मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [४४२]

स्तम्भ १ (वाम स्तम्भ)

अथ चशकं स्तूपोच्छ्रं पादांशं विभूमिलक्षण
क्रमात्
अथ वक्ष्ये विशेषेण पञ्चभूम्यां च लक्षणम् ।
एकादिभानुभूम्यष्टं तुंगमान प्रशस्यते
विस्तारोश्च विधिं प्रोक्तं उच्छेतं तस्य उच्यते ।
विस्तारात् सार्थ पादूनं पादूनं द्विगुणं तु वा
द्विगुणात् पादमातिथ्यं सार्धं त्री बहुभूमिके ।
अंतरं मण्डलं शाला द्वारशोभा प्रकल्पयेत
मूलप्र(प्रा) सादविस्तारे एकार्थ द्वित्रिभागया
तस्य संख्या द्वारशोभान्तु विस्तारे तत् प्रकल्पयेत्
विस्तारे च विधिप्रोक्तं आयामेकं द्विभागया
विस्तारपत्तिरुद्रांशं आयामे तु त्रयोदश
द्वारोत्सेधं पञ्चभागं तु द्वयांशं उपपीठकम्
एकांशं अधिष्ठानं कोश्चेतं द्वयांशं चरणोदयम्
अधिष्ठानादये शक्ति विंशत्रिभा[गं] विभा-
वि(जि)ते
द्विभागं प्रथमोत्सेधं गुणमानं उपानकम् ।
जगति षडंशश्चोर्द्धं कुमुदं तु चरांशकम्
एकांशं पाशनं षोडे द्वयांशं कन्थरोद्भवम् ।
एकांशं वाशनं प्रोक्तं महापट्टत्रयांशकम्
एकांशं उर्ध्वकंपोच्छ्रं अधिष्ठानवशात पितुः ।
पादतुंगगुणांशश्च द्वयांशं चरणोदयम्
एकांशं प्रालंगारगोच्छ्रं तु कुगुडं पट्टि च वेदिका
प्रालंगारतुंगमानं तु एकोनविंशतिभागया
युवांशाकल्कं प्रोक्तं ताडि एकांशकं भवेत् ।
क्ष्त्रियांशार्धंगमानं तु फलका बेदार्थकं भवेत्
द्वयांशं वीरकुगुडं च युगांशं पोतिकास्तथा ।
नाना अलंशा (का) रसंयुक्तं कल्पयेत् शिल्पिवित्तमः
स्तूपान्तं उत्तरान्तं त्रयोविंशति भाषि (जि) ते
प्रस्तरोच्चे सार्धवत्यांगतुंगं
तदर्थं (धं) मंचमानं तु त्रिभागमचरणोदयम् ।
तस्यार्धं प्रस्तरोच्छेतं चरणस्योध्वंपालिकम्
मञ्चमानं तु पादतुंगं द्विभाषि (जि) ते
प्रस्तरोच्चं शिवांशीन कन्थरोद्भवशिवांशके

---

स्तम्भ २ (दक्षिण स्तम्भ)

सार्धद्वयांशं शिशिरस्तुंगं शेषमेकशिरोदयम्
यदा(था)युक्त्यास्तथा शिल्पिकल्पयेत्पञ्चभूमिके ।
प्रस्तरोत्सेध एकर्विशांशं उत्तरापेदमातृकम्
उर्ध्वपद्मं चरांशञ्च कपोतं सप्तमातृकम् ।
यालं युंवांशकं प्रोक्तं एकांशं वाशनं भवेत् ॥
पातोच्छ्रं त्रिभागेन द्वयांशं चरणोदयम्
प्रस्तरं गलमानं तु शिरीषमञ्चं शिवांशाया ।
पादोच्छ्रं युवांशेन एकांशं बेदिकोदयम्
शेषं च त्रिभागेन द्विभागं स्तंभमुच्यते
एकांशं ********** कल्पयेत् शिल्पिवुद्धिमान
प्रालंगारतुंगमानं तु रुद्रांशं तु भागया ।
पादोच्छ्रं युवांशन एकांशं वेदिकोदयम्
शेषमंचत्रिभागेन द्विभागं स्तंभमुच्यते ।
ताडि एकांशकं चैव त्रिंशाथौगम्येव च ।
फलका अर्धवेदांशं वीरकण्ठं द्वयांशकम् ।
नाना अलंकारसंयुक्तं चालंगारं प्रभाष्यते ।
शेषं च एकविंशांशं उत्तरं च शिंवांशकम् ।
उर्ध्वपद्मं द्वयां चांशं चा कपोतं प्रियमैव च ।
यालं एकांशकं प्रोक्तं वेदिकायां शिवांशाकम् ।
गलं द्वयंशकं चैव तत् समं उत्तरं उर्ध्वपद्मकम् ।
वृतवारिद्वयांशं च वृत्तं च यकवाशनम् ।
शिखरं पञ्चांशकं प्रोक्तं महापद्मं शिवांशाकम् ।
प्रस्तरेऽष्टदशस्तांशं उत्तरद्वयमेव वा ।
उर्ध्वपद्मं चरांशञ्च कपोतं रसांशकम् ।
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् मंचमानकम्
द्विभागचरणोच्छ्रं तु नन्दभाग विभाषि(जि)ते ।
एकांशवेदिकोत्तुंगं त्रियांशं चरणोदयम् ।
शिवांक्षं प्रस्तरोच्छेतं एकांशं गलमानकम् ।
द्वयांशं चानलं चैव शिवांक्षं स्थूपिकोदयम् ।
पादोच्छ्रं त्रिभागेन द्विभागस्तंभमुच्यते
एकाशं प्रालंगारे उच्चं तु प्रालंगारं प्रभाष्यते
प्रालंगारतुंगमानं तु रुद्रांशं तु भागया ।
ताडि एकांशं चैव त्रियंशाथौगम्येव च
फलगा अर्धवेदांशं वीरकण्ठद्वयांशकम्