मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

१८] विमानलक्षणम् १३३
आनुपूर्व्यं कृशं तारं वनिता चेटका तथा ।
शिलाहर्म्ये शिलायुक्तं चेटकं चेटका तथा ॥ ८१ ॥ 164
पुंविमानान्न(ने च) पुरुषं वनिता[यां] वनितां क्षिपेत् ।
शिलासंग्रहकाले तु ज्ञापयेत्पुंस्त्रियं तथा ॥ ८२ ॥
एषा मूर्खेष्टिका प्रोक्ता लुपालक्षणमुच्यते ।
लुपालक्षणम्
स्तूपितुङ्गोदयं वाथ विमानं च (नस्य) वशो(शादु)दयम् ॥ ८३ ॥ 168
एतत्तु शिखरोत्तुङ्गं तदर्धं गलतुङ्गकम् ।
लुपारूपं शिखरं स्याद्ग्रीवान्तं तल्पवासनम् ॥ ८४ ॥
उत्तरादिमृणालांन्तं प्रस्तरस्यांचवद्गले(ङ्गम्) ।
तदूर्ध्वं दण्डकं कुर्याल्लुपमानमिहोच्यते ॥ ८५ ॥ 172
देवानां मानुषाणां च लुपमानं यथाक्रमम् ।
अम्बरं च व्ययं(वियज्)ज्योतिर्गगनं च विद्यायसि(यश्च) ॥ ८६ ॥
अनन्तं चान्तरीक्षं च पुष्कलं चाष्टधालुपाः ।
देवानां हर्म्यके कुर्यादुक्तमेवं पुरातनैः ॥ ८७ ॥ 176
मही ज्या काश्यपी क्षौणी चोर्वी गोत्रा वसुंधरा ।
वसुधा चाष्टधा प्रोक्ता कारयेन्मानुषालये ॥ ८८ ॥
सर्वेषां देवतायोग्यं नराणां चोक्तयोग्यकम् ।
सुराणामुक्तमानं यन्मर्त्यैस्तन्नेष्य(ष्यं) यत्नतः ॥ ८९ ॥ 180
शिखरोदयसत्तुल्यं विस्तारोन्नतम्बरम् ।
अष्टांशं चैकहीनं तु विस्तारोन्नतो(तं) वियत् ॥ ९० ॥
सप्तभागैकहीनं तु विस्तृतं ज्योतिर्मानतः ।
षट्(ह)भागैकहीनं तु विस्तारं गगनस्य(नं च) स्मृतम् ॥ ९१ ॥ 184
पञ्चभागैकहीनं तु विस्तारं तद्विहायसि ।
चतुर्भागैकहीनं तु चानन्ते तद्विशालकम् ॥ ९२ ॥
उत्तुङ्गं त्रित्रिभागैकहीनं तारा(रमा)न्तरिक्षकम् ।
तुङ्गे ऽशैकहीने स्याद्धा(व्या)सं पुष्कलमीरितम् ॥ ९३ ॥ 188

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टकरान्तिकम् ।'
Line 19: 'दशमैकादशं चैव द्वादशं च लुपान्वितम् ॥ १०३ ॥'
Line 20: 'केचित्त्वेकेन वृद्ध्या तु एक(त्रिक)पञ्चलुपान्तकम् ।'
Line 21: 'यत्सोपानक्रमं कुर्यादेतच्छाया(च्छन्द)लुपादिकम् ॥ १०४ ॥'
Line 22: 'देवानां चक्रवर्ती(र्ति)नां विकल्प(ल्पं) योग्य(युग्मं) सावरः(रम्) ।'
Line 23: 'तस्माद्द्विद्व्यन् लुपेनै(पयै)व हीनं शूद्रतः क्रमात् ॥ १०५ ॥'
Line 24: 'मुख्यं हर्म्यमिदं कुर्यात्क्षुद्रहर्म्ये विशेषतः ।'
Line 25: 'एकादशविकल्पान्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ १०६ ॥'
Line 26: 'नवान्तं भूपतीनां चैकाद्विकल्पमीरितम् ।'
Line 27: 'एकाद्यष्टविकल्पान्तं युवराजस्य योग्यकम् ॥ १०७ ॥'

This is crystal clear!
Now let's check lines 1 to 10 more closely.

