मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४१८ मानसारं [अध्यायः ७०]
वायव्ये पुष्परागं च मौक्तिकं तु कुबेरके ।
इन्द्रनीलं तु ई(चे)शे तु विन्यसेद् विधिवित्तमः ॥ ५४ ॥ 108
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ स्थापयेद् बिम्बलिङ्गकम् ।
एवं तु रत्नविन्यासं शेषमङ्गं यथोक्तवत् ॥ ५५ ॥
हृदयकमलमध्ये दीपवत्तत्परं स्यात् ।
कमलजहरिहरादिदेवतानां च सर्वम् ॥ ५६ ॥ 112
विधिमिह सकलरूपं च चक्षुरुन्मीलनं च ।
कृतिमिति र(चा)खिलमुक्तं मानसारं पुराख्यैः ॥ ५७ ॥
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैः
देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् । 116
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारम्
शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेवत् ॥ ५८ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे नयनोन्मीलनलक्षणविधानं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥
मानसारं सम्पूर्णम् ॥

परिशिष्टम्
( क )

[वामस्तम्भः / Left Column]
श्रोण्यां मध्यलुपास्सर्वे लुपासंख्या यथेष्टका
करबीरबहुकामकोष्ठविधिं वक्ष्ये शृणुष्वैतत्प्रभंजना
स्वतंत्रं केवलं चेति द्विविधं परिकीर्तितम्
स्वतंत्रं चिरमित्युक्तं परिवारादिभिर्युतम्
परीवारविहीनं यत् केवलं तत्तु कथ्यते
द्वितीयावरणे चैव तृतीयावरणं तथा
चतुर्थावरणे चैव पंचमावरणे तथा
नदीतीरे तटाके वा पर्वताग्रे मनोरमे
उद्याने वा सभास्थाने गौरीलयं प्रकल्पयेत्
स्वतंत्रं प्ता(न)मेवोक्तं मंटपंस्खिशाको चरेत्
मंटपस्योत्तरे वापी केवलं कोष्ठमाचरेत्
केवलं स्नानमेवोक्तं स्वातंत्रं त्वश्मने शृणु
श्रीभोगं पद्मकोष्ठं च चित्रं श्रीभद्रसुन्दरम्
चित्रकान्तविमानं च गोमुखं लक्ष्मिकान्तकं
कौसलं श्रीनिवासं च विजयं पद्मरागकं
कोष्ठं सुन्दरधामं च सुभद्रं च सुमंगलं
पार्वतीकामकं चैव गौरीा(र्या)लयमर्थात्वराष्टधा
आलयप्रासादा मध्यां तु चतुर्दिकू सूत्रनिर्गमं
तत्सूत्रं शिवसूत्रं स्यात तत् कर्णो कर्णसूत्रकम्
भ्रष्टदिक् सूत्रपार्श्वे तु उमाकोष्ठं प्रकल्पयेत्
तत् सूत्रमर्हेविकोष्ट स्यान्मध्यसूत्रमण्यांतरं
शिवभागमिति ज्ञेयं तं मानं शृणु सुव्रतम्
त्रिचतुःपंचषट्सप्तभागं वै परिकल्पयेत्
लिंगविस्तारमानं यच्छिवभागमितिस्मृतं
अथवान्यप्रकारेण शिवभागं विधीयते
स्वस्तिके लिंगतारार्धं शैव(वो) धिक्यत्रिपादकम्

[दक्षिणस्तम्भः / Right Column]
गुणार्धवर्धमानं स्यात् त्रिगुणं समकंटकं
अन्येषां लिंगनायत्तु शिवभागं विशालकं
शिवभागावसाने तु कोष्ठमध्यमसूत्रकं
तद्भागांतगिमं सूत्रं कर्तृनाशकरं भवेत्
शिवभागाबाह्यसूत्रं यत् सर्वसंपत्समृद्धिदं
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शिवभागावसानके
सूत्रं संकल्ययेद्विद्वान् गौरीकोष्ठस्य मध्यगं
एवं सूत्रं विनिश्चित्य गौरीगेहं समाचरेत्
प्राक्सूत्राद्दक्षिणे सौम्ये श्रौसौभाग्यविमानकं
सुंदरं वाहणे देशे सूत्रपार्श्वे प्रतिष्ठितं
वायवे सूत्रपार्श्वे तु पुत्रक्रांतिविमानकं
कुवेरे सूत्रपार्श्वे तु विमनंगे मुद्यं स्मृतं
श्रोकांतमोशदिग्भागे कर्णसूत्रस्य पार्श्वके
शक्रपावकयोर्मध्ये कौसलं कोष्ठमाचरेत्
अनलांतकयोर्मध्ये श्रीनिवासविमानकं
याम्यनैऋतयोर्मध्ये विम(मा)नं विजयाभवं
नैऋतवारुणयोर्मध्ये विम(मा)नं पद्माकांतकं
वारुणानिलयोर्मध्ये कोष्टं सूत्रांतमाचरेत्
कुमारानिलयोर्मध्ये विमानं पद्माकांतकं
......................... 'सुभद्रकं विमानकं
कुबेरेशानयोर्मध्ये सुमंगलविमानकं
शक्रेशानयोर्मध्ये पार्वतीकांतमाचरेत्
श्रीभोगाद्यष्टकं कोष्टं दिग् विदिक्षु प्रकल्पयेत
कल्पयेदंतरालेषु कौसलाद्यष्टकं गृहं
अन्योन्यसं कराच्चेतु तद्धामराक्षसास्पदं
तस्मात्सर्वप्रत्यलेन वर्गवर्गखसंकरं
53

क्रमं कल्पद्विद्वान् तल्लक्षणपुरस्सरं
मूलालयसमं वापि त्रिपादं वाऽर्ध(र्धं)मेव व
गर्भाधं तत्समं वापि गोपुरोधामविशालकं
अथवा हस्तम(मा)नेन गोपुरोधाम प्रकल्पयेत्
त्रिबेदहस्तमारभ्य तववद्यंतरांतकं
विस्तारं च चतुर्मानं महासमं चैकभूमिके
पंचषड्ढस्तम(मा)रभ्यारुद्रेमनुकरांतकं
मुनिमंत्रित्रिकराभ्यकलापकतकारायातित्र्यंत्रि
शावसानकं
विस्तारमेवम(मा)ख्यातं भ्रायामं ततः शृणु
विस्ताराष्टांशमाधिक्यं ब्रह्मगर्भमिति स्मृतं
विस्तारमर्धनाधिक्यं रुद्रगर्भमिति स्मृतं
एवं मायामम(मा)ख्यातं उत्सेधम(म)थुनोच्यते
त(ता)रं सप्त तु भूतांशो रसभूतयुगं समं
ताराष्टाधिकं तुंगं शांतिकादिवताक्रमं
एवं(व) मुत्सेधमाधिक्यं ख्यातं शृणु मंडपमानकं
मूलकोष्ठसमं तारमायाममत(ता) वक्ष्यते
समंर्द्धं भघं वा त्रित्रिपादं वैमूश्रमंडपम(मा)चरेत्
सार्धदंडद्विदंडं वाभ्यंतरालय वेशनं
तत्संख्यहस्तम(नेन शंतरलविशालकं
भदि(धि)ष्ठानादिवगोडयां सावकाशावसानकं
भित्तिभेदयुतं वापि तोरणार्धैर्विचित्रितं
एवं मंडपम(मा)ख्यातं मायादीमतवक्ष्यते
अष्टापिरसपाखेन वर्धयेद्भागनाहुति
आयामे तद्वयास्यापि ननु सप्तरसेन च
शरादिभिः हास्यैः दशभिः योनिरान्मिया-
खाश्चितदनुकुष्ठु
अर्धेतेन च ऋक्षस्य न इष्टासरसेन च
तातेन हासयेद्वा रनंतसप्ररकतुर्दिशि
पंचे जनितवारं च चतुष्पंचतडष्टकैः
वर्धनष्टसंख्यश्च हासयेद्दशकस्यह
अयादिवचां धनादिवचां व्यायादिवचां धनक्ष्यं
ध्वजोक्षसिंहहस्तिश्च योनयः शुस(भ)दा स्मृताः
श्वमकाकखरोधूमयोऽनिरस्यशुभावहाः
कर्तुंश्च जन्मनक्षत्रं वा तु ऋक्षावसानक
गणयोत्तजन्मयुगलं केदाष्टऋतुनष्टभं
शुभावहंति नह्योत तु शेषं वस्तु शुभावहं
बुदे(धे) शुक्रेदु(न्दु)वारं च गुरुवारं शुभाप्रदं
तस्करो भुक्तिशक्तिश्च धन्योन्यरपतिक्लबः
निर्हतिरथनप्रेभ्य नवांशानि क्रमेन तु
प्रथमंतः स्थिरं षंडं वर्जयेत्तु प्रयत्नतः
शुभवारादिभियुक्तं युष्य(ग्म) ऋक्षादिसमं
रिक्ताख्यामरखं नशं अमृतं सौभाग्यवृश्चिदं
प्रप्यातं सतयोगं स्यान्मंदवरोत्तरादिभिः
भानुवारे विशाखादि शशिवारोजलादिभिः
भौमवारेश्वविष्टादि बुधावारे तु वैष्णवं
गुरोविरातुऋक्षादि सप्तसताशिकं भवेन्
एवं परीक्ष्या हुतं शुभमानं तु संगहेत्
मानविन्याससूत्रं च घरास्तारोपपीठकं
प्रकृत्तिहोमसूत्रं तु सूत्रकल्पं प्रकल्पयेत्
आयादिशुभसंयुक्तं मानं यष्मानसूत्रकं
षडंगुलं समारभ्य त्रित्रियंगुलवर्धनात्
नष्टमानं प्रकर्तव्यं विन्यासं सूत्रनिर्गमं
ना(न)वांगुलसमारभ्यांगुलांगुलवर्धनात्
पंचवं(विं)शांगुलं यावत् सोपपीठस्य सूत्रकं
तत् सूत्रं प्रकृते तोयं त्रिचतुःपंचमात्रकं
हेमसूत्रा(त्र)समोपेतं चतुःसूत्रमुदाहृतं
मानविन्याससूत्रं च अधिष्ठन तु सूत्रकं
प्रत्रि(कृ)ते होमसूत्रं च सूत्रं पंचकमेव हि
एवं सूत्रक्रमं प्रोक्तं नाळिग्रहविधिं शृणु
मानसारशि०
विस्तारमष्टधा भज्य रसांगंर्भतेष्टकं
रसांशोवेदभागं स्य(स्या)द्वेदांशैः कथविस्तृतं
पंचभागेस्त्रिभागं तु मुनिभागेद्वियस्तनि
नवंशे धातुभागस्यात्पतालोग्रहविशालकं
शेषांशं मक्तिविस्तारे परितः कल्पयेत्तुसा
एवं नाळोगेहं प्रोक्तं अन्धिमानत शृणु
गुणाभागं तु विस्तारं द्य(या)यामं गुणधा भवेत्

परिशिष्टम् [ ४२१ ]

स्तम्भ १ (Column 1)

त्रयात्र्यंशविस्तारं••••पंचबन्धापतं तु वा
पंचवंशाङ्घ्रिशालं स्यादायामं सप्तवंश्यकं
विस्तारंवेदषड्भागमायतं वा षडष्टकं
अथवा कोष्टविस्तारं कौशिकांशं विभाजिते
एकांशं कूटविस्तारमायामं तत्समं भवेत्
आयामे कर्णकूटं स्यात् संकोत्वकूटं युगांशकं
द्विभागं कोष्टदोर्घ्यं स्याछेषंमाहंतरं भवेत्
पंक्तिमानक्रमं प्रोक्तं अधिष्ठानविधिं शृणु
प्रतिबंधविवृध्धं च द्विविदं(धं) तदुदाहृतं
एकैकोमष्टधा प्रोक्तं तद्भेदं शृणु सुव्रत
प्रथमं पादबन्धास्य द्वितोयं चासकांतकं
शौखिबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं पुष्पपुष्कलं
श्रोकांतं पञ्चमं चैव षष्टं चांबुजसुंदरं
सप्तमं सुंदराब्जं च भद्रबंधमथाष्टकं
पत्तबंधाष्टकं चैव प्रतिबंधं ततः शृणु
प्रथमं प्रतिबंधं च श्रीबंधं च द्वितीयकं
व्यालबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं कुंभकांतकं
पंचमं सर्वतोभद्रं षष्टकं मकरासनं
सप्तमं शंभुबंधं स्यादष्टमं चंद्रवधनं
प्रतिबंधाष्टकं त्वेवमलंकारमथवक्ष्यते
अधिष्ठानस्य चोत्सेधं भानुं द्विगुणितांशके
पादबंधमितिप्रोक्तं द्वादशांशे धरातले
उपानेोदयं द्विम(मा) गं स्याज्जगत्युच्चं गुणांशकं
द्वयंशार्थंघटोत्सेधंकंबमर्धंशमेव व
त्रिपट्ट्स्योममर्धांशप्रत्युत्सेधं गुणांशकं
अर्धींश बाजनोत्सेधं प्रतिबंधमिति स्मृतं
उपानं त्वेक भागेनै तत्त्रयं पंकजोदयं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
मंबुजं चैकभागे स्यादगल्मेकेन कंपयेत्
तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं युगांशं कुमुदोदयं
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंपमेकेन कारयेत्
गुहांशं गलमानं तु व्योमांशं कंबरुच्यते
पद्ममेकेन कर्तव्यम् द्विभागं वाजनोदयं
ऊर्ध्वपद्म शिवांशा स्याद्वेश्मानं शिवांक्षकं

