मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४३१ ]

वामभागः (Left Column)

स्वागतं वरदं वापि यधो वा कटकान्वितं
र्लांघतोर्वाश्रितं वामं हस्तगोपुच्छसंख्यया
अभयं स्यात्करस्याग्रं स्तनचूचुकं घृतं
स्वागतं नाभिसोमांतं वरदं श्रोणितत्समं
अधो वा कटकाग्रं तु कट्यंतं तत्सम तु वा
तत्करो वाश्रितं वापि मोप्तांतं कराग्रहाक
तत्सूत्राद्दक्षिणे हस्ते तलमध्ये त्रयोदश
चतुर्दशांगुलं वापि पंचदशांगुलं भवेत्
तत्सूत्राद्वामपार्श्वे तु द्विसप्तांगुलमेव व
पंचदशांगुलं वापि षोडशांगुलमिष्यते
श्रोणि कूर्पय योनो रंधिस्त्रियंगुलांतरं बहिः
वरहस्त(स्ता)वसानं च उर्ध्वकायप्रमामकं
मध्यमाभ्यंतरं बाहो मणिबंधावसानकं
अभ्यंतरमुखं वापि बहिर्मुखमथापिवा
कर्तव्यंयं तु दिकायान्तस्करं जनुत्त्समं
कायमध्ये पुरोमानं सूत्रांतत्परौ भुजाः
द्वंतरै पाष्णिहस्तं च नंद सप्तांशदाद्वयं
अंगुलं तु विधिक्षेयं षट्मानं निर्गमं भवेत्
तत्बाहो ब(म)णिबंधांतं दूरांतरं द्वादशांगुलं
चु(च)तुर्दशांगुलं वापि पंचदशांगुलं भवेत्
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्ये अष्टांगुलमुदाहृतं
प्रपदं षडंगुलं वापि भागं पाष्णींतरं भवेत्
वाह्वांगुलं भवेद्दिक्क षण्मात्रं नलकांतरं
जंघामध्ये त्रियंगुल्यं जानु द्वंतरं....
द्वंगुलं मंचाकुमर्ध्यं च उरुमलमथांगुलं
समपादं स्थानकं तं देवो समग्रत्स्वागतं तु वा
बैदिशाकं स्तनकं प्रोक्तं त्रिभंभांगे युतं भवेत्
स्वस्ति...दक्षिणं पादं वामपादं तु कुंचितं
आभं[ग] समभंगं वाप्यधिभंगमिति त्रिधा
त्रि्वेदशरमात्रं च क्रमेण ततमाचरेत्
नतमानकं अभयं वरदं पूर्वंकटकमपरेभुजे
मूर्ध्नि मध्यं च तत्प्रोक्तं वामनासापर्यंतकं
अभ्वंतं वामपार्श्वे तु दिकामभ्वार्थमात्रकं
सूत्रास्तनोर्मध्ये.......पंचम्यंगुलमुदाहृतं

---

दक्षिणभागः (Right Column)

तत्सूत्राद्दक्षिणे नाभिः त्रियंगुलं वा विधीयते
तत्सूत्राद्दक्षिले योगं मध्यमे चतुरंगुलं
तत्सूत्राद्वामजां शांतं त्रियंगुल्या समं भवेत्
अधिभंगं मुखे सूत्रं....स्नात्पंचांगुलं भवेत्
त्रियंगुलं नाभिमध्यां च योनीमध्यं शरांगुलं
जानुमध्यं गुखांगुल्यं स्थितपादस्य मध्यमे
चतुर्भुजाकारसंयुक्तं द्विभुजं पाथमुच्यते
सव्यहस्तं तु कटकमूत्पलोधरसंयुतं
थामप्रलंबितं वापि वरदं कप्याव लंबितं
तत्सूत्रात् कटके मध्ये निन्ननांतु त्रयोदश
सूत्राल्लंबाकराग्रं तु नोन्न' सा दशांगुलं
द्विभुजं च प्रकर्तव्यं चतुर्भुजाकारसंयुक्तं
तत्तत्प्रकारकारथ्यो कुत्सनं तु तथोच्यते
पर्यंकासनं वापि अर्धपर्यंकमेव व
वामांत्रिश्राययेद्वेत्यात् पादं प्रलंबयेत्
चतुर्भजं त्रिनेत्रं च वरदाभयसंयुतं
पाशांकुशधरा देवो पद्मापद्माक्षवारिणी
ऋजुसूत्रात्समायुक्तं पद्मपीठे निषण्णके
शाधितांत्रिक्जान्वंतं उर्ध्वकार्यार्थ मालकं
सूत्रात् लंबितं जांशांतं वेदमं(मा)त्रान् तिलान् भवेत्
सूत्राल्लं बितपाश्वर्यंतं दूरांतरं सप्तमात्रकं
नवसूत्रां गुवापिनी भ्रमानं....त्रिधा भवेत्
अन्यांगानि च सर्वाणि ज्ञानरोक्तवदाचरेत्
प्रथवांल्या(न्या) प्रकारेण वामपादं प्रलंबितं
द्विपादतलमपोतं वापि अभंगं वा त्रिसूत्रकं
दक्षिणे पुष्पहस्तं तु वामहस्तासनाश्रितं
सूत्रापुष्पाधरं हस्तं मध्यनोन्नं त्रिधा भवेत्
नवरूद्रांगुलो वा।प तत्तयोदशमेव व
स्वीगंतात् मणिबंधांतं दूरांतरं नवमात्रकं
उरुमूलात्प्रकोष्टांतं दूरांतरं सप्तमात्रकं
वामहस्तासंतत्वां नोन्नमानं यथाक्रमं
कुंचितांत्रिक्जान्वोव्यंदशं द्विविदशमेव व
सूत्राल्लं बकरां तु नोन्नसाष्टा दशांगुलं....