Line 1:
Wait, let

१८] विमानलक्षणम् १३५
एका(कस्मा)त्सप्तविकल्पान्तं वैश्यानां च प्रकीर्तितम् ।
एका(कस्मा)त्पञ्चविकल्पान्तं शूद्राणां तु योग्यकम् ॥ १०८ ॥
अन्यदि(न्ये)तरजातीनां [च] विकल्पत्रय(यं) पूर्ववत् ।
एवमुक्तं लुपाश्रेणीं कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ १०६ ॥ 220
मध्ये लुपायतं मानं कर्णविस्तारमिष्यते ।
मध्यादि चान्यथा सर्वं विकल्पं तद्विभाजितम् ॥ ११० ॥
तत्तत्कर्णस्य मानेन विशालं स्यात्पूर्ववत् ।
तत्तत्कर्णस्य मानेन लुपादीर्घ(दैर्घ्य)मुदीरितम् ॥ १११ ॥ 224
तत्समं वा सपाशं वा सार्धार्धकमेव वा ।
दीर्घत्वमालम्बनं लम्ब्य विस्तारस्य तु (च) निर्गमम् ॥ ११२ ॥
तस्य मानं यथाभागं युक्त्वा तत्रैव योजयेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं लुपामूलविशालकम् ॥ ११३ ॥ 228
समं वाथ त्रिपादं वा वार्थ(र्धं) बालम्बनान्तकम् ।
एकद्वित्र्यङ्गुलं वापि घनं सर्वाङ्गसंमतम् ॥ ११४ ॥
अन्यत्सर्वाङ्गविस्तारं यथायुक्तिवशान्न्यसेत् ।
एकद्वित्र्यवसानान्तं स्तम्भस्योपरि विन्यसेत् ॥ ११५ ॥ 232
लुपां(पायाः) प्रागुक्तविस्तारं तत्तद्द्रंशाङ्गिकान्वकम् ।
अधः पादस्य लुपाद्यैश्च तत्र दोषो न विद्यते ॥ ११६ ॥
कर्णात्कन्या(र्णा)वसानं स्यान्नवसूत्रं प्रसारयेत् ।
तत्सूत्रादधोदेशे कुक्षि ज्ञात्वा पुरोर्ध्व(र्वाधं)कं ॥ ११७ ॥ 236
लुपाकुक्षिप्रदेशे तु चत्वा(तुः)सूत्रावसानकम् ।
अर्धचन्द्रवदाकारं युक्त्वा चन्द्रं यथेष्टकम् ॥ ११८॥
मूलादिवास(ज)नान्तं स्याच्छिद्रमेकं द्वयं तु वा ।
चन्द्रान्ते चेपरं युक्तं छिद्रं सूत्रादधो न्यसेत् ॥ ११९॥ 240
तच्छिद्रे वेत्रसंयुक्तं लुपाधारात्तु [शिल्प]वित्तमः ।
श्रेण्यां मध्यलुपाः सर्वे(र्वा) लुपासंख्या यथेष्टका ॥ १२० ॥

करवीरबहुवर्णा(र्णी) संपुटाभं विकल्पयेत् ।
एककुङ्गलयुग्ये(योगे)न कर्णायां(खीयेश)च लुपान्वितम् ॥ १२१ ॥
छत्रं विकासिताभं स्यान्मूलं च निबिडा(डा)न्वितम् ।
कर्णों चैक्लुपा पार्श्वे लुपाबहुल(लं) योजयेत् ॥ १२२॥
ह्रस्वदीर्घायतः(त) सर्वं नालिकेरदलान्वितम् ।
बहुबाहुलुपाकर्णेषु बहुकुङ्गल(लं) योजयेत् ॥ १२३ ॥
एवं च लक्षणं प्रोक्तं कटकाकारं तु योजयेत् ।
दण्डिकोर्ध्वं वाजनं स्याल्लुपान्तस्योपरि न्यसेत् ॥ १२४॥
च्छेपयोगे(यां च) रू(रू)पाकारं वामावामं तु योजयेत् ।
एतत्तु ममज्ञा(मामकं) वृत्तं देवानां हर्म्यके न्यसेत् ॥ १२५ ॥
वृत्तं वाथ षडश्रं वा अ(चा)ष्टाश्रं वा तदायते (तम्) ।
कुर्यात्तत्तल्लुपामानं पूर्वव

१८] विमानलक्षणम् १३७
अन्तर्वापि बहिर्वापि चोर्ध्वं च प्रतिसंयुत[म्] ।
प्रस्तरस्योक्तवत्कुर्याच्चोपपीठमि(स्ये)ति स्त(स)था ॥ १३४ ॥
कुर्यात्तु लुप(पा)मूले(लं) तु यत्तद्वलार्थ(र्थं) शोभितम् ।
उक्तादनुक्तमानं चेद्विपत्तो(त्त्य)हितमावहेत् ॥ १३५ ॥ 272
तस्मादा(त्तु) चोक्तवत्सर्वं कुर्यात्तु संपदास्पदम् ।
कम्पवृत्तं च लुपामूले शोभार्थं तु बलार्थकम् ॥ १३६ ॥
( मुखभद्रम् )
सर्वेषां मुखभद्रं स्याल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
शिखराल्लम्बनं चादौ तत्पालिकावसानकम् ॥ १३७ ॥ 276
अथवा प्रस्तरोर्ध्वादौ चोत्तरावनि(नी)तं तदा ।
मुखभद्रोदयमेवं चोक्तवद्द्विस्तृतं भवेत् ॥ १३८ ॥
सप्तदशांशकं तुङ्गे द्विभागं प्रस्तरोदयम् ।
एकांशं वेदिकोत्तुङ्गं गलतुङ्गं गुणांशकम् ॥ १३९ ॥ 280
तद्द्वयं तलतुङ्गं स्यात्तस्मादूर्ध्वं शिखान्तकम् ।
वेदांशं तच्छिखांशेन गल(ला) वक्त्रं गुणांशकम् ॥ १४० ॥
शेषं तु मौलिकान्तं च पञ्चदशांशमेव च ।
प्रस्तरस्य कुर्यादन्यच्छ्रेष्ठं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १४१ ॥ 284
नासिकं लम्बनं चैकं लम्बनं तद्द्वयं तु वा ।
पञ्चाशद्द्वि(द्वां)शतारं स्यात्तदर्धं कुक्षिविस्तृतम् ॥ १४२ ॥
कुड्यन्तस्(न्तैः) सद्यसंयुक्तं वातायनमथापि वा ।
गवाक्षाकारपत्रं वा पट्टिकास्पदपत्रयुत् ॥ १४३ ॥ 288
अथवा चित्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
नासिकावृतवाहे तु गवाक्षाकारं तु पत्रयुक् ॥ १४४ ॥
तस्मादन्तर्गता(तै)श्चादिदेवभूतादिरूपकैः ।
व्यालसिंहादिहिंसाद्यैर्द्रुमवल्यादिभूषितम् ॥ १४५ ॥ 292
17

