मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)
Manasara on Architecture and Sculpture by P.K. Acharya
मानसार ऋषि (अनुवादक: डॉ. प्रसन्ना कुमार आचार्य) द्वारा
पृष्ठ 463, कुल 856 में से
संदर्भ में पढ़ेंएवं प्रत्यहमभ्यर्च्य यथा वित्तानुसारतः
एवं यज्ञायते मर्त्यः संपूर्णाममवाप्नुयात्
इति सूक्ष्मशास्त्रे कामकोष्ठ पटलः।
इति मध्यार्चनं ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण कामं कोष्ठस्य लक्षणम्
योगं भोगं च वोरं च शक्तिवोजमिति त्रिधा
योगं शक्तिरुमाभागं पीठाकृति तु रुच्यते
उपानं जगताञ्चैव भूमूर्द्धोंकंधकणौकं
कंपपट्टो तदूर्ध्वं स्याद्भूतवारि समयुतं
उपानं पादमेवं स्यात् जघांगेतिरुच्यते
कुक्षिसं तत्कुमुदं ज्ञेयं बाहुयुग्मं तथैव च
कंठं कंठमिति ज्ञेयं प्रोक्तं अधरोधरः
पट्टिका महाट्टिका ज्ञेयं घृतवारि शिरस्मृतं
योगशक्तिर्भवेद्देवीं मित्युक्तं पूर्वसूरिभिः
भोगशक्ति तथा वक्ष्ये द्विनेत्रं द्विभुजं तु वा
छहजैन समायुक्तं सर्वाभरणभूषितं
आसनं स्थानकं चैव दक्षिणं स्वस्तिकं पदं
वामपादं स्थितं वापि दक्षिणं कु(कं)चितं भवेत्
मध्यमं दशतालेन मानामानप्रमाञ्चकं
पूजांशं समधामाने मध्यमं प्रविशिष्यते
विधीयते तदर्ध मध्यमं श्रेष्ठं प्राधान्यं प्रविधीयते
तदंतरेष्टभागेन नव शक्ति प्रमाणकं
पूजांशं नाहतारं तथा चैव स्थूला ते(दे)शे विधीयते
आभंग समभंगं वाव्यतिभंगमिति त्रिधा
क्रमेण नतमानं स्यादङ्गि वेदेषु भागिकं
अष्टादशाच्च विंशच्च चतुर्विंशांगुलं त्रिधा
अभंगादि त्रिभंगानां पादांगुष्ठांतरं त्रिधा
त्रिभेदं पंचमात्रं स्यात्पार्श्वांतरमुदाहृतं
ललाटं वामपार्श्वे तु त्वानेत्रांतपुटांतकं
अनो बामे चलद्वामे नाभिर्दक्षिणपार्श्वके
वामेरुपाश्वं वामांधि पाष्णिवार्थे प्रलंबयेत्
एतदामंगमित्युक्तं समभंगं विधीयते
मुखं पूर्ववदेवोक्तं स्वमध्ये नाभिमध्यमे
वामेरुमध्यमे पाश्वं दक्षिणांध्री तु गुल्फके
लंबयेत् समभाग स्यात्थितिभंगं विधीयते
मुखं पूर्ववदित्येवं हृदये दक्षपार्श्वके
नाभिपाश्वं तु बामेरुमध्यमे द्वारमेवहि
एवं सूत्रत्रयं प्रोक्तं मासनं तु प्रवक्ष्यते
चासने वा महस्तं तु वेदोर्ध्वं स्वस्तिकं भवेत्
वरदं वा तथा दिव्यं कटाकांगे तु कटकं
तेक्षिणो हस्तं वा वरदं बामहापा
प्रसन्नवदनेोपेतं सर्वकामार्थ सिद्धिदं
कमलालांवितं वामस्यपादोर्ध(र्ध्वं)जानुकं
करंडमकुये(टो)पेतं केशबंधमथापि वा
प्रसन्नवदनोपेतं सर्वकार्यार्थसिद्धिदं
श्यामां द्विनेत्री द्विभुजां त्रिभंगौ सव्यासव्यस्थित
कंचितांघ्री
सव्योत्पलात्सकटकास्तनोश्च महस्तमलंयपर-
मेश्वरी च
गोशक्ते व्याख्यातं वोरशक्ति र्यथवरं चतुर्भुजं-
त्रिनेत्रं च जटा
मकुटमंडितं द्विनेत्रं द्विभुजे वापि स्थानकासन
संयुतं
स्थानकं समपादं स्याद्वैशार्वं स्थानमेव व
सुखासनं च कर्त्तव्यं पर्यकासनमेव च
मंदशतालेन मानामानप्रमाञ्चकं
स्वप्रमाणेन कर्त्तव्यं परिवारसमावृतं
एकद्वोनं पदे स्थाप्यामथवा मानुषांशके
एकाश्रितममानुष्यां शस्रुते ते च विक्रसं
पूजाभागं समहोनं मध्यमं द्विगुणं भवेत्
पूजांशं त्रिगुणं श्रेष्ठं अत्यमे श्रेष्ठ वेष्टधा भवेत्
नवद्यंशं शक्तिमानं त्यजत्यंश बर्जयेाजयेत्
तदूर्द्धंस्याद्यत्यक्ति पादांतं तं भजेत्
पंचषडाधिकं भागैक रोहमुकं स्याशुमयादिनि
संभवं
आायनोविद्धशुभोपेतं योगराणिगुणं शुभे
तदुच्यते विमाने स्यात्ससूत्रं सप्तविधं भवेत्
मध्यं मध्यं पुरो मध्यं पृष्ट मध्यमं च पार्श्वके