स्तम्भ २ (Column 2)

अष्टाविंशतिभागं स्यादंबुजं केसरं स्मृतं
तदेवावृत्तकंभांमशांभवं प्रतियंधके
द्विभागं पादुकोत्सेधं पद्ममानं गुणांशकं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
शरांशरेव घटमानं स्यात्कंपमेकेन कारयेत्
रसांशकं घटोत्सेधं एकांशं वाजनं भवेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं द्विभागं पट्टिका भवेत्
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंबमेकेन कारयेत्
श्रोणिबंधमिति प्रोक्तं त्रिशालू भागोदये कृतं
धरातलोच्चं विभजेत्सप्तादशविभा गय
उपानं शिवमागं स्यादङ्गमर्था (धां) शमेव व
कंचमर्धेन कर्तव्यं जगत्युच्चं युगांशकं
वेदांशं कुमुदोच्चं तु अर्थी (र्धी) शंकं व मानकं
त्रिपट्टमेकमागं स्यात्प्रत्युत्सेधं युगांशकं
बाजनं त्यर्थभागं स्याक्कीबंधं तदुदाहृतं
धरातलोच्चं विभजेत् त्रयस्त्रिंशतिभागय
द्विभागं पादकोत्सेधं युगांशं पद्ममानकं
एकांशं कंबमित्युक्तं विप्रमानषडांशकं
अर्धांशं पद्ममानं तु गलमानं तथा भवेत्
शिवांर्श पद्ममानं घटमानं युगांशकं
द्वितीयांशेन च गलं कंपं कंठमाने रसांशकं
उत्तरोत्वेकभागेन पद्ममेकेन कल्पयेत्
द्विभागं वाजनोत्सेधं पद्म•••••••• शिवांक्षक
कंबमेकेन कर्त्तव्यं पुष्पपुष्कलभोरितं
तदेववृत्तकलशं सर्वतोभद्रकं भवेत्
चतुर्विंशतिभागं स्यात्वरामानतलायामानकं
पादुकं त्वेकभागेन जगत्युच्चरसांशकं
तत्समं घटमानं च कंपमानं शिवांक्षकं
वेदांशं गलमानं तु शिवांक्षं कंपमानकं
एकांशं पद्ममानं तु कपोतोच्चं गुहांशकं
कंपमेकेन कर्त्तव्यं पद्ममेकां शमानकं
कुमुदोच्चं युगांशेन पद्ममेकेन कारयेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं पद्म तत्सममुच्चयं
कपोतोच्चं द्वयं सार्थं आलिंग्यं त्यर्धभागख

त्रिषष्ट्यर्धभागेन प्रयु(प्यु)क्तमेकभागय
अर्धंशावाजनाव्नेत्स्यत्कंत्यकांतमुदाहृतं
उपानोच्‍चं द्विभागेन कंबमेकेन कारयेत्
षडांशकमलोच्‍चं तु व्योमांशं गलमानकं
शिवांशां पद्मतुंगं तु भूतांशं तु गलोदयं
दक्षमर्धांशमित्युक्तं कंबमेकेन कारयेत्
कंठतुंगं युगांशं तु योगांशं वेत्रमानतुंगकं
तत्सममंबुजोत्सेधं पट्टिकोच्चं गुणांशकं
पद्ममंशेन कर्त्तव्यं कंबमेकेन कारयेत्
षष्ट्याविंशतिभागेन सुंदरंाबुजमेरितं
तद्घटं वृत्तरूपं स्याद्दुरगासनमेवहि
धरातलोच्चसप्तांशे द्विभागं विप्रमानकं
गुणांशं गलमानं तु पट्टांशं पट्टिकोच्चयं
भद्रबंधमितिप्रोक्तं सप्तविंशतिभागय
उपानोच्‍चं द्विभागेन जगत्युच्‍चं रसांशकं
षडंगं कुमुदोच्चं तु कंबमंशेन कारयेत्
कंठतुंगयुगांशेकं पद्ममंशेन कारयेत्
पद्ममर्धे(द्येँ)न कर्तव्यं कपोतोच्चं द्वितीयकं
कंत्यमंशेन कर्त्तव्यं त्रिषष्ट्येकभागय
प्रदिष्टं तृतियंशेन अर्धांशं वाजनोदयं
सप्तविंशतिभागेन कुंभबंध प्रकीर्तितं
द्वियांशं पादुकोत्सेधमथात्वांांशं विप्रमानकं
कंठमेकेन कर्त्तव्यं ऊर्ध्वपद्म शिवांशकं
गुणांशकं घटमानं तु पद्ममानं शिवांशकं
कंबमेकेन कर्त्तव्यं गुणांशं गलमानकं
कंबमेकेन कर्त्तव्यं पद्मं तत्सममुच्यते
कपोतोष्टं गुणांशं स्यादालिंगंकैकभागय
पंचविंशतिभागेन कर्त्तव्यं वज्रबंधं प्रशस्यते
ततो वा वृत्तभागं स्याच्चक्रबंधमिति स्मृतं
अंशवार्धं त्रिपादं वा शोभा बाला समन्वितं
न्यूनं वा बघिकं वा पियोत्तु न दोष कं
पादबंधमधिष्टानं दिग्वि दिक्षु प्रकल्पयेत्
कल्पयेदष्टरात्री तु प्रतिबंधनमसूरकं
अन्योन्यासंकरं चेतु कर्ता मरखमभ्युयात्

[R1] तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संकरं न समाचरेत्
[R2] पंचप्रकार बाह्ये तु संकरं न च दोषभाक्
[R3] वृत्तकुंभसमायुक्तं प्रतिबंधममूरकं
[R4] वज्रगं कुमुदोपेतं विप्रबंधमिति स्मृतं
[R5] वर्गेण संकरं कुर्यादशुभं विपरीतकं
[R6] तदा कोष्टादिमानं तु संकरं शुभदं भवेत्
[R7] जगतेति प्रमाणं यत् कुंभं निम्नं प्रकल्पयेत्
[R8] चतुरभागैकभागं वा अर्धं वा कंपनिम्नकं
[R9] उत्सेधसमनोव्रां वा द्विगुणं वाजननिन्रकं
[R10] तत्त्रिपादसमावार्धे महावाजनन्योन्नकं
[R11] अधिष्ठानक्रमं प्रोक्तं शृणु नालस्य लक्षणं
[R12] एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्यंगुलविवर्धनात्
[R13] सप्तमानावसानं यत् तद्बाह्ये तु निर्गमं
[R14] तदायामं त्रिधा कृत्वा व्योमांशं मूलविस्तरम्
[R15] तच्चतुर्थांशहीनं यत् अग्रतारं प्रकल्पयेत्
[R16] अग्रतारसमं वाथ त्रिपादं चाग्र चोदयं
[R17] मूलात्तारोदयं मूलं सिंहवक्त्रेण घट्टितं
[R18] विस्तारस्य त्रिभागैकं मध्ये नीत्रं प्रकल्पयेत्
[R19] अग्र वर्ये समायुकंत...........अश्ववक्त्रसादृशे
[R20] पत्रपुष्पसमायुक्तं सर्वोलंकारसंयुक्तं
[R21] भित्तितारत्रिभागैकमथवाष्टांगुलाधिकं
[R22] संकल्य विधियुक्तेन स्थापयेत्कोष्ठमध्यमे
[R23] नाललक्षणमेवोक्तं स्तंभायानं विधि शृणु
[R24] प्रासादस्यांशमानेन स्तंभमानं प्रकल्पयेत्
[R25] कोष्टमानं चतुर्विशदेकांशं पादविस्तृतं
[R26] त्रिचतुःपंचमात्रं वा भित्तिपादस्य विस्तृतं
[R27] चतुरंगलमारभ्यांगुलांगुलबर्धनात्
[R28] न......पाद्यांगुलमयात् कलाभूष्यावसानकं
[R29] भित्तिमानस्य विस्तारं क्रमेण परिकल्पयेत्
[R30] तदग्रांशोनमग्रं तु युगाग्रं ब्रह्मकांतकं
[R31] अष्टाश्रं विष्णुकांतं स्यात् षडाश्रं स्कंदकांतक
[R32] आमूलतोग्रपर्यंतं मानाश्रं भानुकांतकं
[R33] प्रथादिमूलपर्यंतमिन्द्रकांतमिति स्मृतं
[R34] सर्व्वांगवृत्तरूपं यंत इंद्रकांतमुदीरितं

परिशिष्टम् [ ४२३ ]
(वामस्तम्भः / Left Column)
चरखाश्चैव......धास्तूत्कालाक्षं स्तंभशेखरं
चतुरश्रं रसाश्रं यत् स्तंभं कौबेरकांतकं
चतुर्थमिमाख्यातंस्तंस्तलिपं वाहणाश्रकं
अश्चस्योपरि वस्त्रथं तलिपं भीमकांतकं
अश्चोपरिष्चपं तु वज्रकांतमिति स्मृतं
अश्चोर्ध्वं वृत्तसूपं स्या यत् शिवकांतमुदीरितं
चतुरश्चोपरिष्ठात् चतुष्यष्टपंशथायुक
कौशिकस्तंभमाख्यातं अश्चोर्ध्वं वसुकोणकं
शिवकंदेति विख्यातं यक्षं यत्कर्णमानकं
स्तंभमूले प्रकर्त्तव्यं पादतारसमन्वितं
सर्वेषामेव पादानां पादधर्म प्रकुरुपयेत्
कर्णार्धं वा तदर्थं वा पादतारोदयं कुरु
तत्कर्णं तस्य विस्तारं सर्वालंकारसंयुतं
पादाधारमिदं प्रोक्तं स्तंभमानविभूषितं
पादोद्मेदं तु सप्तांशे एकांशे वेदिकोच्छ्रयं
वेदिकारहितं वापि सहितं प्रकल्पयेत् वा
पादोदयं तु भूतांशे द्विभागं चोदयेग्रके
चतुःसप्तांशभागांशे वेदांशं बोधिकोदयं
एकांशं कर्णमानं स्याद् व्यंशं.......पास्त्यमानकं
रसांशं ताटिकोषोयं................भवेत्
शेषांतमायतं पादं कंठपालोमुखं भवेत्
तत्कंठं घटविस्तारे तत्कंठं फलकायतं
बोधिकोत्तसमं व्यासं मायमं त्रिगुणं तु वा
तदांयांशं च वेदांशं वायाकार द्वयांशकं
मंचोच्छ्रं गुणदा भज्यं व्योमांशं प्रस्तरोदयं
कपोतं त्येकभागं स्यादेकांशं धातुभागिकं
गुखांशमुत्तरोत्सेध एकांशं वाजनोत्क्रयं
शेषमंबुजमानं स्यादधं भूतेन शोभितं
एवं प्रस्तरमाख्यातं वेदिकालक्षणं शृणु
गलोत्सेधं तु वेदांशे एकांशं वेदिकोदयं
उत्तरं त्वेकभागेन शेषभागं गलोदयं
अष्टांशे वेदिकोत्सेधं वेदांशं गलमानकं
कंपमेकांशमित्युक्तं द्विभागं पद्मत्तुंगकं
वाजनं त्वेकभागेन वेदिकां कल्पयेत् बुधः
(दक्षिणस्तम्भः / Right Column)
पादवाह्वासमं मध्यं प्रस्तरस्य विशालकं
रुद्रांशे नंदभागं वा वेदोविस्तारमानकं
एवं विस्तारमाख्यातं गलवेशं ततः शृणु
एक द्वित्रि च दंडेर्वा गलवेशं समाचरेत्
गलविस्तारमानं यत्तत्कोष्ठं शीर्षविस्तृतं
शीर्षोच्चे तु ....सप्तांशे पत्रमेकेन कल्पयेत्
उदरं वेदभागं स्यात्क्रमंशेन कल्पयेत्
कपोतानोन्नमेकांशं तत्समं लंबमानकं
गलांतरे तु वेदांशं भूतांशमूर्ध्वविस्तरं
गलतारसमं वृत्तवलिकस्य तु विस्तृतं
त्रिभागैकभागेन क्याथाब्जं परिकल्पयेत्
स्तूप्युच्चं सप्तधा भज्य वलग्रं त्वेकभागव
.............................कल्पयेत्तु विचक्षणः
कुंभमानं गुणांशं स्याद्वयांशं पालिकोदयं
कुडनलं त्वेकभागेन कल्पयेत्तु विचक्षणः
स्तूपिकान्त्सेवमाने यत्स्तूपो कुंभस्य नाहकं
उत्सेधमेवमाख्यातं .........नासिका लक्षणं
गलंतारे त्र्यंशं वा पंचंशो शमथापिच
चतुरभागैकभागं वा महानासं तु विस्तरं
तत्समं वा तदर्थं वा त्रिशिराव्याह्यनिर्गमं
ललाटे तु महानासो शर्मम्यानुकूलवत्
नासिकलक्षणमेवोक्तं द्वारमानविधिं शृणु
तलिवोत्तवं समायामं दशमंदाष्टधा भजेत्
एकांशं रहितं शेषं द्विरुत्सेधं विधीयते
तच्छ्रेयं ....रथा भज्य भुवं गेण च गुणार्थकं
पतंगोच्चं द्विभागार्थं कल्पयेत्तु विचक्षणः
तद्युत्सेधार्थविस्तारं पत्रपुष्पा दिशोभितं
द्विवारस्याल्लक्षणं प्रोक्तं शृणु शांत्यादिगण्यकं
शांतिकोत्सेधगण्यं तु तिथिभागविभाजिते
अश्विन्यां शमधिष्ठानं एतोच्चं पंचभागय
द्वंशमंच ....मानं स्याद्वयंशं गलमानकं
शिखरोच्चं गुणांशं तु स्तूप्युच्चं शशिभागय
शांतिकं त्विति विख्यातं वैष्टिकं तु कलाधिक
मध्यंशकमधिष्ठानं सर्वभूतांशमांघ्रिकं

