मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

परिशिष्टम् [ ४२३ ]
(वामस्तम्भः / Left Column)
चरखाश्चैव......धास्तूत्कालाक्षं स्तंभशेखरं
चतुरश्रं रसाश्रं यत् स्तंभं कौबेरकांतकं
चतुर्थमिमाख्यातंस्तंस्तलिपं वाहणाश्रकं
अश्चस्योपरि वस्त्रथं तलिपं भीमकांतकं
अश्चोपरिष्चपं तु वज्रकांतमिति स्मृतं
अश्चोर्ध्वं वृत्तसूपं स्या यत् शिवकांतमुदीरितं
चतुरश्चोपरिष्ठात् चतुष्यष्टपंशथायुक
कौशिकस्तंभमाख्यातं अश्चोर्ध्वं वसुकोणकं
शिवकंदेति विख्यातं यक्षं यत्कर्णमानकं
स्तंभमूले प्रकर्त्तव्यं पादतारसमन्वितं
सर्वेषामेव पादानां पादधर्म प्रकुरुपयेत्
कर्णार्धं वा तदर्थं वा पादतारोदयं कुरु
तत्कर्णं तस्य विस्तारं सर्वालंकारसंयुतं
पादाधारमिदं प्रोक्तं स्तंभमानविभूषितं
पादोद्मेदं तु सप्तांशे एकांशे वेदिकोच्छ्रयं
वेदिकारहितं वापि सहितं प्रकल्पयेत् वा
पादोदयं तु भूतांशे द्विभागं चोदयेग्रके
चतुःसप्तांशभागांशे वेदांशं बोधिकोदयं
एकांशं कर्णमानं स्याद् व्यंशं.......पास्त्यमानकं
रसांशं ताटिकोषोयं................भवेत्
शेषांतमायतं पादं कंठपालोमुखं भवेत्
तत्कंठं घटविस्तारे तत्कंठं फलकायतं
बोधिकोत्तसमं व्यासं मायमं त्रिगुणं तु वा
तदांयांशं च वेदांशं वायाकार द्वयांशकं
मंचोच्छ्रं गुणदा भज्यं व्योमांशं प्रस्तरोदयं
कपोतं त्येकभागं स्यादेकांशं धातुभागिकं
गुखांशमुत्तरोत्सेध एकांशं वाजनोत्क्रयं
शेषमंबुजमानं स्यादधं भूतेन शोभितं
एवं प्रस्तरमाख्यातं वेदिकालक्षणं शृणु
गलोत्सेधं तु वेदांशे एकांशं वेदिकोदयं
उत्तरं त्वेकभागेन शेषभागं गलोदयं
अष्टांशे वेदिकोत्सेधं वेदांशं गलमानकं
कंपमेकांशमित्युक्तं द्विभागं पद्मत्तुंगकं
वाजनं त्वेकभागेन वेदिकां कल्पयेत् बुधः
(दक्षिणस्तम्भः / Right Column)
पादवाह्वासमं मध्यं प्रस्तरस्य विशालकं
रुद्रांशे नंदभागं वा वेदोविस्तारमानकं
एवं विस्तारमाख्यातं गलवेशं ततः शृणु
एक द्वित्रि च दंडेर्वा गलवेशं समाचरेत्
गलविस्तारमानं यत्तत्कोष्ठं शीर्षविस्तृतं
शीर्षोच्चे तु ....सप्तांशे पत्रमेकेन कल्पयेत्
उदरं वेदभागं स्यात्क्रमंशेन कल्पयेत्
कपोतानोन्नमेकांशं तत्समं लंबमानकं
गलांतरे तु वेदांशं भूतांशमूर्ध्वविस्तरं
गलतारसमं वृत्तवलिकस्य तु विस्तृतं
त्रिभागैकभागेन क्याथाब्जं परिकल्पयेत्
स्तूप्युच्चं सप्तधा भज्य वलग्रं त्वेकभागव
.............................कल्पयेत्तु विचक्षणः
कुंभमानं गुणांशं स्याद्वयांशं पालिकोदयं
कुडनलं त्वेकभागेन कल्पयेत्तु विचक्षणः
स्तूपिकान्त्सेवमाने यत्स्तूपो कुंभस्य नाहकं
उत्सेधमेवमाख्यातं .........नासिका लक्षणं
गलंतारे त्र्यंशं वा पंचंशो शमथापिच
चतुरभागैकभागं वा महानासं तु विस्तरं
तत्समं वा तदर्थं वा त्रिशिराव्याह्यनिर्गमं
ललाटे तु महानासो शर्मम्यानुकूलवत्
नासिकलक्षणमेवोक्तं द्वारमानविधिं शृणु
तलिवोत्तवं समायामं दशमंदाष्टधा भजेत्
एकांशं रहितं शेषं द्विरुत्सेधं विधीयते
तच्छ्रेयं ....रथा भज्य भुवं गेण च गुणार्थकं
पतंगोच्चं द्विभागार्थं कल्पयेत्तु विचक्षणः
तद्युत्सेधार्थविस्तारं पत्रपुष्पा दिशोभितं
द्विवारस्याल्लक्षणं प्रोक्तं शृणु शांत्यादिगण्यकं
शांतिकोत्सेधगण्यं तु तिथिभागविभाजिते
अश्विन्यां शमधिष्ठानं एतोच्चं पंचभागय
द्वंशमंच ....मानं स्याद्वयंशं गलमानकं
शिखरोच्चं गुणांशं तु स्तूप्युच्चं शशिभागय
शांतिकं त्विति विख्यातं वैष्टिकं तु कलाधिक
मध्यंशकमधिष्ठानं सर्वभूतांशमांघ्रिकं