१३८ मानमारे [अध्यायः
तदूर्ध्वं कीर्तिवक्त्रं तु निर्गमाकृति भावयेत् ।
तन्क्रोड(ढ)लम्बनं(न)पार्श्वे तदूक्तस्थलपार्श्वयोः ॥ १४६ ॥
विद्याधरादिसंयुक्तं प्र(प्रा)हप(चि)त्रैर्विभूषितम् ।
दीर्घनेत्र(शं) विशालं स्याद्वृत्त(त्तं) गण्डस्थलं तथा ॥ १४७ ॥ 296
गजश्रोत्राकृति श्रोत्रं गण्डं चा(न्ते) तरङ्गवत् ।
आस्याग्रे तद्विदन्तं स्याद्द्वेपादं मृगाङ्घ्रिवत् ॥ १४८ ॥
नेत्राधो वशगादूर्ध्वं चोर्ध्वमेवं त्रिवक्रकम् ।
अब्जमत्स्यााननाकारं क्षुद्रदन्ते च जिह्वयुक् ॥ १४६ ॥ 300
वक्त्रपार्श्वादि(पुच्छादि)सर्वाङ्गं पत्रवल्यादिभूषितम् ।
मानं युक्त्या प्रकुर्वीत प्राहमेवमुदीरितम् ॥ १५० ॥
कीर्तिवक्त्रं हरिवे(व)क्तं चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ।
कर्णमूले कपोलाग्रे स्तूपिके शृङ्गदेशके ॥ १५१ ॥ 304
वक्त्रयुङ्नेत्रयोर्मध्याच्छिखि(खा)मूलं तु विन्यसेत् ।
मन्दस्मिताननाकारं सर्व दृष्ट्वा(ष्टा)कृतिं दृशि ॥ १५२ ॥
वराहश्रोत्रवत्कर्णी शृङ्गौ मेषस्य शृङ्गवत् ।
दन्तैक(कं) करालदन्ताभाद्(भं) दंष्ट्राद्य तदन्वयुत् ॥ १५३ ॥ 308
पार्श्वके ससृ(स्मि)ते गण्डं भ्र(चा)प्रयोर्मृजुगायतम् ।
वेगादूनं च कुर्यात्तु ड(चो)प्रहृष्टिं पुटोज्ज्वलम् ॥ १५४ ॥
श्यामवर्णं मुखं सर्वं किबरीमकराननम् ।
दन्तौष्ठ(ष्ठं) धवलवर्णं स्याद्वास्यंचे(दास्यमीक्ष)श्रोत्रमत्र(द्वय)युक् ॥ १५५ ॥ 312
मकरस्य तु निष्क्रम्य भुजपुच्छादि सर्वशः ।
ग्रामश्यामा(श्याना)कृतिव्यालैः स्तूपिश्शृङ्गयुतो(तमु)क्तवत् ॥ १५६ ॥
ग्रोवे च लम्बकेशं स्याच्चतुर्थ्या दीर्घपुच्छकम् ।
श्यामवर्णनिभं सर्वं हंससिंहो(हौ चो)क्तवत् कुरु ॥ १५७ ॥ 316
गजमश्वादिसर्वेषां(र्वांन्) शिल्पियुं(ल्पी यु)क्त्या प्रयोजयंत् ।
देवभूतादिरूपैस्तु यज्जविद्याधर(रै)स्तथा ॥ १५८ ॥

१८] विमानलक्षणम् १३६
उक्तवत्कारयेद्देवीं भूपतीनां च हर्म्यके ।
अन्येषां चालयं(ये) सर्वें(र्वस्मिन्) देवैर्मूर्तीर्विना न्यसेत् ॥ १५९ ॥ 320
सरस्वत्या[श्] च लक्ष्म्या[श्] च सर्वहर्म्येषु कारयेत् ।
प्रासादे मण्डपे सर्वे गोपुरे द्वारके तथा ॥ १६० ॥
देवानां भूसुरादीनां वर्णानां सर्वहर्म्यके ।
कुर्यात्तन्मुखभद्रं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १६१ ॥ 324
नीडस्य चाधो ग्रीवा(वं) वातायनं कारयेद्बुधः ।
मध्ये च द्वारसंयुक्तं वातायनं कवाटयुक् ॥ १६२ ॥
प्रधानोर्ध्ववले वापि शिखरे वाथ कल्पयेत् ।
मध्ये तु चामके वापि चान्तरालैरलंङ्कृतम् ॥ १६३ ॥ 328
लुपाकारादि जडानां मानयंन्मानवित्तमः ।
अम्बराद्यष्टधामानि नीडानां लुप(पं) मानयेत् ॥ १६४ ॥
बिना कर्ण(र्णां) लुपायुक्तं युक्ता संख्यामजा(थ) लुपा ।
यत्र हर्म्येषु संकल्प्य तत्र दोषो न विद्यते ॥ १६५ ॥ 332
शालाकु(कू)टे च नीडे च शिखरे चोर्ध्वकूटके ।
लुपायुक्तभ्रमाकारे तत्तदुष्णीषदेशि(श)के ॥ १६६ ॥
स्थूलवस्तु(स्तो) तदद्र्धार्थं स्तूपिकावाहनं भवेत् ॥ १६७ ॥
विंशो(श)त्सैक्तं तैत(ति)लानां सर्वेषां 336
भूपालानां वैश्यकानां परेषाम् ।
सैकाफा(र्का)न्तं युग्मयुक्तं त्यजेत्
तद्धर्म्योर्ध्वके कल्पकं तद्विकल्पकम् ॥ १६८ ॥
(स्तूपीकीलम्)
स्तूपीकीलप्रतिष्ठा(ष्ठां) च लक्षणं(विधिना) वच्यतेऽधुना । 340
प्रासादाभिमुखो(खे) वापि चोत्तरे वैशके वापि ॥ १६९॥
यागमण्डप(पं) संकल्प्य चोक्तलक्षणान्वितम् ।
अङ्कुरार्पणमादौ च कारयेदधिवासनम् ॥ १७० ॥