[४२४]                  प्रातसारे

[स्तम्भ १ / Left Column]

मंचमानं द्विभागं स्यात्तत्समं गलमानकं
साधींशं च शिरोत्सेधं शिरमानं शिखामकं
पौष्टिकं सदनं ह्येव जयदं श्रृणु सुव्रत
सार्धांशां च मधिष्टानं पूर्ववत्परिकल्पयेत्
स्मृत्यंशमद्भुतोत्सेधं कलांशं वैधरातलं
पश्चात्त्यं सार्धद्विभागं मंचमानं द्वयंशकं
द्वयंर्श गूलमानं तु वेदांशं शिखरोदयं
सार्धांशेन शिखामानं श्रद्भुतं सदनं स्मृतं
त्रिपादाधिकमक्षांशं मधिष्टानेाद्यं भवेत्
षडांशं तलियोच्चं स्यात्पाठानान्त्यंशमंचकं
द्विपादशंगलोत्सेधं युगांशं शिखरोदयं
सपादार्शं शिखामानं पतैवँ सर्वकामदं
अवश्या''''प्रकारेण सामान्यं शांतिकादिकैः
षट्त्रिंशं द्विमजेदुच्चमधिष्टानं गुखांशकं
रुद्रांशं तलियोत्सेधं मंचमानं गुणांशकं
अनलांशमुपग्रीवमंक्षांशं मंचमातकं
सार्धान्यांशं गलोत्सेधं सताध्र्थ.... शीर्ष भवेत्
शिखामानं गुखांशं स्यात् क्रमेण''''वकोतितम्
गम्यमे वा समाख्यातं अलंकारं प्रवक्ष्यते
बंत्रिवंधमधिष्टानं वल्लभकान्त्यंत्रिसंयुतं
आयताश्रशिरोयुक्तं महानासि चतुष्टयं
कलाल्पनासिकोपेतं चतुष्कूटसमन्वितं
दृष्टाश्रं शीर्ष कंठं गलोत्सेधांतमुच्यतः
शिखापंच शिवाह्मानं शिखापंचकसंयुक्तं
.................." श्रो भोगमितिविद्यते
खावंधधरोवेदं स्कंदकांतांघ्रिसंयुतं
आयताश्रशिरोवेदं चतुर्णांसिसमन्वितं
महानासि विन(नि) ष्क्रांतं दंड व (वा) त्रिदंडकं
महानासिद्धयोर्मध्ये क्षुद्रनासिद्धयान्वितं
मद्रनास्योश्चपार्श्वे तु क्षुद्रनासिविभूषितं
पादप्रत्याल्प नासांघातोरखाद्यैरलंकृतं
एवं लक्षणसंयुक्तं श्रोपन्न भोगमुच्यते
वेंद्रिवंधमधिष्ठानं भोमकांतांब्रिसंयुतं
शिखरे ऋत्तुनासाध्यं प्रहपनाड्यांतरे

[स्तम्भ २ / Right Column]

[R1] प्रासादे मंडपे मध्ये तोरखाद्यैर्विचित्रितं
[R2] एवं लक्षणसंयुक्तं नाम्ना सुन्दरमुच्यते
[R3] पादबंधधरोपेतं वारखस्तंभसंयुतं
[R4] महानासिद्वयोपेतमष्टविंशाहपनासिकं
[R5] शिखापंचकसंयुक्तं पुत्रकांतविमानकं
[R6] कौबेरांधिसमायुक्तं पादबंधमसूरकं
[R7] कलाल्पं नासिक

परिशिष्टम् [४२५]
विंशाङ्घपनासिकोपेतं महानासिद्वयान्वितं
नागराभ्युजितं ………………चतुष्पंचरसं युतं
एवं लक्षणसंयुक्तं विमानं विजयावहं
श्रोभोगाद्यष्टकं दिक्षु विधिना दापयेद् बुधः
पार्वतोकोष्ठकांताभ्यामष्टमष्टांतराहुके
कल्पयेदुक्तमार्गेण यथा वित्तानुसारतः
कामकोष्टविधिं प्रोक्तं देवतास्थापनं श्रृणु
देवतास्थापनं
जंभिणी पूर्वदिग्भागे स्तंभिनो न्याद्दक्षिणा न्यसेत्
मोहिनी पश्चिमे देशे भेदिनी चोत्तरे न्यसेत्
कोणे सिंहवृषौ स्थाप्याधवाद्वयसं न्यसेत्
अथवा पूर्वदेशे तु स्थापयेत्तु विचक्षणः
अथवा पूर्वदेशे तु इंद्राणि चैव विन्यसेत्
रौद्रों दक्षिणदेशे तु वारुणे वैष्णवीं न्यसेत्
ब्राह्मीमुत्तरदेशे तु स्थापयेत्तु विचक्षणः
देवतास्थापनं प्रोक्तं देविमानमथ श्रृणु
स्तंभोत्सेधं दशांशे तु भूतांशंकल्पसेोदयं
रसांशं श्रेष्ठमानं तु ततो मध्येपु माजिते
नवधा देविमानं स्यान्नागरं देविमानकं
स्वाधिष्ठानसमं नौचं पादाधिक्यं तु मध्यमं
श्रेष्ठश्रेष्ठं मध्यधिकं मानं द्राविडं देविमानकं
नालीप्रहविशालं स्यान्नवभाग विभाजिते
सप्तांशं उत्तमोत्सेधं भूतांशं कन्यसं भवेत्
तपोमेश्रेष्ठमामानं वेसरं देविमानकं
द्वारोत्सेधविकारांशे ऊर्ध्वाधोंशद्वयं त्यजेत्
शेषं दे विकमान स्यादेतत्सामान्यमेवहि
आयादिशुभसंयुक्तं देविमानं परिग्रहेत्
अंगमानादिकं सर्वं मध्यमं देशवालकं
एवं लक्षणसंयुक्तां देवीं संग्राह्म देशिकाः
ततोंकुरार्पणं कुर्यान्नवमे सप्तमेयवा
पंचमे त्रितये वापि सद्योङ्कुरमथापि वा
बालां देवीं समभ्यर्च्य प्रतिष्ठादिनपूर्वके
शिल्पकर्मावसाने तु गौरीं संग्राहा देशिकाः
पादं पूर्वदिग्भागे मंडपे शालिकोपरि
वस्त्रवस्त्रोखास्तिये कृतस्योर्ध्वे त्खादयेदुद्ध्ववस्त्रकं
प्राक्यः शिरोमहादेवी गौरीगायत्र्यर्चयेत्
वस्त्ररेखाद्याचतां देवीं तन्मूले नैव देशिकाः
तस्य दक्षिणभागे तु स्तंभनं सप्रकल्पयेत्
तस्याः संशरक्षार्थं पूर्वोादोनि यथाक्रमं
मूलमध्ये कुम्भमध्ये समभ्यर्च्य लोकपालास्तथाकान
ग्रहान्
हैमरजतपात्रेव तत्र पात्रेथवा बुधः
कांस्यपात्रेथवा मध्ये कल्पयेच्चंदनेन तु
द्वितेशांगुलविस्तारमष्टांगुलसमन्वितः
चतुश्रसम युक्तं मध्ये पद्मं समालिखेत्
माणिक्यं कर्णिकामध्ये पूर्वे मरतकं न्यसेत्
प्रवालमग्निदिग्भागे इन्द्रनीलं तु याम्यके
नैऋते पुष्परागं स्याद् वज्रं वरुणदिग्भवेत्
गोमेदं वायुदिग्भागे मौक्तिकं सोमदिक्कले
वैडूर्यमीशदेशे तु कामदेवसमन्वितं
अर्चयेद् गंधपुष्पाद्यैः वामादिशक्तिबोजतः
शुद्धवस्त्रेण संछाद्य त्रिदृर्ध्वं तु विन्यसेत
गिरिसुदुर्जमज्ञौ……लेखये……मस्रुचिना
भुरेखां प्रथमं लिख्य नेत्रमंत्रमनुस्मरन्
प्रथमं मधुनालिप्य द्वितीयं सर्पिषा बुधः
तृतीयं पयसा लिप्य चतुर्थं शुल्खवारिणा
पंचमं हिमतोयेन मूलेनैव हि देशिकाः
गंधपुष्पादिमभ्यर्च्य दर्पणं दर्शयेद् बुधः
उत्पलं दर्शयेत्पश्चात्कर्पूरशकलं ततः
क्षीरं च दधिकुंभं च घृतकुंभं च दर्शयेत्
अंजनं कंतुकं चैव सुवस्त्रं केशशोधनं
कंकुमं कृष्णागंधं च शालीभुज्जं तु तंडुलं
तिलमुद्गसमूहं च दर्शयेत्तु विचक्षणः
प्रक्षुब्वपटमावज्रं सवसांग प्रदर्शयेत्
दर्शयेद् ब्रह्मकन्यां च ब्राह्मणानाम् प्रदर्शयेत्
प्राखिनां दर्शयेत् पश्चात् गौरीबीजमनुस्मरन्
ततः संस्नानार्थं देवेशीमाला मंत्रादि सुंदरं
ग्रामं व्रते क्षणं कृत्वा अमृतं सर्वालंकारसंयुक्तं

