मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४४९
विधेयः पादुकस्यात्र स्वांघ्रिभागेन निर्गमः ।
गलात् प्रतिजगत्योस्तु गलतूर्यांशनिर्गमः ॥ ३५॥
प्रतेः पादुकतुल्यः स्याद् गलहीने तु निर्गमः ।
अधिष्ठां कल्पयेदेव लघुमार्गेण मन्दिरे ॥ ३६ ॥
भक्ते प्रत्युत्तरान्तर्गतचरणसमुन्मानकेऽष्टाङ्घ्रि-
र्भिस्तेष्वेकांशतस्त × × × ततितदुर्गां-
शादिहीनायतानम् ।
दारुस्तम्भांस्तदर्हे विहितवतिदलाग्यब्धिभागे-
नतानान् कुड्यस्तम्भांश्च कुड्ये रचयतु
चरणाग्रप्रतानोऽत्र दण्डः ॥ ३७ ॥
कार्याः स्युश्चरण × गाटनृपकोष्ठाः सर्वतो
वर्तुला विस्तारत्रिगुण × × त्रिगुणवि-
स्तारोन्मिताष्टाश्रकाः ।
मूलोङ्गात्रितकण्ठसूत्रचतुरश्रोर्ध्वांशवृत्तः पुनः
शुण्डोऽङ्गेदेवि × × × × रुचिरो-
वारव्यगेहोचिताः ॥ ३८ ॥
पञ्चदण्डां चतुर्दण्डां त्रिदण्डां वा प्रकल्पयेत् ।
दैर्घ्यं × × × कदण्डां तदर्धोर्ध्वां च
बोधिकाम् ॥ ३९॥
पादव्याससमं ततो दलघनोद्यत्पट्टिकं चोत्तरे
चूलीं वाङ्घ्रिघनां तदर्धविततां स्थूलो-
परि स्थापयेत् ।
कार्यास्तत्र लुपाः शराद्रिनवनेत्रांशांशितेऽङ्घ्यु-
च्छ्रये द्वित्र्यम्भोध्यधिरंशिते विहितलम्बा
स्वाग्रधान्या चिताः ॥ ४० ॥
खण्डोत्तरं चरणविस्मृतितुल्यविस्ता-
रोत्सेधमुत्तममतश्चरणानतीयम् ।
पत्रोत्तरं दलविहीनघनं कनिष्ठं
रूपोत्तरं घनततो विपरीवतो वा ॥ ४१ ॥
उत्सेधे विशिखांशिते द्वितयतो रूपोत्तरे वाजनं
षड्भक्तेऽथ्यमिलांशतो द्वितयतो वा स्या-
न्महावाजनम् ।
एतन्निर्गमनं निजांशविहितं न्यस्येदुपर्यु-
त्तरस्यैतत्तोरसमुच्छ्रयोदयदलांशख्यातातं
पट्टिकाम् ॥ ४२ ॥
एकाङ्गुश्यादिदण्डोच्छ्रयमुपरि निधायोत्तरे
वाजनं प्राक् तिर्यग्दण्डोच्छ्रिताङ्गा
मितविततितुलास्तासु वंशानुवृत्त्या ।
स्वार्धाक्रान्ता ज × × ोस्तदुपरि सुसमोत्कृत्य
कृत्वानुमार्गं निश्चिद्रंछाद × × चित-
घनफलकाप्रस्तरेखोर्ध्वभागम् ॥ ४३ ॥
आरूढा सम्परि वप्रलुपाग्रघनों
यु × × × × रविद्यौ प्रविद्यौ तस्याम् ।
वा × × × ह्वेलुपा विनिवेश्य कृत्वा
× × कां सुकलितेऽथ गलं विदध्यात् ॥ ४४॥
स्तम्भे प्राथमिके नलादिशि बहिष्टैरंशितैरंशैः
क्रमान्नेत्राग्नित्रिगुणेषु शैलशरनागाङ्को-
न्मितैः सम्मिता ।
ग्रीवोक्तानवधाततोऽति तलक्लृप्तौ पूर्वपूर्वा-
ङ्घ्रितः प्रोन्नेया च तदुन्नतिः प्रतितलं
स्यात् प्रस्तरप्रक्रिया ॥ ४५ ॥
कुर्यादुत्तरपट्टिकोपरि लुपास्ताः स्वाग्रधान्या-
चिताः स्वस्वांशाङ्गितकण्ठसूत्रक्रमिता
मध्यादिकण्ठावधि ।
स्तम्भोच्चे शरशैलनन्दनयनैर्भक्ते चतुर्थोत्तराव्
तासां स्यादवलम्बनं नयनवह्वरुद्युवैरंशैः
क्रमात् ॥ ४६ ॥
अष्टांशकादिकुश विस्तृतियावकांश-
तोवा च नीवफलकोत्तरतो लुपानाम् ।
द्वित्र्यङ्गुलादिविततं चतुरश्ररूप-
कर्तव्यमनुवलयं च निजानुरूपम् ॥ ४७॥