१४० मानसारे [अध्यायः
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिश्च स्थलं न्यसेत् । 344
पञ्चविंशत्पदं न्यस्य शुद्धतण्डुलरेखया ॥ १७१ ॥
दर्भैरास्तीर्य तत्पश्चात्पादप्रक्षालनं कुरु ।
ततश्चाचमनं कुर्यात्सकलीकरणं कुरु ॥ १७२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु स्थपतिर्ब्राह्मणैः सह । 348
ब्रह्मादिदेवतानां च गन्धपुष्पादिधूपकैः ॥ १७३ ॥
स्तूपिकीलं समुद्धृत्य स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् ।
कीलस्य परितो देशे निक्षिपेच्चतुरिष्टका (काम् ) ॥ १७४ ॥
तद्बहिः परितः शुद्धतोयपूर्णांन्घटान्न्यसेत् । 352
ईशस्यान्तः प्रदेशे तु मूलकुम्भं विनिक्षिपेत् ॥ १७५ ॥
ससूत्राङ्ग(ज्ञान्) सबस्रं(स्त्रान्) च सकुर्चांन् रुद्रपल्लवान् ।
सविधानफलं(ल)युक्तं(क्तान्) परितोऽष्टघटान्न्यसेत् ॥ १७६ ॥
कीलस्य पूर्वदिग्देशे रत्नजोडैश(इं) च निक्षिपेत् । 356
नववस्त्रे[ण] सकूर्चं च आ(चा)च्छाद्य रत्नपात्रकम् ॥ १७७ ॥
स्तूपिकीलं च संछाद्य नववस्त्रेण कूर्चकम् ।
आराध्य मूलकुम्भे तु भुवनाधिपतिं जपेत् ॥ १७८ ॥
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यानि निवेदयेत् । 360
धूपदीपं दद्ये(द्या)त्पश्चान्नृत्तगीतादिघोषयैः ॥ १७९ ॥
इन्द्रादि चाष्टकुम्भानामष्टशक्तीः प्रपूजयेत् ।
प्रणवादि नमोऽन्तेन तत्तन्नाम्ना प्रपूजयेत् ॥ १८० ॥
स्तूपिकीलं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पैश्च धूपकैः । 364
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमं कुर्यात्तदमके ॥ १८१ ॥
समिदा(धादि) चरूं(रुं) लाजांन्प्रत्येकं पञ्चविंशति(तिः) ।
हृल्लेखाबीजमुच्चार्य प्रणवादिनमोऽन्तकम् ॥ १८२ ॥
व्याहृत्या(त्य)न्ते ततः शिल्पी स्थण्डिले प्रान्तमाश्रयेत् । 368
यद्यदेवालये कीलं ध्यात्वा तत्पररूपकम् ॥ १८३ ॥

१८] विमानलक्षणम् १४१
तत्तन्मन्त्रं समुच्चार्य चार्चयेत्स्तूपिकीलकम् ।
तत्तद्देवासनं ध्यात्वा चतुर्मुध्र्नै(धै)ष्टकान् सुधीः ॥ १८४ ॥
नववस्त्रेण गोप्या(प्त्वा)ङ्गुमिष्टकैरक्षरं लिखेत् । 372
प्रागाच्च सह[क]कारादि(दीन्) शस्त्रेण लेखयेत् ॥ १८५ ॥
स्तूपिकील(लं)चतुर्दिक्षु सूत्रं प्रागादि लेखयेत् ।
श्रीवत्साकारमग्रे तु वक्त्रं धृत्वा लिखेद्बुधः ॥ १८६ ॥
स्वस्तिवाचक(न)घोषेण जयशब्दादिमङ्गलैः । 376
गैरिकं वै मधुक्षीरं स्वर्णतूलिकया लिखेत् ॥ १८७ ॥
वस्त्रमा(विसृज्या)च्छादनं तत्र वत्सगोकन्यकैः सह ।
मधुसर्पिर्धान्यराशिं दर्शयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ १८८ ॥
आराध्य गन्धपुष्पैश्च सर्वमङ्गलघोषगैः । 380
नानावस्त्रेण संवेष्ट्य पुष्पमाल्यैर्रलङ्कृतम् ॥ १८९ ॥
लम्बकूर्चं समभ्यर्च्य प्रासादीनां प्रदक्षिणम् ।
स्तूपिकील समादाय आ(चा)हरोह विमानकम् ॥ १९० ॥
पालिकोपरि तद्रान्ते नासिकोपरि प्रान्ते च । 384
रत्नगर्भं तु संकल्प्य कीलं प्राग्दर्शनं न्यसेत् ॥ १९१ ॥
नवरत्नानि(नैश्च) लोहैश्च तत्तन्मन्त्रेण चार्चयेत् ।
त्रित्रिकोष्ठे तु तद्गर्भे तन्मध्ये स्वर्णं विनिक्षिपेत् ॥ १९२ ॥
इन्द्रे ताम्रं विनिक्षिप्य याम्ये निक्षिप्य चायसम् । 388
पश्चिमेऽत्र प्रविप्रवालं न्यस्य चोत्तरे रजतं क्षिपेत् ॥ १९३ ॥
मध्ये तु पद्मरागं तु वज्रं चैवेन्द्रकोष्ठके ।
विद्रुमं चाग्निकोष्ठे तु याम्ये नीलं तु विन्यसेत् ॥ १९४ ॥
नैर्ऋत्ये पुष्परागं तु प्रत्यक्सरत्कं(कतं) क्षिपेत् । 392
गोमेदकं न्यसेद्वायौ सौम्ये मौक्तिक(कं) विन्यसेत् ॥ १९५ ॥
ईशे स्फाटिक(कं) निक्षिप्य तत्तद्देवान्स्वनामतः ।
प्रणवादिनमोऽन्तेन चोद्धरन् रत्नं विन्यसेत् ॥ १९६ ॥