४२६ ] मान सारे

जलशरे प्रपामध्ये विन्यसेद्देशिकोत्तमः
पुण्याहं वाचयेत्तत्र जलापानार्थ (र्थं) कं
स्नपनं कारयेत्तत्र जलक्रीडां समाचरेत्
जलमध्ये समापूर्य गंगादीनां समर्पयेत्
तन्मध्ये शाययेद् गौरीं जप्त्वा''''घमर्पणं
रवेरस्तमनात्पूर्वं गौरीमावाह्य देशिकः
जलतीरे प्रपामध्ये विन्यसेत्स्नपनाद्यकैः
संस्त्राप्य कृच्छ्रमावाह्य सर्वालंकारसंयुक्तं
यामप्रवेशनं कुर्याद्यागामंडपचोत्तरे
विन्यसेच्चाष्टमृद्गव्यं भस्मबिल्वदलादिभिः
संस्त्राप्य शुद्धतोयेन गौरीगाङ्गययाबुधः
चित्रवस्त्रैरलं कृत्य गंधपुष्पाक्षगादिभिः
ततो मंडपमासाद्य वास्तुहोमं च माचरेत्
पर्यग्निकरणं कृत्वा स्नात्वा संपूज्य मंडपं
ततः संमृज्यदंडाग्रे वेदिकां प्रोक्षयेत्कुरुः
स्थंडिलं कारयेत् चाष्टतोरणैश्च शालिका
प्रोक्षयेत् हुतयेनैवं पूजयेत्सिंहासनं ततः
गौरीं संपूज्यादाय मंडपा वायुगोचरेत्
विन्यस्यार्चितस्याग्रे रक्षासूत्रं जपे क्रमात्
बद्ध्वाप्रतिसरं चैव आवाह्या (ह्य) देवमंडपे
बद्ध्वाप्रतिसरं मंत्रं जपं घोषपुरःसरं
धूपदीपं ततो दत्वा विवृद्धिक्यार्चनैस्सह
ततो बालालयं गत्वा यात्राहोमं समाचरेत्
कुंभं वा करकं वापि समावाह्य जलेश्वरं
बलिंबिबापरित्यज्य नद्यापि कूपवापिकैः
ततः संपूज्य गंधाद्यैः करकस्थां महेश्वरीं
शिरसा वाहयित्वा तु शंखघोषपुरस्सरं
सर्वालंकारसंयुक्तं मुखमंडपमादिशेत्
इंद्रईशानयोर्मध्ये वेदिकाद्धर्वे तु विन्यसेत्
आदाय चाष्टकरकान् कूर्चपल्लवसंयुतान्
अथवा चित्रवस्त्रेण होमसंयुक्त धावयेत्
दष्टदीक्षा च शयनं कर्णिकामध्ये चांघद्यैर्य-
थामुखं
अथवा चित्रवस्त्रेण शयनं कल्पयेत्ततः

ततो गौरीं व्यायशयते·········'शाययेद् बुधः
संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः गौरीमचं तदेशिकः
ततो अग्नित्रयायजन्नं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिनाचैनं
सह
समिधाज्यान्नलाजैश्च प्रत्येकं होममाचरेत्
समिधाहृदयमंत्रे शिरसा च घृतं हुनेत्
शिखाया चारुहो दिव्यं विलाजकवचमंत्रतः
गौरीमावाह्य मंत्रेण शिरसा दशवारं हुनेत्सुधीः
शतमर्थे तदर्थे वा द्रव्यं प्रतिहुतं चरेत्
द्रव्यांते व्याहृतिं हुत्वा व्याहृत्यंते स्पृशेत्तमां
वर्धनी चैव संस्पृश्य जप्त्वा जेयाहुति संख्यया
प्रायश्चिता जेयाहुर्ति हुत्वा शतमंत्रेण देशिकः
एवं जागरणं रात्रौ प्रभाते स्नानमाचरेत्
सौरादिकुलशं न्यस्य तदंते होममाचरेत्
ततो गर्मगृहं गत्वा स्थलशुद्धिं समाचरेत्
द्वारद्वारां त्रिधा कृत्वा मध्येशां विभाजिते
तदेकांशं त्रिधा कृत्वा कालांशं दक्षिणे न्यसेत्
व्योमांशं वामभागेन जप्त्वा सूत्रं प्रसारयेत्
तत्सूत्रां तत्सूत्रं स्थाकृतैमर्धं प्रकल्पयेत्
तत्सूत्रं मध्यमे खाप्य गौरीपीठं यथा दृढं
गर्भाष्टाष्टांशके भागे देयिकं स्थापनं कुरु
पीठं प्रक्षाल्य वस्त्रेण पंचगव्याभिषेचयेत्
पीठं मंत्रेण संपूज्य गंधपुष्पादिना बुधः
अस्त्रेणाच्छादनं कुर्यात्प्रसवेनैव देशिकः
ततो यागगृहं गत्वा चास्त्रजं जुहुयाद्धृतं
पादप्रक्षालनं कृत्वा······ चर्यविधिना बुधः
परिचारकसंयुक्तं स्वस्तिसूत्रसमन्वितं
ग····शिविके वाथ खेटके वा रथेपि वा
देवीमारोपयेद्विद्वान् वाद्यघोषसमन्वितं
वितानं छत्रसंयुक्तं धूपदीपसमन्वितं
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा नोत्वा देशसमन्वितं
संपूज्य विविधद्वारे पुष्पाक्षतसमन्वितं
संपूज्य विविधद्वारं गर्भगेहं प्रविश्य च व
·······································'पुण्याहं वाचयेत्ततः

परिशिष्टम् [ ४२७
गतं संपूज्ययोद्विद्वान् आप्य पूर्वोक्तमार्गतः पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा गौरोगायत्र्यार्चयेत्बुधः
स्नापयेन्महादेव मूर्त्तन्तस्य मंत्रवित् तेनैवार्च्य देवेशीं मावाद्याग्नि विसर्जयेत्
दृढीकृत्याष्टबंधके निशक्तौ सुनिरीक्षयेत् मूले संपूजयेद्देवीं प्रक्षाम्यानुज्ञया सह
स्नापयेद् गंधतैलेन सुगंधामलकादिभिः द्विरदो''''वाहनांत वापोठांतं या बलिं ददेत्
पंचगव्यादिकै स्नाप्य नालै (लि) केरोदकैजैलेः द्विरदं दक्षिणा पाश्र्वं तु ज्ञानशक्तिं प्रपूजयेत्
संस्नाप्य च महादेवों नववस्त्रेण वेष्टयेत् वामपार्श्वे क्रियाशक्तिं ददाग्रे वृषभं यजेत्
संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः प्रस्त्रवेनैव देशिकः श्रीदेवों अग्निदिग्भावे दक्षिणे सप्तमातरः
पूर्णाहुति ततो हुत्वा संप्रहेद् बह्मवंचिनी मातंगिनीसमोपेतं नैर्ऋते जानुविस्मयं
शंखध्वनिसमायुक्तं शंखघोषसमन्वितं पश्चिमे तु घरां देवीं वायव्ये मोहिनीं यजेत्
छत्रचामरसंयुक्तं सर्वातोद्य समन्वितं उत्तरे तु शचीं देवीं सावित्रीमीशगोचरेत्
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा द्वारपूजां समाचरेत् गोपुरद्वारपार्श्वे तु शंख पद्म निधिर्यजेत्
.......... स्नापयेद्विद्वान् श्रीपाद्योपरि वर्धनो अग्नि पूर्वदिग्भागे महिमा चाग्नि गोचरेत्
देवीं संपूज्य गंधाद्यं मंत्रं न्यासं समाचरेत् दक्षिणे गरिमां देवीं लघिमा नैर्ऋते दिशि
शशिनों मूर्ध्नि विन्यस्य वक्त्र णा'''' गदां न्यसेत् पश्चिमे त्वेशकां देवीं वशित्वा वायु गोचरे
हृत्पद्मा हृदयं न्यस्य मरीचे गुह्यादेशिकैः सोमे प्राप्तमहादेवीं प्राकाम्यामीशगोचरे
पादांशांगु ''''''' गौरोबीजेन संयुतं नैर्ऋते रंचते यष्टा लघिमा देवता दक्षिणे
षडांगं न चरेद्विद्वान् मंत्र कन्या समाचरेत् ईशे प्राकाम्यामेवा वापि संयोजयेद सुतेश्वरौं
वर्णपादं च भुवनं तत्वां तन्वेशि संयुतं सोमसं गरयोर्मध्ये सुंदरीमर्चयेत् ........
कलामात्रांसे''''नेन ललाटे विन्यसेत्कुशः महादेवोग्रके मंत्री कमलास्त्रं समर्पयेत्
जीवं न्यासं ततः कृत्वा स्मृतद्वेये सोपदेशिकः अजिनो जृंभिणी रौद्री शांति निद्रा विकारिखो
वर्धन्याज्यमादाय देवीं हन्मध्यमे न्यसेत् स्तंभनं च षडैतानि शक्ति योजि विनाधिका
तज्जलेनैव संस्नाप्य पायसान्नं निवेदयेत् स्तंभिनो कर्णिका मध्ये गंधिनी पूर्वदिक्कले
स्नापयेत्सर्वकलशैः वेदकुंभपुरःसरं जृंभिणी दक्षिणे भागे रौद्री वारूणदिक्कदे
ततः शुद्धोदकं स्नात्वा स्वलशुद्धिं समाचरेत् सोमे त्रिय विकारो च स्तंभिन्यां तं बलिं ददेत्
मंत्रोदकेन संस्नाप्य मंत्र न दापयेद्गुरुः द्वारादिबलिपीठांतं बलिबेरस्र्मन्वितं
ततो देवोमलं कृत्य वस्त्रपुष्पाखगादिभिः सर्वातोद्य समायुक्तं बलिं दत्वा यथाक्रमं
नैवेद्यां तं ततो विद्वान् षडसे न समन्वितं पादप्रक्षालनं कृत्वा''''लयं प्रविशेद् गुरुः
पानीय्याचमनं दत्वा नित्याग्निं च प्रकल्पयेत् गीतवाद्यसमोपेतं जयशब्दसमन्वितं
कुंडे वा स्थंडिले वापि चूलिमध्ये यथा बुधः धामप्रदक्षिणं पश्चाद्देवीं विन्यस्य मंडपे
तृणौ हुताशनं स्थाप्य दोपयेदिंधनैः सह नीराजनं ततः कृत्वा केवलं लोह चिंतयेत्
प्रस्त्रवेनैव संप्रोक्ष्य गौरीमावाह्य पूजयेत् ततो गौरीं समभ्यर्च्य धूपदीपादिकं ददेत्
निरोक्षणादिभिक्षोध्याग्नी व्याघामंतं देशिकोत्तमः तोषयेद्दे वद्देशं प्रणिपत्य क्षमां वदेत्
पुष्पाग्रैर्वाद्यपात्रैर्वा जुहुयाद्देशिकोत्तमः निर्माल्य धारगोयष्ट्वा रात्री पूजावसानकेः
प्रत्येकं षोडशं कृत्वा चरूणा च घृतेन च
54

