मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४३९ ]
खदिरं खादिरं चैव मधूकं क्षीरिणं तथा
खातशं कुसुमैः प्रोक्तं मन्यावासरधुरूजम् ॥
एकादशांगुलाद्ये कत्रिंशो भान्तान्तदैर्ध्यकम्
पूर्णमुष्टिस्तानाहस्स्यात् मूलं सूचिनिभं भवेत् ॥
खपतिर्घरवेषाख्याः प्राङ्मुखावाप्युदङ्मुखः
दक्षिणे नाष्टलग्रह्य ताडयेदष्टाभिः क्रमात् ॥
द्वजेके नेत्रनेयनगुहयुगं चाश्वि रुद्राक्षमक्षं
नैर्ऋकवोनचन्द्रौ नवनयनकं वह्निवेदाग्निवारुं
षट्पद सप्ताएकाष्टौ मुनिरसरसकं भूतवेदाब्धि
चाक्षं नेत्रं मात्रं च मेषादिषु शकेऽस्मिन्
दिने यच्छ्वयं ध्यात् ।
समाक्ष्यभानुर्गमनं द्वारार्श कन्याकां यजेत्
परोक्तांगुलिमात्रयुक्तिः ।
ततस्तुकाष्ठमुपगृह्य तद्वशंम्य विस्तृतमविद्धधोत
वस्तुतुम् ।
इति मयदेवसूत्रशास्त्रे शंकुस्थापनं समाप्तम् ॥
श्वेतपूर्णं त्रिभागं स्यात् विभागं चैव गुग्गुलम् ।
भागार्थं लाक्षसङ्गं स्यात् तदर्धं तु कषायकम् ।
अन्यानि शेषं द्रव्याणि एकैकं तु प्रमाणकम् ।
श्रीगुरवे नमः
शुक्लांबरधरं विष्णुं उपशान्तये
श्यामां श्रुतिमतिं ध्यात्वा सद्भालेमाल्यभूषणम्
प्रसन्नवदनां पद्मपत्रामनयनत्रयाम् ।
ओं महां वागीश्वराय नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
यावत् प्रासादविस्तारं तत्तत् दण्डमिवाच्यते
कृत्वा चतुष्पदं मूलं प्रासादस्य तु चिस्म्(स्तु)तम्
चतुरश्रीकृते तेनामुखायामीतो ह्यतः ।
पादाधिकं पायान्यर्थे पादूनं तु मयापि वा
द्विगुणं द्विगुणार्ये(र्धे) वा त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ।
मुखायाममितिप्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः ।
मूलहर्म्यसमारभ्य षडष्टादण्डमानतः
दशद्वादशदण्डैर्वा मनुदण्डावसानवम्
षोडशाष्टदशैर्वाथ महापीठं प्रयोजयेत् ।
प्राकारद्वारं सर्वेषां कल्पयेत् वृषभाालयम्
वृषभस्य परभागे तु कल्पयेत् बलिपीठकम्
गोपुरस्य बहिनापि च गन्त्वा बलिपीठकम्
प्रासाददण्डमानेन एकं द्वित्रित्रिदण्डकम्
गोपुरात् बलीपीठान्तं च अन्तरं मानयेत् सुधीः
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तं पीठविशालकम् ।
प्रासादार्थे(र्धे) त्रिभागैश्च पञ्चभागं त्रिमानिक
अथवा द्वित्रिभागं स्याः पीठविस्तारमेव च ।
उपानादि स्थूपिपर्यन्तं चाष्टाविंशति भाजयेत्
आधारोच्छ्रं गुणांशस्स्यात् पादतुंगं षडंगकम्
बृद्धांशं प्रस्तरोचे(च्छ्रे) दं चोर्धं(र्ध्वं)पादं शरांशकम्
तदूर्धोद्विपादमञ्चोर्ध्वं एकांशं वेदिकोदयम्
तद्वयं कण्ठरोच्छेदं वेदांशं शिखरोदयम्
तदूर्ध्वं स्थूपि युग्मांशं तुंगं तु परिकल्पयेत्
एकादिपञ्चभूम्यान्तम् तारोत्सेधस्यलक्षणम् ।
द्वित्रिहस्त समारभ्य द्वित्रिहस्त विवर्धनात्
द्वित्रिनन्विकराक्षान्तं पञ्चमानं चाल्यहर्म्यके ।
एकभूम्यस्य विस्तारं द्वितलस्य कथ्यते
चतुष्पञ्चकराभ्यां च द्वित्रिहस्त विवर्धनात् ।
गर्वत्रयोदशहस्तान्तं पञ्चमानं द्विभूमिके ॥
पञ्चषट्करमारभ्य द्वित्रिहस्त विवर्धनात्
तिथिषोडशहस्तान्तं पञ्चभूम्यां च विस्तरम् ।
पञ्चभूम्यां च विस्तारं हस्तमेदं मिदं परम्
अथवा हस्तमूर्ध्वे तु पादहस्तविवर्धनात्
अर्धत्रिपादहस्तं तु मानमेयं प्रकल्पयेत्
एकादिपञ्चभूम्यान्तं मानं पादादिहस्तयोः
अतिश्छन्द्रविकल्पं च यामानं चतुर्विधम्
जाता च पूर्णहस्तं च त्रिपादश्चन्दसंयुक्तम्
अर्धहस्त विकल्पं च पादहस्तमपादकम्
एते चतुर्विधं प्रोक्तं हस्तेन द्वे समानकम्
धाञ्जविस्तारमेवोक्तं योजयेत् बुधं वरान्
तन्मानं योजयेत् धीमान् आयादी शैजयेत् बुधः
आयादिश्रिविधं प्रोक्तं अथवा षड्विधरुच्यते
आयादिशुद्धितन्मानं सर्वसंपत्समृद्धितम्