मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४३८ ] मानसारे
वाम स्तम्भः (Left Column)
अथ जीर्णोद्धारणं लक्षणं
अथ वक्ष्ये विशेषेण जीर्णोद्धारणं लक्षणम्
वसिष्ठादिकृषीणां चेश्वरेण प्रचोदितम् ॥
भूलोके तु प्रतिष्ठा स्यात् देवालयः विशेषतः ।
ऋषिभिः पूजितं पूर्वमसुरराक्षसकिन्नरैः ॥
नृपैः नरैश्च विप्रैश्च सेवभिश्च प्रतिष्ठितम् ॥
मरामागें वने चैव नदीतीरेषु मध्यमे
जीर्णे पुरातनं बिंबं ...... मतिमान्नरः ।
पूर्वस्थानं विंबभेदा पदभेदमथापि वा ।
स्थानभेदं मूर्तिमदं गर्भभेदं तथैव च
ग्रामभेदं राज्यभेदं बिंबभेदं यथाक्रमात् ।
जीर्णे लिंगंस्याङ्गिभागे वायुनैऋत्यवाऽथवा
प्रतिष्ठां कारयेद्वास्तुकामेण स्थाननाशनम्
कर्तृदोषं महाव्याधिः प्रजानाशं विशेषतः
कलहं सस्यनाशं च विद्यते नात्र संशयः
पूर्वोक्तानां दिशां मन्यादिक्षु कर्तुं जयप्रदम् ।
पुत्रपौत्रादिविम्पुंर्द्धिक्षाशां भक्ति प्रजायते
चालये वाथवे च प्रतिष्ठाभूतवरिक्षके
दृष्ट्याभावे तु नक्षत्रे पूर्वस्थापनकल्पितम्
बिंवस्यकर्तुं वस्तूनां किञ्चितभोगं भविष्यति
चालयं स्थापनं वस्तूनां क्षीणचन्द्रवत्
व्याधयः चोरपीडांश्च पूजाफलं तु निष्फलं
तस्मात् सर्वप्रयत्ने नपूर्वस्थापनमाचरेत्
कर्तृन योजयेत् धीमान् शिल्पस्थापनसंख्यया
पदं च पदभेदं च पदपूर्वसमानकम्
स्थपतिः स्थापनं चैव चलनंगे मूलकम्
उत्तरायणमासे तु पूर्वपक्षे विशेषतः ।
कर्तानुकूलनक्षत्रे बर्धवैनाशिकं विना
जोव्हटिष्टिवलैर्युक्ते शुभहृदिवसमन्विते ।
तस्मात् सर्वप्रयत्ने न जीर्णोद्धारममाचरेत्
तस्य व्याधिभयं नास्ति न च शत्रुभयं कचित् ।
नृपक्रोधं शिशुद्रोहं गुरुद्रोहं विनश्यति ।
बहुत्वनाशनं सभ्यं सर्वदोषनिवारणम् ॥
दक्षिण स्तम्भः (Right Column)
अपमृत्युभयं नास्ति सर्वेषां भाग्यवर्धनम्
बाहुपुख्यव्रतं कर्तुं जीर्णोद्धारखस(सं) भथम् ।
तस्यपुख्यफलं वक्ति शक्तये बसथीश्वराः ॥
इति शिल्पशास्त्रे शतविंशतिः अध्यायः ॥
अथ शंकुस्थापनम्
वक्ष्येहं ....परिच्छेदं धैर्यंसति
उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षशुभोधये ।
प्रशस्तपक्षनक्षत्रे विमले सूर्यमण्डले ।
गृहीतवस्तुमध्ये तु समकृत्वा भुवस्थले ।
नदण्डमालेन समं तु चतुरश्रकम्
तत्र मध्ये स्थापयेच्छङ्कुत्तन्मानमधुनोच्यते ॥
अपरन्तिमात्रभायामं अग्रमेकांगुलं भवेत्
मूलपञ्चांगुलं चासं सुव्यक्तं नीव्रणं वरम् ॥
अष्टादशांगुलं मध्यं कन्यास्त्वादशांगुलम्
व्यायामं सहशं नाहं मूलेग्रे तु नवांङ्गुलम् ॥
दन्तैश्चन्दने चैव खदिरं कूबरशमि ।
शाकं च तिन्दुकं चैव शंकुं वृक्षमिरितम् ॥
अन्यैस्सान्द्रं मैप्रोक्तं तस्याग्रं च प्रवृत्तकम्
शंकुद्विगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् ॥
पूर्वापराह्णयोच्छाया यदितन्मण्डलांततः
बिन्दुद्वयकं सूत्रं पूर्वा परादिभिष्यते ॥
बिन्दुद्वयान्तरं भ्रान्त घवराननवृध्याः
दक्षिणोत्तरंगं सूत्रं मेवं सूत्रद्वयं न्यसेत् ॥
छायया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रयोजयेत् ।
अक्ष्यायां वृषभमेशा प्रवृच्छाया अनाख्यहि ।
मेषे च मिथुने सिंहे तुलायां द्व्यंगुलं नयेत्
कुलिरे वृश्चिके मत्स्ये शोधयेत् चतुरंगुलम् ॥
धनुःकुंभे षडंगुल्यं मकरेष्टांगुलं तथा
छाया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रसारयेत् ॥
अष्टयष्ट्या यतारज्जु तालके तयकल्ककः ।
कार्पासपट्टसूत्रैस्तु च दर्भेश्च न्यकल्ककः ॥
अंगुलाग्रसमास्थूला त्रिवर्तिग्रन्थिवर्धि(जिं)ताः
देवद्विजमहीपानां शेषयोश्च द्विवर्तिका॥