एवं प्रत्यहमभ्यर्च्य यथा वित्तानुसारतः
एवं यज्ञायते मर्त्यः संपूर्णाममवाप्नुयात्
इति सूक्ष्मशास्त्रे कामकोष्ठ पटलः।
इति मध्यार्चनं ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण कामं कोष्ठस्य लक्षणम्
योगं भोगं च वोरं च शक्तिवोजमिति त्रिधा
योगं शक्तिरुमाभागं पीठाकृति तु रुच्यते
उपानं जगताञ्चैव भूमूर्द्धोंकंधकणौकं
कंपपट्टो तदूर्ध्वं स्याद्भूतवारि समयुतं
उपानं पादमेवं स्यात् जघांगेतिरुच्यते
कुक्षिसं तत्कुमुदं ज्ञेयं बाहुयुग्मं तथैव च
कंठं कंठमिति ज्ञेयं प्रोक्तं अधरोधरः
पट्टिका महाट्टिका ज्ञेयं घृतवारि शिरस्मृतं
योगशक्तिर्भवेद्देवीं मित्युक्तं पूर्वसूरिभिः
भोगशक्ति तथा वक्ष्ये द्विनेत्रं द्विभुजं तु वा
छहजैन समायुक्तं सर्वाभरणभूषितं
आसनं स्थानकं चैव दक्षिणं स्वस्तिकं पदं
वामपादं स्थितं वापि दक्षिणं कु(कं)चितं भवेत्
मध्यमं दशतालेन मानामानप्रमाञ्चकं
पूजांशं समधामाने मध्यमं प्रविशिष्यते
विधीयते तदर्ध मध्यमं श्रेष्ठं प्राधान्यं प्रविधीयते
तदंतरेष्टभागेन नव शक्ति प्रमाणकं
पूजांशं नाहतारं तथा चैव स्थूला ते(दे)शे विधीयते
आभंग समभंगं वाव्यतिभंगमिति त्रिधा
क्रमेण नतमानं स्यादङ्गि वेदेषु भागिकं
अष्टादशाच्च विंशच्च चतुर्विंशांगुलं त्रिधा
अभंगादि त्रिभंगानां पादांगुष्ठांतरं त्रिधा
त्रिभेदं पंचमात्रं स्यात्पार्श्वांतरमुदाहृतं
ललाटं वामपार्श्वे तु त्वानेत्रांतपुटांतकं
अनो बामे चलद्वामे नाभिर्दक्षिणपार्श्वके
वामेरुपाश्वं वामांधि पाष्णिवार्थे प्रलंबयेत्
एतदामंगमित्युक्तं समभंगं विधीयते
मुखं पूर्ववदेवोक्तं स्वमध्ये नाभिमध्यमे
वामेरुमध्यमे पाश्वं दक्षिणांध्री तु गुल्फके
लंबयेत् समभाग स्यात्थितिभंगं विधीयते
मुखं पूर्ववदित्येवं हृदये दक्षपार्श्वके
नाभिपाश्वं तु बामेरुमध्यमे द्वारमेवहि
एवं सूत्रत्रयं प्रोक्तं मासनं तु प्रवक्ष्यते
चासने वा महस्तं तु वेदोर्ध्वं स्वस्तिकं भवेत्
वरदं वा तथा दिव्यं कटाकांगे तु कटकं
तेक्षिणो हस्तं वा वरदं बामहापा
प्रसन्नवदनेोपेतं सर्वकामार्थ सिद्धिदं
कमलालांवितं वामस्यपादोर्ध(र्ध्वं)जानुकं
करंडमकुये(टो)पेतं केशबंधमथापि वा
प्रसन्नवदनोपेतं सर्वकार्यार्थसिद्धिदं
श्यामां द्विनेत्री द्विभुजां त्रिभंगौ सव्यासव्यस्थित
कंचितांघ्री
सव्योत्पलात्सकटकास्तनोश्च महस्तमलंयपर-
मेश्वरी च
गोशक्ते व्याख्यातं वोरशक्ति र्यथवरं चतुर्भुजं-
त्रिनेत्रं च जटा
मकुटमंडितं द्विनेत्रं द्विभुजे वापि स्थानकासन
संयुतं
स्थानकं समपादं स्याद्वैशार्वं स्थानमेव व
सुखासनं च कर्त्तव्यं पर्यकासनमेव च
मंदशतालेन मानामानप्रमाञ्चकं
स्वप्रमाणेन कर्त्तव्यं परिवारसमावृतं
एकद्वोनं पदे स्थाप्यामथवा मानुषांशके
एकाश्रितममानुष्यां शस्रुते ते च विक्रसं
पूजाभागं समहोनं मध्यमं द्विगुणं भवेत्
पूजांशं त्रिगुणं श्रेष्ठं अत्यमे श्रेष्ठ वेष्टधा भवेत्
नवद्यंशं शक्तिमानं त्यजत्यंश बर्जयेाजयेत्
तदूर्द्धंस्याद्यत्यक्ति पादांतं तं भजेत्
पंचषडाधिकं भागैक रोहमुकं स्याशुमयादिनि
संभवं
आायनोविद्धशुभोपेतं योगराणिगुणं शुभे
तदुच्यते विमाने स्यात्ससूत्रं सप्तविधं भवेत्
मध्यं मध्यं पुरो मध्यं पृष्ट मध्यमं च पार्श्वके

परिशिष्टम् [ ४२९ ]
पद्ममध्यं द्विबाहु द्वौ सप्तसूत्रं विधीयते
मुशीशकंठमध्ये च वंशकामध्यमे
गुल्फमध्ये क्षयोर्मध्ये मध्यमश्यं विधीयते
शिखामणिं मौलिमध्ये स्यान्मूर्ध्यं ह्रुःसंगमूर्धके
नासिकाग्रा स्यात् कंठ स्यात् शुकौ मध्यममध्यमे
कुक्षि नाभेः तथा योनिः पादयोश्च प्रलंबयेत्
स्पशीतं श्रोणिनासाग्रं पुरे मध्यं विधीयते
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सममात्रं विधीयते
मौलिमध्ये च पंचार्धं ललाटे कोलकं भवेत्
हतेना.....कर्माथ्यं च सूत्रं स्याद्यवकोलकमुरुयते
षडार्धं च ह्रुत्काउरो मध्यं च पार्श्वकोलकं
ह्रदयं षट्पंचैव नाभूरधांतरमध्यमे
सूत्रमात्रार्थकं चैव नाभोमध्यं च षड्यवं
मेकनो मूलद्विमात्रं स्यान्मध्यमूहसमाक्रमः
जन्यांतं तु षडंगुल्यातं वसुमात्रकं
नालकासार्थ(र्थे) वस्वंशं सूत्रादंगुष्टपूर्वकं
त्ववमात्रसमोपं च पुरसूत्रं प्रशस्यते
पुरसूत्रमिति प्रोक्तं पृष्ठसूत्रमय श्रृणु
मौलिमूर्ध्नि तु काटीनां ककुद्वंशस्य मध्यमे
बाष्णमध्यं च सूत्रं स्यात् पृष्ठमध्यं विधीयते
मध्ये शिखामणी मौलि ककुबहींतमध्यमे
श्रोवलाम्बोश्चजंघानां मध्ये गुल्फस्य मध्यमे
लंबितपादमध्ये तु यकं बाह्यमधोद्यते
पार्श्वे च पष्टं चाश्वं च स्नानमंडलवाह्यके
मध्ये श्रोणिंश्च पादौ च ऊरु जंघा च मध्यमे
जंघामध्ये कलांगुष्ठ बाह्य स्यात् फमबाह्यके
उपानमुपमानं स्यात्प्रवक्ष्यामि आंणिकूपर
पार्श्वके
त्रिवेद। पंचमात्रं स्यादंत रात्रिविधं भवेत्
स्यादरुमूलंतरमेकमात्रं सार्धंगुलानां तमु-
मंतरेरे
जाग्वंतजंघानलकांतरे च स्यादष्टषड्भागपहं-
गुलेन
मानसूर्त्रं द्वयं चैव मणिबंधावसानकं
अथ पार्श्वसूत्रं च मणिबंधावसानक
द्वरंतरे वेदभागं स्यात्पंचमेदावसानकं
करंडमकुटोपेतं जटामकुटमंडितं
पीतांबरधरं चैव दुकुलांबरमेव च
नाख्याध पंचमात्रं स्याद्र्व्यसनामविधीयते
गुल्फमूर्ध्वं षडंगुल्यं वस्त्रपर्यंतमीष्यते
अभयं सव्यं हस्तं स्यात्स्थानचुचुकसीमकं
सूत्रातलत्यामध्यं तु द्वांतरं त्रयोदशांगुलं
वरदं वाय(म) हस्तं स्यात् श्रोणी दुर्वासमांयुतं
सूत्रान्तरतहस्तं च त्रयोदशांगुलमिष्यते
यथया चोध्वै पार्श्वेव वामो रद्वयम अद्वयं चैव
कटकं तु विधीयते
बहिरभ्यंतरं वापो सव्यपार्श्वजपाक्षकैः
वामे ह्यचकरैवैव पद्म त्वल समन्वितं
जन्नो हिककको समं चैव त्रिया च संतांतलिंगे
चाल्यांतर्गतो स्यात्
वाल्योसलादिविविदिसंस मंचैव कटकं कत्तेरीदं
डोजापुरं च पद्म च शंखं चक्रं धरोमिय
उ.....शक्ति यमज्ञानशक्ति यमक्रियाशक्ति यम च-
सांतलिंगे
चाल्यांतर्गतो स्यात् बाह्यो सालादिग्विदिश्व-
ष्टदेशो तन्मध्ये स्थापयेत् कामकोष्ठतः ॥
इति पद्मसंहितायां रौरवभेदे कामकोष्ठ
लक्षण विधिः पटलः ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि कामकोष्ठस्य लक्षणं
उद्देशे पूर्वतः कृत्वा पश्चाच्चिर्देशमानकं
लंबमानेोप्यमानाष्या वक्ष्यते स्थानकस्य तु
वाचायुधानां तु..........मकुटं वस्त्रभूषणं
न.....भुवं मेदं स्यात् स्थानकस्यापद्मेव च
समपादं स्थानकं देवी वैशाखस्थानमेव च
तद्ब्यध्यासनं प्रोक्तं त्रिविधं देशमुच्यते
मूलप्रासादतारं स्यात्स्तंभोच्यं द्विरग.....के
आरताल त्रियं गुल्यां लिंगमानं ततोभवत्

४३० ] मानमारे
प्रासादं तारचातुर्यं अधमं द्वयं शंवं भवेत्
ह्यंतराष्टविभागेन बामानासमुदीरितं
पादोच्चं देशभागं स्यात् चतुरंशमधमाधमं
सप्तांशमधोत्कृष्टं द्वयं तराष्टविभाजिते
नवमानोत्कृत्यां तस्मात्तत्तं त्रिविधमुच्यते
उत्कृष्टं मध्यमं होनं सप्तविंशन्मध्यान्हि
द्वारोदयं समं मध्यं कन्यसं पादहीनकं
पादाधिकमयोत्कृष्टं द्वयं तराष्टविभाजिते
नवचोक्त्यं वेशं द्वारं तस्य ततोऽभवत्
गर्भगेहप्रमाणं स्यान्नं दांशं नंदमानवं
एकहस्तं समारभ्य षट्षडंगुलवर्धनम्
चतुर्हस्तांतमानं स्यात्तत्रयोदशमानकं
एकताल समारभ्य त्र्यंगुलं च विवर्धनात्
नवतालाच्चमूर्त्यंगं मंत्र्यस्त्रिंशत्प्रमाणकं
सप्तांगुलं समारभ्य द्विरुंगुलविवर्धनात्
त्रयस्त्रिंशच्चतांतं वा मुख्यदृष्टिप्रमाणकं
अधोच्छंतारनाहं तु अष्टाविंशाद्विभाजिते
निपंचसतनंददृद्रांशो होनाधिक्यं तु वा पुनः
तत्तात्तदेतदेकांशं मानं तु त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकं
पूजांशं त्रिगुणं श्रेष्ठं ह्यंतराष्टद्विभाजिते
नवमानोक्त्युयं तस्मात्तत्तत्रिविधं तथा
नीचानोच्च मध्यमं श्रेष्ठं सप्तविंशात्प्रमाणकं
पुमाथा परिचाराण प्रतिमाहच्चं तथाममं
आयादिमानमित्युक्तमानांगुलेनसैमद्य
नूनं वाप्यधिकं वापि मानांगुलमथामथ
उत्तमा प्रमाण वशताहोनं होनाधिक्यं न
कारयेत्
आयाद्यांशके वृत्त्याततप्रमाणं न तोषकृत
उत्सेधमानं स्यात्ताततदूष्णोष''''सीमकं
मध्यमं अंतरालेन निर्देशं तु पुरोक्तवत्
योगं भोगं तथा वोरं त्रिविधं वैरमुच्यते
योग स्याद्दिभुजं प्रोक्तं देवपार्श्वे सहाशके
भोगं तु द्विभुजं चैव शिवलेंगे। बस्सध्यके
स्तनकं चासनं चैव देवो कुर्याद्यतोमतं
वीरं चतुर्भुजाकारं षडष्टादशमेव व
संपाताक्षानकं दैवोसर्वाकृत्यागतं तु वा
वैशाखं स्तनकं वाथ लंबमानमथोच्यते
पंच ब्रह्मस्य सूत्रं च कक्षांतर मुखांतजे
नवसूत्रसमायुक्तं पंचसूत्रप्रधानकं
उष्णोशांगुलललाटे च नासाग्रे अनुमध्यमे
हृद्गद्यान्नाभियो मध्यास्यं द्विपादौंतरमध्यमे
लभ्यये ब्रह्मसूत्रं स्यात् मुखांतास्यात्स्तनक्षके
मध्ये तारस्यात्पार्श्वे तु अंगुष्टे नव वाह्यके
लंबयेत्कक्षपार्श्वे तु पादांगुष्ठस्य मध्यमे
लंबयेत्पृष्ठसूत्रं स्यात् चिरे मध्यां तथैव च
कुकुन्मध्ये त कुर्चैष स्बोकपिंडोतमध्येमे
पाष्णत तु मध्ये तु लभ्ययेत्पृष्टसूत्रकं
मौख्यग्रामा न सूत्रांतं द्वयंतरं सप्तमात्रकं
पंचांगुलं तन्मध्ये ललाटं तु कलांगुलं
स्फुटी तान्नासिकाग्रांतं स एवं कोलकं हनु
तत्सूत्रात् षडंगुलं हीककाङ्गुरी मध्या
मथागुलां
स्पृशांतं हृदयांत स्यात् तत्समं श्रोणिमेव च
योनिमध्यो द्वयांगुल्या उरुमध्यं त्र्यंगुलं
जानुमध्यां त्रिलोकं च जंघा मध्येष्टमात्रकं
नलकाष्टांगुलं तस्यात् मानसूत्र प्रसारिनं
द्वयंगुलांगुष्टयोरंध्रं सूत्रात्पूर्वे तु निर्गमं
कायमध्यात् पुरोमानं सूत्रमेकादशांगुलं
कायमध्यां चिरपृष्ठे सार्थाक्यैत्यंहिगुलं
भवेत्
त्र्यंगुलं तु ककुत्पृष्ठे उरोमध्यं भागमात्रकं
उरुमध्ये त्र्यधं च पृष्टजानु त्रिमात्रकं
जंघामध्यं त्रिधांगुल्यां नल्लकाकोलकं भवेत्
पृष्ठे पाष्णि त्र्यंगुल्यां द्वयपार्श्वे गतबिंदुः
कायमध्यात्पुरोबाहुपर्यंतं त्र्यंगुलं भवेत्
षडंगुला बहिर्बाहुपर्यंतमंतरं भवेत्
परापराद्वयोर्मध्ये कायमधो तथा मतं
अभयं दक्षिणहस्तं तत्थस्त कटकान्यथा