१४२ मानहारे [अध्यायः १८]
स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः । 396
सुमुहूर्ते सुलग्ने च जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १९७ ॥
ब्राह्मणैश्च यथाशक्त्या(क्ति) वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
स्तूपिकिलं समुद्धृत्य स्थपतिः स्थापकैः सह ॥ १९८ ॥
एतद्वैवोपरि स्थाप्य मूलमन्त्रं समुच्चरन् । 400
स्तूपिकीलस्य परितः स्थापयेच्चतुरिष्टकम् ॥ १९९ ॥
पूर्वादि(दौ) च शकारादीन्न्यावर्त्त(नीशानान्तं) क्रमान्न्यसेत् ।
प्राक् मूलकुम्भमुद्धृत्य चालयद्भिः(यन्) प्रदक्षिणम् ॥ २०० ॥
स्थपतिः स्तूपिमूर्द्धाग्रे तज्जलेनाभिषेचयेत् । 404
इन्द्रादिकुम्भतोयेन पूजयेच्चतुरिष्टकान् ॥ २०१ ॥
शुद्धतोयेन संपूर्य गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ।
पूर्ववत्समलङ्कृत्य नैवेद्यादि(दीन्) निवेदयेत् ॥ २०२ ॥
षोडशोपचारांश्च कुर्याद्गन्धाक्षतैः सह । 408
स्तूपिहर्म्ये मूर्ध्नि[न]स्तु हंसपादः स्थितो भवेत् ॥ २०३ ॥
नमस्ते कर्तृराज्यादि ग्रामं रक्षतु सर्वदा ।
सुधागुलोदकं(कैः) चापि इ(चे)ष्टकैर्बहुभिस्ततः ॥ २०४ ॥
स्तूपिकिलं दृढीकृत्य पश्चात्प्रागुक्तवत्कुरु । 412
ब्रह्माविष्णुमहेश्वरस्य(राणां) स्तूपिप्रतिष्ठां कुरु ॥ २०५ ॥
कुर्वन्तद्यजमानगृहे नृपालये भुक्ति मुक्तिमावहेत् ।
यस्मादकुर्वन्नारद(नारी)नरनृपतयोः कर्ता(र्तु)श्च पीड़ा भवेत् ॥ २०६ ॥
तस्मात्सर्वसुखप्रदं नृपगृहे कुर्यात्स(च्च) देवालये । 416
विप्रवाहनयुतं च सद्गुरुं शिल्पिनान्दि(कादि)गजवाजनस्(जिनं) तथा ॥ २०७ ॥
नृत्तगीत(तं) सह सर्वघोषयैः सेवितानि स्वगृहं प्रवेशयेत् ॥ २०८ ॥
इति मानहारे वास्तुशास्त्रे विमानविधानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ।

एकतलविधानम्

एकभूमिविधिं वक्ष्ये (धानं च) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
जातिश्छन्दं विकल्पं तु चाभासं तु चतुर्विधम् ॥ १ ॥
पूर्वहस्तेन संयुक्तं हर्म्यं जातिरिति स्मृतम् ।
छन्दं त्रिपादहस्तेन विकल्पं स्यात्तदर्धकम् ॥ २ ॥ 4
आभासं चार्धहस्तेन हर्म्यादीनां तु मानयेत् ।
एतदायादिशुद्ध्यर्थं स्थानकादि त्रिधा भवेत् ॥ ३ ॥
उत्सेधे मान(नं) गृ(ग्रा)ह्यं चेत्स्थानकं तत्प्रकथ्यते ।
विस्तारे मान(नं) संकल्प्य चासनं तदुदीरितम् ॥ ४ ॥ 8
परिणाहे पदे वापि मानं शयनमीरितम् ।
आसनं संचितं प्रोक्तं स्थानकं स्यात्त्वसंचितम् ॥ ५ ॥
अपसंचित(तं) शयनं चे(स्या)त्तत्तत्त्रिविधहर्म्यके ।
स्थानकादि यस्य मूलं बिम्बहर्म्यं यथाक्रमम् ॥ ६ ॥ 12
कुर्यात्तत्तद्विमाने(द्विम्बं तु) स्याद्विपरीतं विनाशनम् ।
समाश्रं समवृत्तं यत्पुरुषं चेति कथ्यते ॥ ७ ॥
आयताकारधिष्ण्यं वा वनितेति प्रकीर्तितम् ।
पुंविमाने पुरुषं [च] वनितायां(ते) वनितां क्षिपेत् ॥ ८ ॥ 16
शक्तीनां वनितं(तां) वापि पुरु ˙ वापि कल्पयेत् ।
विस्तारोत्सेधभक्तिश्च पूर्ववच्चोक्तवत्क्रमात् ॥ ९ ॥
कुर्यात्तदेकभौमस्य कन्यसादीनि तुङ्गकम्(कानि) ।
आगम्य(कृत्य)म(चा)ष्टधा हर्म्यं गण्यमानमिहोच्यते ॥ १० ॥ 20
उत्सेधे चाष्टभागे तु चैकांशेन मसूरकम् ।
द्विभागं चाङ्घ्रिकोत्तुङ्गं मञ्चमेकेन कारयेत् ॥ ११ ॥

