मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४३७
तयोश्च मध्यात्प्रोक्तं भित्तिमध्यं विधिज्ञैः ।
धन्मान्तं वा च गम्यान्तं कैरवान्तं गलान्तकं
घट्टिकान्तन्तल पञ्चभेदं सर्वे बुधामास्तु ।
तत्तत् जातिवशात् प्रोक्तं धलद्वारं विधिक्रमात्
धन्मान्तं शूद्रघातीनां धगत् पैश्यं प्रकल्पयेत् ।
कुमुदं क्षत्रियं ज्ञाय्य कंठं विप्रमहोच्यते
पट्टिकां देवसंख्याया सर्वैधा तेपु योगिकम्
ध(ज)लद्वारमिदं ज्ञाय्य बाहो नालं प्रयोग(ज) येत्
द्वादशांगुलमारभ्य त्र्यंगुलविवर्धनात्
चतुर्विंशांगुलायावत् चायाम पञ्चधा भवेत् ।
प्रस्ता(स्ता)ष्टांगुलमारभ्य द्विव्यंगुलविवर्धनात्
तारे षोडशमात्रान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ।
समे त्रिपादमर्धं वा अनंनित्रं तु मध्यमे
त्रिचतुष्कं च पन्मात्रं तारं तत् समनिञ्जकम् ।
मूलात् पञ्चविभागं स्यात् भूर्तारं समश्रितम्
कटितं सिंह वक्तृं स्यात् किञ्चित् मूलानताग्रतम् ।
पव(क)नालं प्रकर्तव्यम् वामे प्रासादमध्यमे
अन्तःपीठस्य नालस्य समं वा बहिरिष्यते ।
विस्तरायाममुत्सेधं सर्वांगानोचमाक्रमात्
संक्षेपदण्डमुद्दिष्टं श्रलङ्कारमथो(थो)च्यते ।
तततग्रीवामस्तकबैजयन्ती श्रोभोगं स्यात् कर्णे-
कूटोपयुक्तम् ।
मध्ये भद्रं श्रीविशालं तदैव स्य श्रीचाधिष्टकं
स्वस्तिबन्धाः।
वेदाश्रामं तत्त्विरशोकं स्यात् दवीथ श्री-
वृततध हस्तिपृष्ठं हि नाम्ना
व्रतवाश्रामं शीर्षकं स्कन्धकाग्तं तत्तत्तन्नाम्ना
तत्तदायामयुक्तिः ।
मध्ये भद्रयुतं मकर्णकूटं च युक्तं तु मस्तके
कोट्टष्टं कुंभ भद्रनास्यम्
वृत्त वा गलमस्तरेकनाभै तत् केसरं प्रोक्तं
युग्रर्तावागलं शिरः ।
पञ्चसत तु भागे तु त्र्यंशे मध्यभद्रकम्
नागरद्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा भवेत् ।
चतुरश्रकार्यंतातश्च नागरं परिकीर्तिम् ।
अष्टाश्रं च षडश्रं च तत्तदायाममेव च
सै। षिद्राविडमित्युक्तं वेसरं तु प्रवक्ष्यते ॥
वृतं वृत्तायतं द्व्यश्नं वृत्तं चातिप्रकथ्यते
स्तूप्यन्तं चतुरश्रं वा नागरं वा प्रकोर्तितम्
पादादि स्तुपिपर्यन्तं
श्रीवास्तुप्रभृति वृत्तायात् वेसरं तमुदाहृतम्
श्रीवाकप्रभृतिवस्यध्रं विमानं द्राविडं भवेत्
तले तले विमानानां देवाधिक्षु न्यसेत् क्रमात्
पूर्वायां द्वारपालौ तु नन्दिकाकौच विन्यसेत्
दक्षिणे दक्षिणामूर्ते पश्चिमेऽच्युतमेव हि ।
अथवा लिंगसंभूतं उत्तरे तु पितामहम्
मण्डपे मध्यमे भद्रे दक्षिणे तु विनायकम्
तत् पूर्वे पश्चिमे वापि नृत्तरूपी विशेषतः ॥
कान्यायंनि च तत्भागे क्षेत्रपालं तथैव च
शान्तकं लासनं युक्तं दिशामूर्ति न्यसेत् बुधाः
विशेषेण कनोपेत रूपाणां वा विधीयते
एवं मूलतलं प्रोक्तं उपर्युपरि वक्ष्यते
पुरन्दरं न्यसेत् पूर्वे सुब्रह्मण्यमथापि वा
दक्षिणे रा(श)रभद्रं च नारसिंह च पश्चिमे
उत्तरे तु विधातारं धनदो वा विशेषतः
एवं द्वितलं विन्यासे त्रितलं नमुहृदनाम् ।
तले तले म(म)टान् सिद्धान् गन्धर्वादिर्मुनी
न्यसेत्
षोडशप्रतिमाश्चैव सर्वन्तपरिकीर्तिताम्
ग्रीवाधस्तात् प्रतेरुध्र्वे कोणे कोणे नृपान्यसेव
सर्वेषामपि देवानां तत्तद्वाहनमीरितम्
इन्द्रेमादिभिः युक्तं विमानं संपदां पदम्
कूर्पर्माडै स्तो रखैर्मध्यभेदैर्युक्तं सर्वांगशोभं
नानाधिष्ठानांत्रिवेदीयादियोगम् ।
या(धा)न्नः प्रोक्तं ते तवा नामयो गधर्मशालैः
पञ्जरं तोरणं मध्यभद्रम् ।
मयमते वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधाने
नाम एकोनविंशाध्यायः ॥