मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४४० ] मानमारे

---

[वाम-स्तम्भः / Left Column]

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वदोष समाहरेत्
अधिष्ठानादयेश्चत्रिविंशत् भागविभाजिते
द्विभागं प्रथमोत्सेधं गुणभागं उपानकम्
जातिषडांशकं चोर्ध्वे कुमुदं तु शरांशकम्
अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते
॥ श्रीः ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम्
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादवत् गुरु ।
-----------------वास्तूनां प्रासादमूलफेरकम्
आयादिशुद्धिसन्माखोयदायुकिक्शिल्पिवुद्धिमान्
एकादिभानुभूम्यान्तं तु गमात् प्रशस्यते ।
विस्तारे त्रिविधप्रोक्तं उत्सेधं तदुच्यते
विस्तारापसार्धं यातुंगं पातुंगं द्विगुणं तु वा ।
द्विगुणापातमातिथ्यं सार्धत्रिवहुभूमिके यन्त-
रादि शिष्टां तथा
चत्तरं मण्डशालादि द्वारशोभा प्रकल्पयेत्
मूलप्रासादविस्तारं एकार्धं द्वित्रिभागया ।
तत् संख्या द्वारशोभां तु विस्तारं तत् प्रकल्पयेत्
विस्तारे च विधि प्रोक्तं आयमेकं द्विभागया
विस्तारात् पन्तिनन्दांशा आयमहृद्रांशकं भवेत् ।
द्वारोत्सेतं युगभागं तु एकांशं मे उपपीठकम्
शिवांशं अधिष्ठानकौक्ष द्वयांशं चरणोदयम्
शक्तिथ्रिशत्रिभाग विभाषि(जि)ते
द्विभागं प्रथमोत्सेतं गुणभागं उपानकम्
गजगतिषडंशकं इच्छोहे कुमुदं ॰॰॰च शंशकम्
एकांशं वा....इचोहे द्वयंशकं कण्ठकोदयं
एकांशापाशनं इच्छोहे महापद्मद्वयंशकम्
एकांशं ऊर्ध्वकंपोश्च अधिष्ठानक्रमशोहिदं
रसमुनिवसुभागे स्तंभतुंगे तु भाषि(जि)ते
मुनिभागं तु युगं पादतुंगकम्
क्रियाशथलं गोगोक्ष दमलंगार प्रभापते
आलन्गारतुंगमानं तु एकोनविंशतिभागया

---

[दक्षिण-स्तम्भः / Right Column]

युगांशं कलशकं प्रोक्तं लाटि एकांशकं भवेत्
क्रियांशार्धं गलमानं तु वलकावेदार्धकं भवेत्
द्वयांशं वीरकन्धं च युगांशं पोतिका भवेत्
क्रियांशार्धं गलमानं तु वलका वेदार्थकम् भवेत्
द्वयांशं वीरकन्धं च युगांशं पोतिका भवेत्
स्तूपान्तं उत्तरार्धं च भानुभागं विभाषि(जि)ते
प्रस्तरोच्चं सपादार्शं सार्धद्वयंशांघ्रि तुंगकम्
क्यो(तो)रचं शिवांशेन चरणायां द्विभागामंच-
मानकम्
शिवांशेन चैकभागेन कन्धरम्
शिखरोच्चं तु पक्षार्धं शेषं भागं शिखरोदयम्
त्रितलं चैवमाख्यातं द्वारशोभा प्रकल्पयेत्
उत्तरादिशिवां तं तु मानं
प्रस्तरोच्चं दशनन्दांशं उत्तरा चतुर्थमातृकम्
पद्मचरांशं च कपोतश्चरसांशकम्
यालं वेदांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
पादोच्चं अर्धभागं च चोर्ध्व प्रस्तरगलशिरोषं वा
पादोच्च षष्ठभागेन एकांशं वेदिकोदयम्
द्वयांशं चरणोदं च एकांशं प्रस्तरं भवेत्
शिवांशं गलमानं तु द्वयांशं शिरीष भवेत्
स्तूपाय एकांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् पादतुंगम्
प्रस्तरोच्छेदं दशनन्दांशं उत्तरं''''मेव चादौ
पद्म च शंशक्ष(1) कपोतकं रसांशश्च यालवेदांशकं
प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते ।
द्विपादोच्चमानं तु युगांशं च विभाषि(जि)ते
अर्धोशवेदिकोच्वं तु एकांशं चरणोदयम्
तदर्थं मञ्चमानं तु तत्समगलमानकम्
द्वागनं शिवांशश्च तदर्थं स्तूपिकं भवेत्
ऊर्ध्वपद्म च पद्मांशं कपोतं षट् पंचकम्
यालं द्वयांशकं चैव प्रस्तरोच्च यथाहिविधि
गलतंगं युगांशं च एकांशं वेदिकोदयम्
शीर्ष चक्रीयातुंगं च तुंगमानं विधीयते
शिवरोगद्वयांशाधं अर्धशंकृतवाटिकां
एकार्धं शिवरोगं च महापद्मं अर्धंचकं