मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम्
( ग )
॥ ओम् ॥
मानववास्तुलक्षणम्
प्रणम्य विश्वस्यपतिं पितामहं
निसर्गसिद्धाखिलशिल्पनैपुणम् ।
मया विविच्यागमसारमोच्यते
समासतो मानववास्तुलक्षणम् ॥ १ ॥
गोमत्स्यैः फलपुष्पदुग्धतरुमिश्राढ्या समा प्राक्-
प्लवा स्निग्धा धीररवा प्रदक्षिणजलोपेता-
शुवीजोद्भवा ।
सम्प्रोक्ता बहुपांसुरक्षयजला तुल्या च शीतोष्णयोः
श्रेष्ठा भूरधमा संयुक्तविपरीता मिश्रिता
मध्यमा ॥ २ ॥
वृत्ताथैन्दुनिभा त्रिपञ्चरसकोणा शूलशूर्पा-
कृतिर्मत्स्यानेकपकूर्मपृष्ठकपिलावक्त्रोपमा
मेदिनी ।
भस्माङ्गारतुषास्थिकेशकृमिवल्मीकादिभिःसंयुता
वर्ज्या मध्यनता सगर्भकुहरा विस्रा
विदिक्स्थापि च ॥ ३ ॥
विप्रादिक्रमशः कुशेशुवनदूर्वा काशयुक्ता भुव-
स्तुल्या तानवितानसिन्धुररसाब्ध्यंशार्ध-
दीर्घा अपि ।
श्वेता पाटलोपीतमेचकहरुचस्त्वाज्यासृगन्नासवा-
मोदाः स्वादुकषायतिक्तकटुकास्वादा-
न्विताश्च स्मृताः ॥ ४ ॥
संकीर्णरूपा वसुधात्र वक्ष-
...न्धे र्त्सर्वाखिलवर्जनीया ।
एनामनालक्षितवर्णचिह्नां
नक्तं परीक्षेत निमित्ततश्च ॥ ५ ॥
क्ष्मा खात्वामघटं निधाय धृतधान्यं वर्धमानं मुखे
कृत्वासिच्य घृतं दिशासु सितरक्तापीत-
कृष्णा दशाः ।
विप्रादिक्रमतः प्रदीप्य विधिवच्छ्रीते मुहूर्ते ज्वलेद्
वर्तिर्यस्य धरास्य तासु सकलास्विष्टासु
सर्वोचिता ॥ ६ ॥
अङ्गारादिसमोक्ते क्षितितले संस्थाप्य शङ्कुं समं
तन्मूलाहितसूत्रसंभ्रमखतः संलिख्य वृत्तं भुवि ।
प्रत्यक् प्रागपि वृत्तवर्तिनि ततश्छायाग्रके प्राङ्मुखं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद्धरिजलेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ७ ॥
साक्षे शङ्कुमिनाङ्गुलं समतले कृत्वा पृथक् कालज-
च्छायाग्रा रचितत्रिबिन्दुपरिवृत्त्योत्पाद्य म-
त्स्यद्वयम् ।
तत्सौपुङ्गसिरोत्यसूत्रयुगयोगाच्छङ्कनाड्यन्तिमं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद् यमधनेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ८ ॥