मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४३० ] मानमारे
प्रासादं तारचातुर्यं अधमं द्वयं शंवं भवेत्
ह्यंतराष्टविभागेन बामानासमुदीरितं
पादोच्चं देशभागं स्यात् चतुरंशमधमाधमं
सप्तांशमधोत्कृष्टं द्वयं तराष्टविभाजिते
नवमानोत्कृत्यां तस्मात्तत्तं त्रिविधमुच्यते
उत्कृष्टं मध्यमं होनं सप्तविंशन्मध्यान्हि
द्वारोदयं समं मध्यं कन्यसं पादहीनकं
पादाधिकमयोत्कृष्टं द्वयं तराष्टविभाजिते
नवचोक्त्यं वेशं द्वारं तस्य ततोऽभवत्
गर्भगेहप्रमाणं स्यान्नं दांशं नंदमानवं
एकहस्तं समारभ्य षट्षडंगुलवर्धनम्
चतुर्हस्तांतमानं स्यात्तत्रयोदशमानकं
एकताल समारभ्य त्र्यंगुलं च विवर्धनात्
नवतालाच्चमूर्त्यंगं मंत्र्यस्त्रिंशत्प्रमाणकं
सप्तांगुलं समारभ्य द्विरुंगुलविवर्धनात्
त्रयस्त्रिंशच्चतांतं वा मुख्यदृष्टिप्रमाणकं
अधोच्छंतारनाहं तु अष्टाविंशाद्विभाजिते
निपंचसतनंददृद्रांशो होनाधिक्यं तु वा पुनः
तत्तात्तदेतदेकांशं मानं तु त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकं
पूजांशं त्रिगुणं श्रेष्ठं ह्यंतराष्टद्विभाजिते
नवमानोक्त्युयं तस्मात्तत्तत्रिविधं तथा
नीचानोच्च मध्यमं श्रेष्ठं सप्तविंशात्प्रमाणकं
पुमाथा परिचाराण प्रतिमाहच्चं तथाममं
आयादिमानमित्युक्तमानांगुलेनसैमद्य
नूनं वाप्यधिकं वापि मानांगुलमथामथ
उत्तमा प्रमाण वशताहोनं होनाधिक्यं न
कारयेत्
आयाद्यांशके वृत्त्याततप्रमाणं न तोषकृत
उत्सेधमानं स्यात्ताततदूष्णोष''''सीमकं
मध्यमं अंतरालेन निर्देशं तु पुरोक्तवत्
योगं भोगं तथा वोरं त्रिविधं वैरमुच्यते
योग स्याद्दिभुजं प्रोक्तं देवपार्श्वे सहाशके
भोगं तु द्विभुजं चैव शिवलेंगे। बस्सध्यके
स्तनकं चासनं चैव देवो कुर्याद्यतोमतं
वीरं चतुर्भुजाकारं षडष्टादशमेव व
संपाताक्षानकं दैवोसर्वाकृत्यागतं तु वा
वैशाखं स्तनकं वाथ लंबमानमथोच्यते
पंच ब्रह्मस्य सूत्रं च कक्षांतर मुखांतजे
नवसूत्रसमायुक्तं पंचसूत्रप्रधानकं
उष्णोशांगुलललाटे च नासाग्रे अनुमध्यमे
हृद्गद्यान्नाभियो मध्यास्यं द्विपादौंतरमध्यमे
लभ्यये ब्रह्मसूत्रं स्यात् मुखांतास्यात्स्तनक्षके
मध्ये तारस्यात्पार्श्वे तु अंगुष्टे नव वाह्यके
लंबयेत्कक्षपार्श्वे तु पादांगुष्ठस्य मध्यमे
लंबयेत्पृष्ठसूत्रं स्यात् चिरे मध्यां तथैव च
कुकुन्मध्ये त कुर्चैष स्बोकपिंडोतमध्येमे
पाष्णत तु मध्ये तु लभ्ययेत्पृष्टसूत्रकं
मौख्यग्रामा न सूत्रांतं द्वयंतरं सप्तमात्रकं
पंचांगुलं तन्मध्ये ललाटं तु कलांगुलं
स्फुटी तान्नासिकाग्रांतं स एवं कोलकं हनु
तत्सूत्रात् षडंगुलं हीककाङ्गुरी मध्या
मथागुलां
स्पृशांतं हृदयांत स्यात् तत्समं श्रोणिमेव च
योनिमध्यो द्वयांगुल्या उरुमध्यं त्र्यंगुलं
जानुमध्यां त्रिलोकं च जंघा मध्येष्टमात्रकं
नलकाष्टांगुलं तस्यात् मानसूत्र प्रसारिनं
द्वयंगुलांगुष्टयोरंध्रं सूत्रात्पूर्वे तु निर्गमं
कायमध्यात् पुरोमानं सूत्रमेकादशांगुलं
कायमध्यां चिरपृष्ठे सार्थाक्यैत्यंहिगुलं
भवेत्
त्र्यंगुलं तु ककुत्पृष्ठे उरोमध्यं भागमात्रकं
उरुमध्ये त्र्यधं च पृष्टजानु त्रिमात्रकं
जंघामध्यं त्रिधांगुल्यां नल्लकाकोलकं भवेत्
पृष्ठे पाष्णि त्र्यंगुल्यां द्वयपार्श्वे गतबिंदुः
कायमध्यात्पुरोबाहुपर्यंतं त्र्यंगुलं भवेत्
षडंगुला बहिर्बाहुपर्यंतमंतरं भवेत्
परापराद्वयोर्मध्ये कायमधो तथा मतं
अभयं दक्षिणहस्तं तत्थस्त कटकान्यथा