मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४२१ ]

स्तम्भ १ (Column 1)

त्रयात्र्यंशविस्तारं••••पंचबन्धापतं तु वा
पंचवंशाङ्घ्रिशालं स्यादायामं सप्तवंश्यकं
विस्तारंवेदषड्भागमायतं वा षडष्टकं
अथवा कोष्टविस्तारं कौशिकांशं विभाजिते
एकांशं कूटविस्तारमायामं तत्समं भवेत्
आयामे कर्णकूटं स्यात् संकोत्वकूटं युगांशकं
द्विभागं कोष्टदोर्घ्यं स्याछेषंमाहंतरं भवेत्
पंक्तिमानक्रमं प्रोक्तं अधिष्ठानविधिं शृणु
प्रतिबंधविवृध्धं च द्विविदं(धं) तदुदाहृतं
एकैकोमष्टधा प्रोक्तं तद्भेदं शृणु सुव्रत
प्रथमं पादबन्धास्य द्वितोयं चासकांतकं
शौखिबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं पुष्पपुष्कलं
श्रोकांतं पञ्चमं चैव षष्टं चांबुजसुंदरं
सप्तमं सुंदराब्जं च भद्रबंधमथाष्टकं
पत्तबंधाष्टकं चैव प्रतिबंधं ततः शृणु
प्रथमं प्रतिबंधं च श्रीबंधं च द्वितीयकं
व्यालबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं कुंभकांतकं
पंचमं सर्वतोभद्रं षष्टकं मकरासनं
सप्तमं शंभुबंधं स्यादष्टमं चंद्रवधनं
प्रतिबंधाष्टकं त्वेवमलंकारमथवक्ष्यते
अधिष्ठानस्य चोत्सेधं भानुं द्विगुणितांशके
पादबंधमितिप्रोक्तं द्वादशांशे धरातले
उपानेोदयं द्विम(मा) गं स्याज्जगत्युच्चं गुणांशकं
द्वयंशार्थंघटोत्सेधंकंबमर्धंशमेव व
त्रिपट्ट्स्योममर्धांशप्रत्युत्सेधं गुणांशकं
अर्धींश बाजनोत्सेधं प्रतिबंधमिति स्मृतं
उपानं त्वेक भागेनै तत्त्रयं पंकजोदयं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
मंबुजं चैकभागे स्यादगल्मेकेन कंपयेत्
तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं युगांशं कुमुदोदयं
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंपमेकेन कारयेत्
गुहांशं गलमानं तु व्योमांशं कंबरुच्यते
पद्ममेकेन कर्तव्यम् द्विभागं वाजनोदयं
ऊर्ध्वपद्म शिवांशा स्याद्वेश्मानं शिवांक्षकं

---

स्तम्भ २ (Column 2)

अष्टाविंशतिभागं स्यादंबुजं केसरं स्मृतं
तदेवावृत्तकंभांमशांभवं प्रतियंधके
द्विभागं पादुकोत्सेधं पद्ममानं गुणांशकं
कंपमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं
शरांशरेव घटमानं स्यात्कंपमेकेन कारयेत्
रसांशकं घटोत्सेधं एकांशं वाजनं भवेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं द्विभागं पट्टिका भवेत्
पद्ममेकेन कर्तव्यं कंबमेकेन कारयेत्
श्रोणिबंधमिति प्रोक्तं त्रिशालू भागोदये कृतं
धरातलोच्चं विभजेत्सप्तादशविभा गय
उपानं शिवमागं स्यादङ्गमर्था (धां) शमेव व
कंचमर्धेन कर्तव्यं जगत्युच्चं युगांशकं
वेदांशं कुमुदोच्चं तु अर्थी (र्धी) शंकं व मानकं
त्रिपट्टमेकमागं स्यात्प्रत्युत्सेधं युगांशकं
बाजनं त्यर्थभागं स्याक्कीबंधं तदुदाहृतं
धरातलोच्चं विभजेत् त्रयस्त्रिंशतिभागय
द्विभागं पादकोत्सेधं युगांशं पद्ममानकं
एकांशं कंबमित्युक्तं विप्रमानषडांशकं
अर्धांशं पद्ममानं तु गलमानं तथा भवेत्
शिवांर्श पद्ममानं घटमानं युगांशकं
द्वितीयांशेन च गलं कंपं कंठमाने रसांशकं
उत्तरोत्वेकभागेन पद्ममेकेन कल्पयेत्
द्विभागं वाजनोत्सेधं पद्म•••••••• शिवांक्षक
कंबमेकेन कर्त्तव्यं पुष्पपुष्कलभोरितं
तदेववृत्तकलशं सर्वतोभद्रकं भवेत्
चतुर्विंशतिभागं स्यात्वरामानतलायामानकं
पादुकं त्वेकभागेन जगत्युच्चरसांशकं
तत्समं घटमानं च कंपमानं शिवांक्षकं
वेदांशं गलमानं तु शिवांक्षं कंपमानकं
एकांशं पद्ममानं तु कपोतोच्चं गुहांशकं
कंपमेकेन कर्त्तव्यं पद्ममेकां शमानकं
कुमुदोच्चं युगांशेन पद्ममेकेन कारयेत्
पद्ममेकेन कर्त्तव्यं पद्म तत्सममुच्चयं
कपोतोच्चं द्वयं सार्थं आलिंग्यं त्यर्धभागख