१४४ मानसार [अध्यायः
कन्धरं तत्समं कुर्यात्तद्द्वयं शिखरोदयम्(यः) ।
तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं वक्रं बहुविधमीरितम् ॥ १२ ॥ 24
हर्म्यताराष्टभागैकं हीनं वेदिविशालकम् ।
क्वचतुर्भागमेकांशं हीनं ग्रीवविशालकम् ॥ १३ ॥
शिखरालम्बनान्तं च वेदितारसमन्वितम् ।
लम्बनं [च] त्रिभागै(गमे)कं मध्यनासिविशालकम् ॥ १४ ॥ 28
तत्समं च त्रिपादं वा चार्धं वा निर्गमं भवेत् ।
मध्यनासिविशाले तु चतुर्विंशद्विभाजिते ॥ १५ ॥
तन्त्रिभागं तु तुङ्गं स्यात्पञ्चांशं त्र्यंशमेव वा ।
स्थितस्य लुपमूलं तु तदूर्ध्वं नासिकन्धरम् ॥ १६ ॥ 32
तदर्धं च त्रिभागं च कन्धरं मूर्ध्नि तत्समम् ।
तत्तुङ्ग्यं मौलितुङ्गं स्याद्युक्त्या तत्पालिकान्तकम् ॥ १७ ॥
मध्यनास्यर्धमानेन सान्तरं नासिमानकम् ।
नासिकाग्राननं सर्वं किम्बरीसमलङ्कृतम् ॥ १८ ॥ 36
नासितारं(र) त्रिभागैकं कुञ्चितारमिति स्मृतम् ।
भूतादिचित्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुक्तम् ॥ १९ ॥
लम्बनोर्ध्वे दलं ब[न्]ध्वा सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
आोग्राग्रं(अग्राङ्गं) पत्रसंयुक्तं भूष्यै(षणैः) पट्टैरलङ्कृतम् ॥ २० ॥ 40
करोटीवदलङ्कृत्य लम्बने पत्रसंयुतम् ।
पालिके लम्बनं तत्र श्रेण्या दर्पणवृत्तवत् ॥ २१ ॥
युक्ता्वलङ्कारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
ग्रीवोर्ध्वं [तु] त्रिभागै(गमे)कं वेदिकोदयमीरितम् ॥ २२ ॥ 44
तत्समं तु गलाग्रे तु चोत्तरादीनि वर्गकम् ।
तदेवावालम्बनं तत्र गोपानादिश्रियान्वितम् ॥ २३ ॥
वेदितुङ्गसमं कुर्यात्क्षुद्रनासिविभूषितम् ।
अथवा तुङ्गमाने तु दशभागं विभाजिते ॥ २४ ॥ 48
सपादांशमधिष्ठानं तदूर्ध्वं पादतुङ्गकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोच्चं तु चाश्विन्यंशे[न] गलोदयम् ॥ २५ ॥

१९] एकतलविधानम् १४५
तत्समं शिखरोत्तुङ्गं तदधं तच्छिखोदयम् ।
प्रस्तरोपरि चैकांशं(शेन) कर्णहर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ 52
तदूर्ध्वं पूर्ववद्ग्रीवं युक्त्या चांशेन योजयेत् ।
कर्णहर्म्यस्य विस्तारं पङ्भागं(गे) तु विभाजिते ॥ २७ ॥
एकांशं कर्णकूटं स्यान्मध्ये शाला द्वयांशकम् ।
एकं वा द्वित्रिदण्डेन निर्गमं भद्रमेव वा ॥ २८ ॥ 56
शालाकूटद्वयोर्मध्ये चैकह्वारा सपञ्जरम्(रा) ।
तत्तुङ्ग(ङ्गं) सप्तभागं स्यादेकांशं वेदिकोदयम् ॥ २९ ॥
तदूर्ध्वऽध्यर्धभागेन गलं त्र्यंशकं मस्तकम् ।
तदधं स्तूपिकोत्तुङ्गं कर्णहर्म्यमिति स्मृतम् ॥ ३० ॥ 60
तदेवाधिष्ठानसंयुक्तं कर्णहर्म्यं विना तथा ।
तदूर्ध्वं वेदिकांशेन कर्णाकम्पाब्जकम्पयुक् ॥ ३१ ॥
अथवा वेदिकोत्तुङ्ग(ङ्गं) शेषं भागमिहोच्यते ।
तदेव वेदिकांशेन नवभाग(गे) विभाजिते ॥ ३२ ॥ 64
द्विभागं वाजनं मूले चोर्ध्वं कर्णं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं दल(लं) द्वयंशेन वाजनम् ॥ ३३ ॥
वेदितारं चतुर्भागं मध्यकोष्ठं शिवांशकम् ।
नासिकायुक्तकोष्ठं वा नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ ३४ ॥ 68
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्व्वाङ्कारसंयुतम् ।
अथवा हर्म्यतुङ्गे तु द्वादशांशं विभाजिते ॥ ३५ ॥
सार्धतुङ्गमधिष्ठानं पाददीर्घ(दैर्घ्यं) गुणांशकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं ग्रीवोधं तु गुणांशकम् ॥ ३६ ॥ 72
शिखरोधं द्विभागं स्यात्स्तूपिकोर्ध्वं शिवांशकम् ।
प्रस्तरोर्ध्वे द्विभागेन चान्तरं प्रस्तरान्वितम् ॥ ३७ ॥
उत्सेधदशभागे तु वेदितुङ्गं शिवांशकम् ।
पादतुङ्गं गुणांशं स्यात्त्रिपादांशक(कं) मध्व(स्त)कम् ॥ ३८ ॥ 76
वेदिकोर्ध्वं तु (स)पादांशं कन्धरोधं शिवांशकम् ।
शिरस्तुङ्गा(ङ्गम) थिनीभागे चोर्ध्वं कुम्भं शिवांशकम् ॥ ३९ ॥
18

