रे सति × चरा × × तटाकं कूपमैशानके
पर्जन्य × × × × शि × नि वा भुक्तलयं
तत्पुरः।
कार्तां × × × × न नैर्ऋतपदे कुर्यात्त धान्या-
लयं गोशाला × पतौ हरायपि समीरे धाम
चौलूखलम् ॥ ५९ ॥
मन्ये ब्रह्मगृहं नृपक्षितिगृहं मित्रे विहारोऽग्निके
व्यायामोऽर्गलके धनं धनपतौ स्नानादि
पर्जन्यके।
ईशेऽर्चायथ भुक्तिसद्म वरुणे नृत्तादि गान्धर्वके
शस्त्राद्यं निर्रतौ गृहक्षतपदे शय्यागृहं
भूभुजाम् ॥ ६० ॥
आरभ्याङ्कणमध्याद् दण्डत्रितयस्य बाह्यतः
कुर्यात् ।
कूपतटाकविधानं चतुरादिक्शान्तमेवात्र ॥ ६१ ॥
कुर्यादङ्कणतौ गमागमकृते कॢप्ते महाद्वारके
द्वास्तम्भावथ पादुकोत्तरलसन्मूलाप्रक्लृ-
प्तायती।
द्वादशाङ्गजतांशविस्तृततदर्धोद्यद्घनैः स्वायते
स्वोद्योनिव्योधयादिसु शुभद्वाराररा-
थन्विता ॥ ६२ ॥
कुर्यात् प्राङ्गणत × × गमवृते द्वारे महत् पादुके
हस्तैर्वाऽङ्गुलकैः प्रकल्पित × मायाद्य-
प्ररुढोत्तरम्।
स्वारामप्रविभक्तषट्दर्शन दमांशविस्तारतत्-
षष्ठोत्पन्नवनादियुग्म × लसन्मङ्गल्य-
पट्ट्यादिकम् ॥ ६३ ॥
दण्डेनावासभूम × × × करेणैव गेहस्य कुर्याद्
द्वारादेर्मूष्टिनोल × × × × टप्रस्थ-
वंशोऽङ्गुलैर्वा ।
यावोध × × स्वध × यवकं त्वङ्गुलं त्यधिकं
स्यान्दृष्टिहं × × र्नगदि × सृषिर्भवेद्-
हस्तोऽप्रह्वदः ॥ ६४ ॥
विश्वकर्मणे नमः शुभमस्तु । हरिः ॥
57