मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

[४४८ ]	मानधारे

[वामस्तम्भः]

प्राग्वोदक् ादभास्करांशदलमात्रं मर्मसूत्रस्थिते-
र्नीत्वा विन्यमनेन मर्मपरिपीडा स्तम्भकु-
ड्यादिभिः ।
वास्तुन्यत्र निपीडिते महिषसिंहानेकपानां
र्शिरो हैमं कूर्मवराहयोश्च निखनेत् तच्छा-
न्तये शान्तिकृत् ॥ २० ॥
क्षेत्रेऽष्टादशसंख्यदण्डवितते विज्ञाय वीथीस्थितिं
तत्रैवाथ पुटद्वयैककरबाद् ज्ञात्वा च
वास्तु स्थितिम् ।
स्थाने तन्न नृणामनुत्तमगुणे दुर्वीथिमर्मोन्विते
कुर्याद् धाम नृणाम्बतोऽष्टनवदिक्तालञ्च
दण्डो भवेत् ॥ २१ ॥
यवोदरैरष्टसंख्यैरङ्गुलं तैस्त्रिभिः पुनः ।
मुष्टिस्तद्द्वितयं तालं पदं स्यादङ्गुलैककम् ॥२२॥
...... वां गृहमुभे चेत् तच्च
...... 'हत्रिके गृहचतुष्के
...... चापद्यवाच्यां
...... नाति वृपजं
चातुः प्रतोच्यां गृहम् ॥ २३ ॥
षड्ढस्तादिकवंशमाननिचयेऽष्टघ्ने सदिक्कसं-
ख्यके त्र्यंशोकल्प तदैकेकेन गृहनाहे
कल्पितेऽर्थोकृते ।
वेदघ्ने रविविश्ववासवविकारात्यष्टिसाष्टा-
दशाशाङ्कव्येधमहत्फलेन विततिस्त्वन्यून-
नाहा ततिः ॥ २४ ॥
पर्यन्ततोऽर्धं स्वचतुर्थहीने
वस्वादिदन्तावधिकैर्विभक्ते ।
यक्षांशकस्तेन चतुर्गुणेन
विस्तारमानं विदधीत धीमान् ॥ २५ ॥

---

[दक्षिणस्तम्भः]

इष्टातोनवितानमाननिचये त्रिघ्नेऽष्टभिर्भाजिते
शेषे योनिरिह व्ययो मुनियुजाथायोऽष्ट-
निघ्ने ऽरुखे ।
ऋक्षैर्ऋक्षमवाप्तिरङ्ग तु वयो ज्ञेयं तिथिख्रिशता
वारे भूमिधरैर्निधिप्रगुणिते धर्मार्हते वा
व्ययः ॥ २६ ॥
प्रागाद्या ध्वजधूमसिंहसरमागो गर्दभे भद्विजान्
योनीनोजसमान् शुभाशुभकृताऽथ्यो बाल्य-
कौमारके ।
भूयो यौवनवार्धके च निधनं चाहुर्वयांस्यन्तिमं
नेष्टं ज्ञेयमिहर्क्षवारतिथियोगाद्यं बुधैर्लो-
कतः ॥ २७ ॥
अष्टाविंशतिधाहृते गृहविताने मित्रवृत्राभि-
मातोर्ध्वांशैरखिलं ततश्च युतविस्तृत्या
गृहाम्युच्छ्रयः ।
स्तम्भोऽष्टांशतः करद्वयमितोऽप्यष्टार्थसङ्ख्यैवै
र्धितश्चाधिष्ठानमथोऽर्धतेऽत्र रसमागादि-
क्ष्यश्च कचित् ॥ २८ ॥
विस्तारेण समं पादमानमित्युच्यते बुधैः ।
विस्तारस्य च द्विगुण युक्तं वा होनमेव वा ॥२९॥
षट्सप्ताष्टकदिग्भागैर्युतं वा वियुतं तु वा ।
सपादत्रिकरहस्तं तु सर्वेषामपि शोभनम् ॥ ३० ॥
रसाद्यष्टाङ्गुळिभागैः पादमानात् प्रकल्पयेत् ।
अधिक × × तु त्र्यंशादधिकं त्वपि कुत्र-
चित् ॥ ३१ ॥
अधिष्ठानं द्विधा दृष्टं मञ्चकं गलमञ्चकम् ।
अधिष्ठानस्य मानेन द्वादशांशान् प्रकल्प-
येत् ॥ ३२ ॥
करोतु पादुकं द्वाभ्यां रसांशैर्जगतों ततः ।
गलं प्रति पृथग् द्वाभ्यामिति स्याद् गल-
मञ्चकम् ॥ ३३ ॥
अथवा पादुकं द्वाभ्यां सप्तभिर्जगतों ततः ।
पावकांशैः प्रतिं कुर्यान्मञ्चकं नाम तत्
स्मृतम् ॥ ३४ ॥