१४६ मानमारे [अध्यायः
तदूर्ध्वं ग्रोवमंशेन पूर्ववत्समलङ्कृतम् ।
अथवा मनुभागं तु हर्म्यतुङ्गं(ङ्ग) विभाजते ॥ ४० ॥ 80
सत्रिपादमधिष्ठानं तदूर्ध्वं चाङ्घ्रि भाजिते(तम्) ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं युगांशांघ्रि(शं ग्रीव)तुङ्गकम् ॥ ४१ ॥
तदर्धं शिखरोत्तुङ्गं तदूर्ध्वं स्तूपिकमंशकम् ।
ग्रीवमञ्चोर्ध्वमंशेन यथेष्टाधिष्ठानसंयुतम् ॥ ४२ ॥ 84
तदूर्ध्वं च द्विभागेन कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ।
शेषं च कन्धरं प्रोक्तं पूर्ववत्समलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥
अथवा हर्म्यतुङ्गे तु षोडशांशं विभाजिते ।
अधिष्ठानं द्विभागं स्यात्पादतुङ्गं युगांशकम् ॥ ४४ ॥ 88
प्रस्तरं चाश्विनीभागं चोर्ध्वं भागं विशेषतः ।
मनु(मञ्च)भागं(गो) युगांशं स्यात्प्रस्तरं च द्विभागिकम् ॥ ४५ ॥
तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्याद्युगांशं शे(शि)खरोदयम् ।
तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं चाष्टवर्गमिति(मतः) स्मृतम् ॥ ४६ ॥ 92
मूलहर्म्यविशाले तु चाष्टभागं विभाजिते ।
षड्भागमूर्ध्वतले कुर्यात्तद्विस्तारमिति स्मृतम् ॥ ४७ ॥
ऊर्ध्वाङ्गं पूर्व(हर्म्य)वत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेवाष्टांशकं चोर्ध्वं पादतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ४८ ॥ 96
तदर्धं मञ्चतुङ्गं स्यात्तत्समं कन्धरोदयः ।
द्वयर्धांशं शिखरोत्तुङ्गं चाप्यर्थाशं शिरो(र ङ)दयः ॥ ४९ ॥
ऊर्ध्वं पादोदये बन्धुभागमेकांश(शं) वेदिकम् ।
शेषं पूर्ववत्कुर्यादष्टवर्गविदो विदुः ॥ ५० ॥ 100
वेदवृद्धाष्टभागं स्यान्जन्मादिस्तूपिकान्तकम् ।
अधिष्ठान(नं) युगांशं स्यात्पादा(दम)धिक(कं) पाल(लि)कांशकम् ॥ ५१ ॥
प्रस्तरोर्ध्वं युगांशं स्यादूर्ध्वं पादं शरांशकम् ।
तदूर्ध्वं द्व्यंश(शं) मञ्चं स्याद्वेदिकोर्ध्वं शिवांशकम् ॥ ५२ ॥ 104
ग्रीवतुङ्गं द्विभागं स्याच्छिखरोशं वेदभागिकम् ।
स्तूपिकोचं द्विभागं स्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ५३ ॥