परिशिष्टम् [ ४३१ ]

वामभागः (Left Column)

स्वागतं वरदं वापि यधो वा कटकान्वितं
र्लांघतोर्वाश्रितं वामं हस्तगोपुच्छसंख्यया
अभयं स्यात्करस्याग्रं स्तनचूचुकं घृतं
स्वागतं नाभिसोमांतं वरदं श्रोणितत्समं
अधो वा कटकाग्रं तु कट्यंतं तत्सम तु वा
तत्करो वाश्रितं वापि मोप्तांतं कराग्रहाक
तत्सूत्राद्दक्षिणे हस्ते तलमध्ये त्रयोदश
चतुर्दशांगुलं वापि पंचदशांगुलं भवेत्
तत्सूत्राद्वामपार्श्वे तु द्विसप्तांगुलमेव व
पंचदशांगुलं वापि षोडशांगुलमिष्यते
श्रोणि कूर्पय योनो रंधिस्त्रियंगुलांतरं बहिः
वरहस्त(स्ता)वसानं च उर्ध्वकायप्रमामकं
मध्यमाभ्यंतरं बाहो मणिबंधावसानकं
अभ्यंतरमुखं वापि बहिर्मुखमथापिवा
कर्तव्यंयं तु दिकायान्तस्करं जनुत्त्समं
कायमध्ये पुरोमानं सूत्रांतत्परौ भुजाः
द्वंतरै पाष्णिहस्तं च नंद सप्तांशदाद्वयं
अंगुलं तु विधिक्षेयं षट्मानं निर्गमं भवेत्
तत्बाहो ब(म)णिबंधांतं दूरांतरं द्वादशांगुलं
चु(च)तुर्दशांगुलं वापि पंचदशांगुलं भवेत्
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्ये अष्टांगुलमुदाहृतं
प्रपदं षडंगुलं वापि भागं पाष्णींतरं भवेत्
वाह्वांगुलं भवेद्दिक्क षण्मात्रं नलकांतरं
जंघामध्ये त्रियंगुल्यं जानु द्वंतरं....
द्वंगुलं मंचाकुमर्ध्यं च उरुमलमथांगुलं
समपादं स्थानकं तं देवो समग्रत्स्वागतं तु वा
बैदिशाकं स्तनकं प्रोक्तं त्रिभंभांगे युतं भवेत्
स्वस्ति...दक्षिणं पादं वामपादं तु कुंचितं
आभं[ग] समभंगं वाप्यधिभंगमिति त्रिधा
त्रि्वेदशरमात्रं च क्रमेण ततमाचरेत्
नतमानकं अभयं वरदं पूर्वंकटकमपरेभुजे
मूर्ध्नि मध्यं च तत्प्रोक्तं वामनासापर्यंतकं
अभ्वंतं वामपार्श्वे तु दिकामभ्वार्थमात्रकं
सूत्रास्तनोर्मध्ये.......पंचम्यंगुलमुदाहृतं

दक्षिणभागः (Right Column)

तत्सूत्राद्दक्षिणे नाभिः त्रियंगुलं वा विधीयते
तत्सूत्राद्दक्षिले योगं मध्यमे चतुरंगुलं
तत्सूत्राद्वामजां शांतं त्रियंगुल्या समं भवेत्
अधिभंगं मुखे सूत्रं....स्नात्पंचांगुलं भवेत्
त्रियंगुलं नाभिमध्यां च योनीमध्यं शरांगुलं
जानुमध्यं गुखांगुल्यं स्थितपादस्य मध्यमे
चतुर्भुजाकारसंयुक्तं द्विभुजं पाथमुच्यते
सव्यहस्तं तु कटकमूत्पलोधरसंयुतं
थामप्रलंबितं वापि वरदं कप्याव लंबितं
तत्सूत्रात् कटके मध्ये निन्ननांतु त्रयोदश
सूत्राल्लंबाकराग्रं तु नोन्न' सा दशांगुलं
द्विभुजं च प्रकर्तव्यं चतुर्भुजाकारसंयुक्तं
तत्तत्प्रकारकारथ्यो कुत्सनं तु तथोच्यते
पर्यंकासनं वापि अर्धपर्यंकमेव व
वामांत्रिश्राययेद्वेत्यात् पादं प्रलंबयेत्
चतुर्भजं त्रिनेत्रं च वरदाभयसंयुतं
पाशांकुशधरा देवो पद्मापद्माक्षवारिणी
ऋजुसूत्रात्समायुक्तं पद्मपीठे निषण्णके
शाधितांत्रिक्जान्वंतं उर्ध्वकार्यार्थ मालकं
सूत्रात् लंबितं जांशांतं वेदमं(मा)त्रान् तिलान् भवेत्
सूत्राल्लं बितपाश्वर्यंतं दूरांतरं सप्तमात्रकं
नवसूत्रां गुवापिनी भ्रमानं....त्रिधा भवेत्
अन्यांगानि च सर्वाणि ज्ञानरोक्तवदाचरेत्
प्रथवांल्या(न्या) प्रकारेण वामपादं प्रलंबितं
द्विपादतलमपोतं वापि अभंगं वा त्रिसूत्रकं
दक्षिणे पुष्पहस्तं तु वामहस्तासनाश्रितं
सूत्रापुष्पाधरं हस्तं मध्यनोन्नं त्रिधा भवेत्
नवरूद्रांगुलो वा।प तत्तयोदशमेव व
स्वीगंतात् मणिबंधांतं दूरांतरं नवमात्रकं
उरुमूलात्प्रकोष्टांतं दूरांतरं सप्तमात्रकं
वामहस्तासंतत्वां नोन्नमानं यथाक्रमं
कुंचितांत्रिक्जान्वोव्यंदशं द्विविदशमेव व
सूत्राल्लं बकरां तु नोन्नसाष्टा दशांगुलं....

४३२ ] मानसारं
द्विभुजं च प्रकर्त्तव्यं नाभिस्सूत्रात्समं भवेत्
नूनत्वमधिकं दत्वा चांगुलं वा त्रियंगुलं
लंबितांघ्रि कपाष्ठयोस्तंतस्मात् द्विदियंगुलं
स्पृशं तं वा विशेषेण त्रिष्णमानं तु भागय
स्थानकं तत मानं तु तदर्थं चासनं भवेत्
आभंगं तत्रिसूत्रं तु मानसूतं पुरोकवत्
आसनं तु ततं प्रोक्तं प्रयुतानं तु मुच्यते
अक्षमालांकुशं चक्रं परशुं पवि(वापि) दक्षिणे
कमंडलुं पाशशंखं चा कष्णं वाथ वामके
आयुधानं मुखं दीर्घं तत्तारं क्रमसंयुतं
चतुर्भुजं प्रकर्त्तव्यं अपरे तस्करै तरे
तद्देवोषड्भुजं चाष्टादशहस्तविशेषतः
षड्भुजाक्षस्यमाला च इक्षुचापाभयंवदि
अब्ज स्यात्पुष्पवाणं च वरदं वामदिक्चरः
अक्षमालोक्षापां च पाशं चाभयं तथा
वरदं वामपादेषु दशहस्तां प्रकल्पयेत्
पंचवक्त्रां जटामौली त्रिनेत्रं श्वेतवर्श्वनि
श्वेतपद्मासनासीनं श्वेतपद्मासनस्थितं
अथवा प्रसाकारेण रक्तां वा रक्तपद्मिनी
जटामौलिसमायुक्तं किरीटमुकुटं तु वा
करंडीकामतुंडं वा केशबंधमथापि वा
मखसाधं त्रपाबांचि द्विरुखं मौलिदीर्घिकं
शरधिपरितो नाहमर्मथा कानि मौलिवत्
मूला ताष्टसप्तांशं मंशेनायस्य तारकं
किरीटं तु जटामौलि तार मूलाग्रसव्यय
करंडिकाग्रमूला स्यात् दक्षयक्ष यतः क्रमात्
त्रिपंचसप्तनंदैर्वा सोचाया च करंडिकाः
चतु''''पूमसंयुक्तं चित्रारत्नैर्विभूषितं
जटामकुटभूषाणां जटांते पुष्यसंयुक्तं
वामोर्ध्वे शशिसंयुक्तं सव्येनाकेपुष्पयुक्
मौल्यग्रं पुष्पमाल्याभ्यां मुक्ते तामा प्रकल्पयेत्
ललाटपट्टसंयुक्तं वस्त्रेपुष्पं तथामयं
मकुटस्यान्वितं प्रोक्तं वस्त्रेभेदमथोच्यते
शुद्धवशाभानिभं वस्त्रं महोवस्त्रमथापि वा
श्वेतवर्णांमथा वापि निम्नोक्तं च संयुतं
देवीवस्त्रैमिति प्रोक्तं भूषणानां तु मुच्यते
नाभ्यासो वस्त्रपर्यंतं षट्सप्तांगुलमिष्यते
कल्पोध्वे पंचवक्त्र् स्यात् वस्त्राल्लंबितक्रमात्
पीतांबरधरं भूष्यात् उरुदामं प्रलंबयेत्
रक्तं वा पादजाला मं पादांगुलीयकं भवेत्
कटकादिसंयुक्तं चित्ररत्नवचर्मंगुलीयकं
परंतूग्रीवमंगुल्यां उत्तरोयं प्रलंबयेत्
बाहुपूरिमसंयुक्तं चित्ररत्नविभूषितं
बाहुदामप्रलंबस्य बाहुपुष्पं प्रलंबितं
मकरकुंडलसंयुक्तं सिंहकुंडलमये व
कठिसं भूभवेत्कर्णे पुष्पदाम प्रलंबयेत्
रक्तकंचुकसंयुक्तं हे कंचुक''''मिष्यते
सर्वीभरखमुख्याखि शृंगारखदनान्वितं
प्रत्यंगममितं प्रोक्तं नाममेदमियोच्यते
उमयाशिवतेदेवी पद्मापद्माक्षधारिणी
अक्षोकुंडधारि''''''''''प्रमांशिदेश्यथाक्रमः
शंखचक्रधरादेवी वैष्णवांशी यथाक्रमं
पाशांकुशधरादेवी क(क्क) पांगंपरशुधारिणी
महादेवीश्वरी प्रोक्तं पंचमेदं तथामतं
त्रिया''''वरखं श्रेष्ठं द्वितीयां मध्यमं तथा
अंतर्वामध्यमं विद्यात् स्वस्थानं भवनं क्रमात्
शालाभ्यंतरके वा स्यात् द्वात्रिंशद्देवताक्रमात
वायुमुख्यापदे मध्ये दगीशानापदंत''''''''''''''

