मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम्
( ख )
अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते
अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम् । मूनालयविशालं तु चतुष्पञ्चषडंशके
अन्तमण्डलासाश्रादि यद्य प्रोच्यते क्रमात् ॥ सप्ताष्टांशकहीनं तु च्वन्दशोमो........यं भवेत्
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादहर्म्यवत् मूलगेहं त्रिभागैकं भागमर्धाशमेव वा
द्वारगोपुरमित्येते क्रमान्नाम प्रकीर्तिताः । त्रिंशंचतुरंशे तु गुखां तु तथैव च
एकादि भानुभूम्यान्तं द्वारशोभां प्रकल्पयेत् पञ्चभागं तु वेदांशं सान्तेषु प्रथमादिषु
त्रिभूमिद्वादशभूम्यान्तं द्वारशालाद्वितीयके । शोभादिगोपुरान्तानां तत्तञ्चान्यालसं क्रमात् ।
त्रिभूमौर्वा चतुर्दशभूम्यान्तं द्वारप्र(प्रा)सादवत् कुरु तत्तदंशेवशात् वृद्धिशोभादीनां तु विस्तरम्
चतुर्भूम्यान्तुहर्म्याणं पञ्चादशवन्तं तु वा । यद्येवं हर्म्यमानं स्यात् हस्तमाने तु पूर्ववत् ।
पञ्चभूम्यादिसारभ्य षोडशान्तलन्तु वा सपादं सार्धपादनात द्विगुणात् द्विगुणं तु वा
अथ वा सर्वशालानां यधायुक्ति प्रकल्पयेत् । तन्त्रिभागैकभागं तु द्विभागं तु तथैव च ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तबिवर्धनात् शोभादि गोपुरं तान्तु एवं स्यात् हर्म्य प्रगृह्यानाम्
नवपङ्क्तिकराद्य तु एकद्वित्रितलं तु वा । तेषु किञ्चिद्विशेषोऽस्ति तद्विशेषं शृणुष्वति
रुद्रभानु कराभ्यां तु चतुष्पञ्चकुलं तु वा हस्तमानेन विस्तारात गृह्णीते तु विशेषना ।
त्रिषञ्चहस्तां विशान्तं रस सततलं तु वा । हस्तक्षोणप्रवृद्ध्या वा हान्या वा पूज्यमाचरेत्
किं(विं)शान्तं षष्टरुद्रतलं तु वा ॥ आयादिशोभतेभेदं हस्तमानेन कल्पितं ।
त्रिसतहस्तचत्वारिवशमेकादशतलं तु वा अधिष्ठानस्तं भवर्गल पञ्जरं कूटकोष्टकम्
षट्वेद हस्तपञ्चाशत् भानुत्रयोदश विस्तारायांतम्म्मानं मुपरिपारिवांश्चितः ।
सप्तविंशति हस्तादि षष्ठ्यन्तं तु विशेषतः पादाम्यन्तरे मध्ये बाह्ये पाद तले तले
चतुर्दशतलं वापि पञ्चदशतलं तु वा । त्रिविधं गोपुरमाख्यातं वोडशानां तलं भवेत्
त्रिंशं हस्ताद्यशीन्त्यंतं षोडशानांततलं तु वा विस्तारायामसमाख्यातं तेषां तुंगमयोच्यते ।
यथा विशाला यथा हस्तमानं तु वर्धयेत् । विस्तारे सप्तभागं तु तन्तुंगे वसुभागया
........दिनौ हर्म्यमूलस्या विशाले........ विस्तारसप्तरूपांशे द्वितीयं ऊरुचायं भवेत् ।
मूलप्र(प्रा)सादविस्तारे सप्ताष्टनवभापि(जि)ते विस्तारे सप्तभागं तु पञ्चाशं तु तृतीयकम्
दशैकादशभागं तु एकांशं रहितं क्रमात् विस्तारे सप्तभागं तु षडंशं तु त्र्योदश
शोभादिगोपुरान्तानां विपुलं कीर्तितं क्रमात् ॥ विस्तारे सप्तभागं तु चतुर्दशांशं तु पञ्चमे
बिकह्यो मास इम्र्याणां गोपुराणां तु दीर्घकम् एते गोपुरसप्तांषं षोडशांशं तदुञ्चयम् ।