मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४३६ ] मानंसारे
विमानं भवनं हर्म्यं सौधं धामनिकेतनम्
प्रासादं सदनं सद्मगेहंमावसथं गृहम् ।
आलयं निलयं वा समस्तिदं वस्तु वास्तुकम्
क्षेत्रमायतनं वेश्म मन्दिरं धिष्ण्यकं पदम् ।
लयं क्षयमागारञ्च तथोदवसितं पुनः
स्थानं मिन्यावमुक्तानि पर्यायाख्यानि पण्डितैः ।
गेहं तु भूतांशं त्रयांशं गर्भगेहकम्
धांशभागे तु सप्तांशं युगांशं नातिरोहकम्
बाणांशं नवभागेन रुद्रांशे नवभागं तु
यामे त्रयोदशांशे तु व्यंशे नयभागं तु
सप्तदशमवांशाकम् स्तरार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता विस्तारार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता—
एकद्वित्रिचतुष्कं च षडंशांशेकभूमिके
पञ्चषट्सप्तभागं तु द्वितलस्य विधीयते ।
सप्ताष्टनवभागं तु दर्शकादशभागिकम्
त्रितलस्य विधातव्यं भागमेवं प्रकोर्तितम् ।
त्रिचतुष्कं च पद्ममात्रं पादविर्पामिष्यते ।
सपादसार्थ(र्ध)पादूनं द्विगुणं द्विगुणं तु वा
दाहस्तभस्य विस्तारं सर्वधाम्ना प्रकीर्तितम्
अथवा पादविष्कंपं पादोत्सेधं वशेन हि
तत्तत् पादोदयेयं तु वसुनन्ददशांशके
एकैकपादविष्कंपमदाडस्थेय वर्तति ।
त्रिभागद्वयमर्थ(र्ध) वा चतुर्भागेन मेव वा
कुद्यस्य र्स्तभावस्तारं प्रासादे सार्धदेशके
रसमुनिवसुभागे स्तंभं तुंगेशकेन दृढतरमिति
नेक्तं नक्तं चेानतं वेदिकायां ।
तदुदयमुखवेदैक्कशकैच्छं शमर्थं द्वयमुपरि च
बन्धम् शेषाभं गलं स्यात्
चन्द्रांश्विन्यौ स्वासु चितांशयुग्मं शैवं कुंभे
मूर्तिकगठे समञ्चे ।
पादे पादाधा(धा)रके षष्टांशुतुंगे षडवर्गा
स्यात् सञ्चितचेक शौके भूमौ ।
त्रिःसप्तांशे प्रस्तरे चोत्तरांगस्त्वर्धं स्यात्
सातुभागं कलान्तं ।
आलिंगान्वैयास्विंगस्तत् प्रैौक कुर्यात् दुश्चैं
वाधमन्निहर्थे ।
अथवा प्रस्तरोत्सेधं दण्डमानेन कारयेत्
दण्डमध्यं त्रिपादोर्ध्व्यं मुकारं त्रिविधं भवेत्
कपोतोच्चं द्विदण्डाधं लंबनं अर्धदण्डकञ्च ।
तत्समं निर्गमवापिदण्डं सार्धदण्डकम्
शेषप्रस्तारमानं तु पञ्चभागं विधीयते
आलिंगसमंशेन कुथ्यादन्तरितं पुनः
प्रत्युत्सेधात् विभागाभ्यां मेकांशावाधनं भवेत्
हर्म्यं ताराष्टभागेकं हीनं वेदिकं विस्मृ(स्तृ)तम्।
वेदितारं चतुर्थाशं विस्मृ(स्तृ)तम्
शिखरस्य त्रिभागैकं नासिकाविस्मृ(स्तृ)तं भवेत्
शिखरे पञ्चभागे तु त्र्यंशं फलकविस्मृ(स्तृ)तम्
फलिके पञ्चभागे तु वेदार्थं पद्मविस्मृ(स्तृ)तम्
पद्मरागत्रिभागैकं कुंभसौधवलप्रकम्
वलभस्यत्रिभागैकं कुंभस्योपरि कन्धरम्
अन्धरं त्रिगुणं पालितं त्रिभागेन कुड्मलम्
समं त्रिभागमर्धं वा महानासिविनिर्गमम्
तदयसञ्चिचतुर्भागं हीनं क्कन्धरतुंगकम्
शक्त्तिव्वधं(ज)तदुच्चैार्च(द्यं)त्रिपादं वा विधीयते
कन्धरौच्चं त्रिभागैकं वेदिकोदयमीरितम्
सार्धदण्डद्विदण्डं वा क्षुद्रनास्या विशालकं
पादोत्सेधे वन्दि नन्दाष्टाभागे द्वारोंत्सेधे तत्त-
देकांशुहीनं ।
विस्तारं स्यात् तत्तत्क्षार्थमानाद्दारं कुर्यात्
हर्म्यमध्ये सुराखाम् ।
योग्यव्यासपादविष्कंभमानं पादाधिक्यं
पादमर्धं त्रिपादम् ।
बाहुल्यं स्यादुच्चता वेदभागे बाह्ये साध्ये क्षेप्यं
तु त्रिभागे ।
भित्तिर्व्यासे द्वादशांशे तु बाह्ये पाञ्चांशान्त
द्वारयोग्यस्य मध्यं तद्गतवान्तं स्तंभमध्ये