परिशिष्टम्
( ख )
अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते
अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम् । मूनालयविशालं तु चतुष्पञ्चषडंशके
अन्तमण्डलासाश्रादि यद्य प्रोच्यते क्रमात् ॥ सप्ताष्टांशकहीनं तु च्वन्दशोमो........यं भवेत्
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादहर्म्यवत् मूलगेहं त्रिभागैकं भागमर्धाशमेव वा
द्वारगोपुरमित्येते क्रमान्नाम प्रकीर्तिताः । त्रिंशंचतुरंशे तु गुखां तु तथैव च
एकादि भानुभूम्यान्तं द्वारशोभां प्रकल्पयेत् पञ्चभागं तु वेदांशं सान्तेषु प्रथमादिषु
त्रिभूमिद्वादशभूम्यान्तं द्वारशालाद्वितीयके । शोभादिगोपुरान्तानां तत्तञ्चान्यालसं क्रमात् ।
त्रिभूमौर्वा चतुर्दशभूम्यान्तं द्वारप्र(प्रा)सादवत् कुरु तत्तदंशेवशात् वृद्धिशोभादीनां तु विस्तरम्
चतुर्भूम्यान्तुहर्म्याणं पञ्चादशवन्तं तु वा । यद्येवं हर्म्यमानं स्यात् हस्तमाने तु पूर्ववत् ।
पञ्चभूम्यादिसारभ्य षोडशान्तलन्तु वा सपादं सार्धपादनात द्विगुणात् द्विगुणं तु वा
अथ वा सर्वशालानां यधायुक्ति प्रकल्पयेत् । तन्त्रिभागैकभागं तु द्विभागं तु तथैव च ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तबिवर्धनात् शोभादि गोपुरं तान्तु एवं स्यात् हर्म्य प्रगृह्यानाम्
नवपङ्क्तिकराद्य तु एकद्वित्रितलं तु वा । तेषु किञ्चिद्विशेषोऽस्ति तद्विशेषं शृणुष्वति
रुद्रभानु कराभ्यां तु चतुष्पञ्चकुलं तु वा हस्तमानेन विस्तारात गृह्णीते तु विशेषना ।
त्रिषञ्चहस्तां विशान्तं रस सततलं तु वा । हस्तक्षोणप्रवृद्ध्या वा हान्या वा पूज्यमाचरेत्
किं(विं)शान्तं षष्टरुद्रतलं तु वा ॥ आयादिशोभतेभेदं हस्तमानेन कल्पितं ।
त्रिसतहस्तचत्वारिवशमेकादशतलं तु वा अधिष्ठानस्तं भवर्गल पञ्जरं कूटकोष्टकम्
षट्वेद हस्तपञ्चाशत् भानुत्रयोदश विस्तारायांतम्म्मानं मुपरिपारिवांश्चितः ।
सप्तविंशति हस्तादि षष्ठ्यन्तं तु विशेषतः पादाम्यन्तरे मध्ये बाह्ये पाद तले तले
चतुर्दशतलं वापि पञ्चदशतलं तु वा । त्रिविधं गोपुरमाख्यातं वोडशानां तलं भवेत्
त्रिंशं हस्ताद्यशीन्त्यंतं षोडशानांततलं तु वा विस्तारायामसमाख्यातं तेषां तुंगमयोच्यते ।
यथा विशाला यथा हस्तमानं तु वर्धयेत् । विस्तारे सप्तभागं तु तन्तुंगे वसुभागया
........दिनौ हर्म्यमूलस्या विशाले........ विस्तारसप्तरूपांशे द्वितीयं ऊरुचायं भवेत् ।
मूलप्र(प्रा)सादविस्तारे सप्ताष्टनवभापि(जि)ते विस्तारे सप्तभागं तु पञ्चाशं तु तृतीयकम्
दशैकादशभागं तु एकांशं रहितं क्रमात् विस्तारे सप्तभागं तु षडंशं तु त्र्योदश
शोभादिगोपुरान्तानां विपुलं कीर्तितं क्रमात् ॥ विस्तारे सप्तभागं तु चतुर्दशांशं तु पञ्चमे
बिकह्यो मास इम्र्याणां गोपुराणां तु दीर्घकम् एते गोपुरसप्तांषं षोडशांशं तदुञ्चयम् ।

४३४ ] मानमारे

[स्तम्भ १]
सप्तगोपुरमाख्यातं षोडशानां तलात्मकम्
अंशं पूर्ववदुद्दिष्टो तले तले तु वर्धयेत्
उत्तरादिरथूपिपर्यन्तं शाखोक्तं तु प्रगृह्यतां
विस्तारामयोर्मध्ये बाकवाह्यामुच्यते ।
विस्तारस्य त्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव च
पञ्चभागे द्विभागं वा सालात् बाह्ये तु निर्गमः
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडंगुलवर्धनात्
पञ्चहस्तविधियोंवत् क्षुद्राणां द्वारविस्तृतं ।
द्वाराणां तु तथा प्रोक्तं हेयमाने तथा.........।
तारे पञ्चांशसप्तांशे सप्तांशे तु दशांशके
अन्यर्धं पादहीनं तु द्विगुणं द्विगुणं तु वा
सार्धपादं तु पादं वा द्वारेोत्सेधं तु सत्तथा ।
लिंगस्य मध्यमद्वारे मध्यमं तु वदाम्यहम् ।
शिवानि भूतधातुश्च नवांगुन विशेषतः ।
लिंगमध्ये तु वामे तु द्वारमध्यं प्रयोजयेत् ।
तन्मध्ये गोपुरायाथ ध्रुवपायार्धयोर्मतम् ।
गुणं वश्ये समारभ्य यावदेकोनविंशति
तावत् पङ्किस्तु विस्तारे द्वयमेकं प्रकल्पयेत् ।
यावत् पङ्किस्तु यान्या सेवेतपाय पडिकया ।
विस्तारे पञ्चभागे तु गुणांशं गर्भगृहकम्
शेषं कुड्यविशालं स्यात् ताराण्डं वा प्रहस्तया ।
एवमेकतलं ख्यातं द्वितलं तयोच्यते
विस्तारे सप्तभागं वा आयामे पि तथैव च
युगांशं गर्भगृहं तु शेषं कुड्यविशालकम् ।
एकांशं कर्णकूटं स्यात् गुणांशं गोष्टदैर्घ्यकम्
हारांतरंशिवांशं स्यात् कलह्यमेवं तु मेव वा
विस्तारे सप्तभागं स्यात् नवभाग तथायतम्
शालादीर्घं तु पञ्चांशं आयामे तु प्रकल्पयेत्
हारांतरं तु कूटं च एकैकांशे न कारयेत्
कूटान्तरसमायां शेषं हारान्तरेलिमम् ।
हारान्तराधंमानेन भद्रं वा मद्रपञ्जरम्
द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलं चाधुनोच्यते
नवांशं विभषे(जे)त व्यासं च यामं च तथा भवेत्
गर्भगृह गुह्यांशं स्यात शेषांशं प्रहपिण्डकः

[स्तम्भ २]
अलिन्द्रांशैकभागेन हारव्यासं शिवांशकम्
कुर्य्यात्कूटशिवांशेन शालायामं गुणांशकम्
एकांशं पञ्चरं व्यासं अर्धाशं द्वार्योन्तरम्
कल्पयेवं चादिभूम्यान्तं पूर्ववत् शेषवत् भवेत् ।
त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्भू भौमथोच्यते
विस्तारे तु दशांशेन गर्भगृह गुणांशकम्
गर्भगृहं तु शेषेण मध्यांशं कुड्यविस्मृतम्
अलिन्द्रं एकभागेन हारव्यासं प्रथा भवेत्
पञ्चरं कर्णकूटं च एकैकांशेन कल्पयेत्
कूटान्तरसमायामं शेषं हारांशपञ्जरम्
शालायामं तु वेदांशं अर्धाशं द्वार्योतरम्
चादिभूम्येवमाख्यातं ऊर्ध्वपूर्वमदाचरेत्
विस्तारे तु दशांशे तु भागांशं तु तथाायतम्
पूर्वे परे च शाला च पञ्चभागेन कल्पयेत्
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चतुर्भूमिमिदं परम्
चतुर्भूम्येवमाख्यातं पञ्चभूमिमथोच्यते ।
तारमेकादशांशे तु प्रायामं च तथैव च
गुणांशं गर्भगृहं तु द्विभागं मितिविस्तृ(स्तृ)तम्
अलिन्द्रांशैकभागेन हाराभागेन कल्पयेत्
एकांशं पञ्जरं व्यासं ............ व्यासं शिवांशकम्
शालादोर्घं तु वेदांशं कल्पयेवं प्रथमं तलम्
तस्योर्ध्वं भूमि व्यासं पूर्ववत् परिकल्पयेत्
तारं एकादशांशं तु तत् दीर्घं तु त्रयोदश
शालायामं तु पञ्चाशं चायामं तु प्रकल्पयेत्
कूटकोष्टादिसर्गेमिमां प्रागिवेव प्रकल्पयेत्
पाद्रे धिष्ठानयोत्तुंगं मूलप्रासादमूलवत्
चतुष्पञ्चषडंशं वा सप्ताष्टनवमेय वा
दशैकादशभागं तु कृतैका शोपपीठकम्
शेषं तु गुखभागं तु कृत्वैकांशं धरातलम्
द्विभागं चरखोतुं वा कल्पयेत् कल्पवित्तमा
उपपीठ विभागं तु तुंगं पैशापपीठकम्
अथवा हस्तमानेन द्वारमानमथोच्यते
ततुंगं चतुपञ्च षड्सप्ताष्टनवभाधि(जि)ते
दशरुद्रविभागं तु कृत्वैकांशाविशेषतः

परिशिष्टम् [४३५]
उपपीठेऽथ शेषं गुणभागं विभा(जि)ते
अधिष्ठानं तदेकांशं द्विभागं चरणोदयम्
पादबन्धमधिष्ठानं पादान् बाह्यधरातलाम्
मूलवस्तुनिरीक्ष्यैव पादाधिष्ठामक्षकम्
अथवा द्वारतुंगं तु षड्भागं तु विभाधि(जि)ते
गुणांशं चोपपीठ स्यात् एकांशं तु धरातलम्
द्विभागं चरणायाम एवमेवं विधीयते
उपपोगे(ङ्गे)ऋतुभागं मङ्घ्रिभागं विधीयते
एकांशं तु मसूरश्च पादायामद्विभागया
पकांशं प्रस्तरोत्सेधं कल्पयेत्कल्पवित्तम्
अथवान्यप्रकारेण उपपीठोक्तवत् कुरु।
शेषंतु पूर्ववत् कुर्यात् युक्तायुक्तं द्विजोत्तमा
होमान्तं सीमान्तं वा चरणायामे विधीयते
पादबन्धमधिष्ठानं हारशोभादिना कुरु।
स्तूप्यान्तं उत्तरान्तं च रसविभागं विधीयते
सपादं प्रस्तरोत्सेधं सत्यांशं गलतुंगकम्।
पाद्येन अश्रि(स्रि)नीभागं तु शिखरं शिखरे
शेषं शिखोदकं
एकमेव तलं प्रोक्तं द्वितलं शृणु सुव्रतम्।
उत्तरादिस्तूपिपर्यन्तम्
उत्तरादि शिखान्तं च नवभाग विभाधि(जि)ते
प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं तद्वयं चरणोदयम्।
मञ्चमानं शिवांशेन तत् समं कन्धरोदयम्
शिखरं सार्धत्र्यंशां त्रिपादं तु शिखोदयम्
द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलञ्चाधुनोच्यते।
स्तूप्यान्तं उत्तरादीनां भानुभागं विभाजिते
प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं सार्धद्वयंशांघ्रितुंगकम्
कपोताञ्च शिवांशेन चरणायां द्विभागया
मञ्चमानं शिवांशेन चैकभागेन कन्धरम्
शिखरोच्चं तु पक्षार्धं शेषभागं शिखोदयम्
त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्भूमिमथोच्यते।
उत्तरादिशिखान्तन्तु द्विनवांशनिभाजिते
पाहुनाद्वयंशमंचाञ्च गुणांशं चरणोदयम्
तदर्ध प्रस्तरोत्सेधं सार्ध इंशांघ्रितुंगकम्
तदर्धं च मानञ्च द्विभागं चरणोदयम्
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तत् समं गलमुच्यते
गुणांशं शिखरोत्सेधं शिखामानं शिवांक्षकम्
चतुर्भूमिसमाख्यातं पञ्चभूमिमधे,च्यते।
शिखान्तं तूत्तरादिश्च त्रयोविंशतिभागया
द्विभागं प्रस्तरोत्सेधं सार्धैबन्यांघ्रि तुंगकम्।
तदर्ध मञ्चमानं तु त्रिभागं चरणोदयम्।
तस्यार्थं(र्धं) प्रस्तरोत्सेधं चरणस्येवार्थं(र्धं)पक्ष कं
तदर्धं(र्धं) मञ्चमानं तु पादतुंगं द्विमाधि(जि)ते
प्रस्तरोक्षं(ञ्चं) शिवांशेन कन्धरोञ्चं शिवांक्षकम्
सार्धद्वयंशं शिरस्तुंगं शेषमेके शिखोदयम्।
पञ्चभूमिसमाख्यातं रसभूमिमथोच्यते
हस्तमादिशुभाख्यातं त्रायादिशुभसंख्यया
एकादिपञ्चभूम्यान्तं वक्ष्ये संशिल्पशास्त्रतः
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य नवपङ्कति विस्मृतम्
सप्तादशकराह्वये द्वितलादि विमानकम्
तारे सप्तदशोत्सेधं अन्यर्थे तु त्रिपादकम्
द्विगुणं तु तदुत्सेधं शान्तिकम् पौष्टकमानथा
धयदं चाद्भुतं चैव चतुर्योदयमीरितम्
चतुरं वृत्तमायामं द्व(द्व्य)श्रवृत्तं षडश्रकम्
अष्टाश्रममाकृतिरयौष्टां शिखरेयन् तथैव च।
समन्त्रिपादमर्धं वा मुखमण्डपमिष्यते
समन्तमखपं यस्या शास्तगलकम सवेशकम्
एकहस्तद्विहस्तं प्रासादांशांशमेव वा
अन्तलयस्य विस्तारं द्विद्गडम् तस्यवेशनम्
युग्मस्तंभसमायुक्तं युक्त्या सर्वांगशोभितम्
सावकाशान्तरालं चेत्तद्वित्रिहस्तारं तु वा
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्त हस्त विभूषितम्
धर्मं कुस्त्यार्थकं तत् समं पापादुनवाभि *********
विष्कंभमानकम्
तथुक्ततायातकरेपु हस्तमानादीनं त्रिपा *********
हानत्रिपादकरमर्धं मथाविधातम्।
तत्रैववस्तुनि यथोचितमाकरैश्चै हानिश्चा
वृत्तिकमनिन्दामनेकशाजैः
55

४३६ ] मानंसारे
विमानं भवनं हर्म्यं सौधं धामनिकेतनम्
प्रासादं सदनं सद्मगेहंमावसथं गृहम् ।
आलयं निलयं वा समस्तिदं वस्तु वास्तुकम्
क्षेत्रमायतनं वेश्म मन्दिरं धिष्ण्यकं पदम् ।
लयं क्षयमागारञ्च तथोदवसितं पुनः
स्थानं मिन्यावमुक्तानि पर्यायाख्यानि पण्डितैः ।
गेहं तु भूतांशं त्रयांशं गर्भगेहकम्
धांशभागे तु सप्तांशं युगांशं नातिरोहकम्
बाणांशं नवभागेन रुद्रांशे नवभागं तु
यामे त्रयोदशांशे तु व्यंशे नयभागं तु
सप्तदशमवांशाकम् स्तरार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता विस्तारार्थं तु ते सर्वे
नातिगेहविशालता—
एकद्वित्रिचतुष्कं च षडंशांशेकभूमिके
पञ्चषट्सप्तभागं तु द्वितलस्य विधीयते ।
सप्ताष्टनवभागं तु दर्शकादशभागिकम्
त्रितलस्य विधातव्यं भागमेवं प्रकोर्तितम् ।
त्रिचतुष्कं च पद्ममात्रं पादविर्पामिष्यते ।
सपादसार्थ(र्ध)पादूनं द्विगुणं द्विगुणं तु वा
दाहस्तभस्य विस्तारं सर्वधाम्ना प्रकीर्तितम्
अथवा पादविष्कंपं पादोत्सेधं वशेन हि
तत्तत् पादोदयेयं तु वसुनन्ददशांशके
एकैकपादविष्कंपमदाडस्थेय वर्तति ।
त्रिभागद्वयमर्थ(र्ध) वा चतुर्भागेन मेव वा
कुद्यस्य र्स्तभावस्तारं प्रासादे सार्धदेशके
रसमुनिवसुभागे स्तंभं तुंगेशकेन दृढतरमिति
नेक्तं नक्तं चेानतं वेदिकायां ।
तदुदयमुखवेदैक्कशकैच्छं शमर्थं द्वयमुपरि च
बन्धम् शेषाभं गलं स्यात्
चन्द्रांश्विन्यौ स्वासु चितांशयुग्मं शैवं कुंभे
मूर्तिकगठे समञ्चे ।
पादे पादाधा(धा)रके षष्टांशुतुंगे षडवर्गा
स्यात् सञ्चितचेक शौके भूमौ ।
त्रिःसप्तांशे प्रस्तरे चोत्तरांगस्त्वर्धं स्यात्
सातुभागं कलान्तं ।
आलिंगान्वैयास्विंगस्तत् प्रैौक कुर्यात् दुश्चैं
वाधमन्निहर्थे ।
अथवा प्रस्तरोत्सेधं दण्डमानेन कारयेत्
दण्डमध्यं त्रिपादोर्ध्व्यं मुकारं त्रिविधं भवेत्
कपोतोच्चं द्विदण्डाधं लंबनं अर्धदण्डकञ्च ।
तत्समं निर्गमवापिदण्डं सार्धदण्डकम्
शेषप्रस्तारमानं तु पञ्चभागं विधीयते
आलिंगसमंशेन कुथ्यादन्तरितं पुनः
प्रत्युत्सेधात् विभागाभ्यां मेकांशावाधनं भवेत्
हर्म्यं ताराष्टभागेकं हीनं वेदिकं विस्मृ(स्तृ)तम्।
वेदितारं चतुर्थाशं विस्मृ(स्तृ)तम्
शिखरस्य त्रिभागैकं नासिकाविस्मृ(स्तृ)तं भवेत्
शिखरे पञ्चभागे तु त्र्यंशं फलकविस्मृ(स्तृ)तम्
फलिके पञ्चभागे तु वेदार्थं पद्मविस्मृ(स्तृ)तम्
पद्मरागत्रिभागैकं कुंभसौधवलप्रकम्
वलभस्यत्रिभागैकं कुंभस्योपरि कन्धरम्
अन्धरं त्रिगुणं पालितं त्रिभागेन कुड्मलम्
समं त्रिभागमर्धं वा महानासिविनिर्गमम्
तदयसञ्चिचतुर्भागं हीनं क्कन्धरतुंगकम्
शक्त्तिव्वधं(ज)तदुच्चैार्च(द्यं)त्रिपादं वा विधीयते
कन्धरौच्चं त्रिभागैकं वेदिकोदयमीरितम्
सार्धदण्डद्विदण्डं वा क्षुद्रनास्या विशालकं
पादोत्सेधे वन्दि नन्दाष्टाभागे द्वारोंत्सेधे तत्त-
देकांशुहीनं ।
विस्तारं स्यात् तत्तत्क्षार्थमानाद्दारं कुर्यात्
हर्म्यमध्ये सुराखाम् ।
योग्यव्यासपादविष्कंभमानं पादाधिक्यं
पादमर्धं त्रिपादम् ।
बाहुल्यं स्यादुच्चता वेदभागे बाह्ये साध्ये क्षेप्यं
तु त्रिभागे ।
भित्तिर्व्यासे द्वादशांशे तु बाह्ये पाञ्चांशान्त
द्वारयोग्यस्य मध्यं तद्गतवान्तं स्तंभमध्ये

परिशिष्टम् [ ४३७
तयोश्च मध्यात्प्रोक्तं भित्तिमध्यं विधिज्ञैः ।
धन्मान्तं वा च गम्यान्तं कैरवान्तं गलान्तकं
घट्टिकान्तन्तल पञ्चभेदं सर्वे बुधामास्तु ।
तत्तत् जातिवशात् प्रोक्तं धलद्वारं विधिक्रमात्
धन्मान्तं शूद्रघातीनां धगत् पैश्यं प्रकल्पयेत् ।
कुमुदं क्षत्रियं ज्ञाय्य कंठं विप्रमहोच्यते
पट्टिकां देवसंख्याया सर्वैधा तेपु योगिकम्
ध(ज)लद्वारमिदं ज्ञाय्य बाहो नालं प्रयोग(ज) येत्
द्वादशांगुलमारभ्य त्र्यंगुलविवर्धनात्
चतुर्विंशांगुलायावत् चायाम पञ्चधा भवेत् ।
प्रस्ता(स्ता)ष्टांगुलमारभ्य द्विव्यंगुलविवर्धनात्
तारे षोडशमात्रान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ।
समे त्रिपादमर्धं वा अनंनित्रं तु मध्यमे
त्रिचतुष्कं च पन्मात्रं तारं तत् समनिञ्जकम् ।
मूलात् पञ्चविभागं स्यात् भूर्तारं समश्रितम्
कटितं सिंह वक्तृं स्यात् किञ्चित् मूलानताग्रतम् ।
पव(क)नालं प्रकर्तव्यम् वामे प्रासादमध्यमे
अन्तःपीठस्य नालस्य समं वा बहिरिष्यते ।
विस्तरायाममुत्सेधं सर्वांगानोचमाक्रमात्
संक्षेपदण्डमुद्दिष्टं श्रलङ्कारमथो(थो)च्यते ।
तततग्रीवामस्तकबैजयन्ती श्रोभोगं स्यात् कर्णे-
कूटोपयुक्तम् ।
मध्ये भद्रं श्रीविशालं तदैव स्य श्रीचाधिष्टकं
स्वस्तिबन्धाः।
वेदाश्रामं तत्त्विरशोकं स्यात् दवीथ श्री-
वृततध हस्तिपृष्ठं हि नाम्ना
व्रतवाश्रामं शीर्षकं स्कन्धकाग्तं तत्तत्तन्नाम्ना
तत्तदायामयुक्तिः ।
मध्ये भद्रयुतं मकर्णकूटं च युक्तं तु मस्तके
कोट्टष्टं कुंभ भद्रनास्यम्
वृत्त वा गलमस्तरेकनाभै तत् केसरं प्रोक्तं
युग्रर्तावागलं शिरः ।
पञ्चसत तु भागे तु त्र्यंशे मध्यभद्रकम्
नागरद्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा भवेत् ।
चतुरश्रकार्यंतातश्च नागरं परिकीर्तिम् ।
अष्टाश्रं च षडश्रं च तत्तदायाममेव च
सै। षिद्राविडमित्युक्तं वेसरं तु प्रवक्ष्यते ॥
वृतं वृत्तायतं द्व्यश्नं वृत्तं चातिप्रकथ्यते
स्तूप्यन्तं चतुरश्रं वा नागरं वा प्रकोर्तितम्
पादादि स्तुपिपर्यन्तं
श्रीवास्तुप्रभृति वृत्तायात् वेसरं तमुदाहृतम्
श्रीवाकप्रभृतिवस्यध्रं विमानं द्राविडं भवेत्
तले तले विमानानां देवाधिक्षु न्यसेत् क्रमात्
पूर्वायां द्वारपालौ तु नन्दिकाकौच विन्यसेत्
दक्षिणे दक्षिणामूर्ते पश्चिमेऽच्युतमेव हि ।
अथवा लिंगसंभूतं उत्तरे तु पितामहम्
मण्डपे मध्यमे भद्रे दक्षिणे तु विनायकम्
तत् पूर्वे पश्चिमे वापि नृत्तरूपी विशेषतः ॥
कान्यायंनि च तत्भागे क्षेत्रपालं तथैव च
शान्तकं लासनं युक्तं दिशामूर्ति न्यसेत् बुधाः
विशेषेण कनोपेत रूपाणां वा विधीयते
एवं मूलतलं प्रोक्तं उपर्युपरि वक्ष्यते
पुरन्दरं न्यसेत् पूर्वे सुब्रह्मण्यमथापि वा
दक्षिणे रा(श)रभद्रं च नारसिंह च पश्चिमे
उत्तरे तु विधातारं धनदो वा विशेषतः
एवं द्वितलं विन्यासे त्रितलं नमुहृदनाम् ।
तले तले म(म)टान् सिद्धान् गन्धर्वादिर्मुनी
न्यसेत्
षोडशप्रतिमाश्चैव सर्वन्तपरिकीर्तिताम्
ग्रीवाधस्तात् प्रतेरुध्र्वे कोणे कोणे नृपान्यसेव
सर्वेषामपि देवानां तत्तद्वाहनमीरितम्
इन्द्रेमादिभिः युक्तं विमानं संपदां पदम्
कूर्पर्माडै स्तो रखैर्मध्यभेदैर्युक्तं सर्वांगशोभं
नानाधिष्ठानांत्रिवेदीयादियोगम् ।
या(धा)न्नः प्रोक्तं ते तवा नामयो गधर्मशालैः
पञ्जरं तोरणं मध्यभद्रम् ।
मयमते वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधाने
नाम एकोनविंशाध्यायः ॥