१९] एकतलविधानम् १४७
एतदष्टविधं प्रोक्तमेकभूमिविधानके ।
विमानं सम[ल]यं हर्म्यं चालयं वा चाधिष्ण्यकम् ॥ ५४॥ 108
प्रासादं भवनं क्षेत्रं मन्दिरा(रमा)यतनं तथा ।
वेश्म च गृहमावासं चयं धाम सनातनम् ॥ ५५ ॥
वासं गेहमागारं वा सदनं वसितं गृहम् ।
निलयं तल्ल(लं) कोष्ठं च स्थानं पर्यायवाचकम् ॥ ५६ ॥ 112
विमानस्य तु विस्तारे त्रिभागं वांशकं गृहम् ।
हर्म्यंतारे तु भूतांशं त्रियं(त्रयां)शं गर्भगेहकम् ॥ ५७ ॥
गेहतारे तु सप्तांशं नालीतारं युगांशकम् ।
नालीतारं युगांशं स्याच्छुद्रांशं गृहविस्तृतम् ॥ ५८ ॥ 116
चयं(य)व्यासं च रुद्रांशं षड्भागं कोष्ठविस्तृतम् ।
सैकार्कभागविस्तारे सप्तांशे नालिके गृहम् ॥ ५९ ॥
पञ्चादशांशकं तारे साष्टांशं गर्भगेहकम् ।
विस्तारे च द्विभागे तु चैकांशं तुङ्गविस्तृतम् ॥ ६० ॥ 120
शेषं कुड्य(ड्य)विशालं स्याद्गर्भगेहावृतं तथा ।
भदावल(भाद्वादश)भूरपि कोस्तास(कोष्ठं) विवलान्तं मूलगृहम् ॥ ६१ ॥
अत्र(न्तः)गृह(हं) विमानविधिमाशाप(मशेषं) गृहं नालिकाविक(दिक्) ।
विमानमिदमुक्त(क्तं) स्याद् यमागतारानां(थागतं) गृहतारम् ॥ ६२ ॥ 124
यत्तत्कुड्य(ड्य)विशालं तु द्वादशांश(शे) विभाजिते ।
पञ्चांशं तु बहिःकुर्यात् सा(चा)न्त(न्तः) सप्तांशकं त्यजेत् ॥ ६३ ॥
तद्भूयोर्मध्यदेशे तु (च) वारथा(द्वारपाद)स्य मध्यमे ।
एतद्वृद्धि(हिः) स्थितस्तम्भं तदुच्चान्तरितो(तमु)च्यते ॥ ६४ ॥ 128
तत्पादमध्यमोक्त्यान्तमङ्गुला(न्तं क्षुद्रा)ङ्घ्रिमध्यमम् ।
एवं तु मध्यमं श्रेष्ठं हर्म्यं द्वारस्य योगतः(योग्यकम्) ॥ ६५ ॥
क्षुद्रहर्म्ये तु युक्त्या च कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
अन्तस्तम्भ(म्भं) विना वापि कुर्याद्वाह्यास्तु पादकम् ॥ ६६ ॥ 132
विभजेत्पञ्चषष्टाष्ट(ष्ट) हर्म्यपादोदयं तथा ।
तत्तदेकांशाहीनं स्याच्छुद्धद्वारोदयं भवेत् ॥ ६७ ॥

१४८ मानसारे [अध्यायः
तदर्धं द्वारविस्तारं देवानां हर्म्यमध्यमे ।
नागानन्दाङ्गुला(लमा)रभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ६८ ॥ 136
एकहस्तावसानान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
द्वारपादस्य विस्तारं क्षुद्रहर्म्येषु योग्यकम् ॥ ६९ ॥
चतुर्विंशाङ्गुलं पञ्चविंशत्यङ्गुलमारभेत् ।
द्विद्व्यङ्गुलेन वृद्धिः स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ॥ ७० ॥ 140
चत्वारिंशाङ्गुलं चैकचत्वारिंशाङ्गुलान्तकम् ।
मध्यमं मानहर्म्ये तु द्वारपादस्य विस्तृतम् ॥ ७१ ॥
द्विहस्तं तु समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
तन्त्रिहस्तावि(व)धिर्यावद्धमादि त्रयं त्रयम् ॥ ७२ ॥ 144
एवं तु द्वारपादं स्याद्विस्तारं चोत्तमालये ।
केचित्तु द्वारपादोच्चवशाद्द्वाराङ्घ्रिविस्तृतम् ॥ ७३ ॥
द्विहस्तं तु विशालं स्यात्समं वा बहु(ह)लं भवेत् ।
तदर्धं वा त्रयांशैकं द्वारपादस्य तत्तथा ॥ ७४ ॥ 148
द्वारायामसमं(म) पादौ चोर्ध्वयो(योः) पट्टिकाघनौ ।
सङ्घैव विस्तृतं दीर्घं पादयुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥
देवभूसुरभूपानां सामन्तप्रमुखादीनाम् ।
योन्यं(ग्यं) कवाटयुग्मं च श्रेष्ठं मध्यं च हर्म्यके ॥ ७६ ॥ 152
अन्तर्वापि बहिर्वापि घाटनं कीलसंयुक्तम् ।
द्वारपादं च बाह्ये तु सर्वालङ्कारसंयुक्तम् ॥ ७७ ॥
द्वारोर्ध्वे द्वारपार्श्वे तु कुर्यात्तु द्वारदेवताम् ।
कवाटद्वारदेवानां सृष्टदोषं समावहेत् ॥ ७८ ॥ 156
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी चान्तस्तम्भं प्रयोजयेत् ।
जन्मादि पट्टिकान्तं च पञ्चांशं तु यथाविधि ॥ ७९ ॥
देवतास्थापनं कुर्याद्वाह्ये नालं प्रयोजयेत् ।
मसूराणां स्थानं स्यादन(न्व)र्थं विप्रनालिका ॥ ८० ॥ 160
विस्तारायाममुत्सेधं लम्बनं वक्ष्यतेऽधुना ।
अष्ट(ष्टं) पङ्क्तिस्तथा भानुर्मनु(नुः) षोडशाङ्गुलम् ॥ ८१ ॥

१९] एकतलविधानम् १४६
पञ्चधा रु(र)चितं नालं विस्तारं परिकीर्तितम् ।
वितस्त्याः स्तूपि(सार्धाङ्घ्रि)हस्तान्तं पञ्चधायाममीरितम् ॥ ८२ ॥ 164
एतत्क्षुद्रा(द्र)विमाने तु मध्यदेशस्य वामके ।
पूर्वदिक्कोत्तरे वापि युक्त्या नालं प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥
यथापूर्वोक्तमानं तु तदूर्ध्वं च गुणांशकम् ।
मध्यमे चोत्तमे हर्म्ये दन्तनालं प्रमाणकम् ॥ ८४ ॥ 168
यथाधिष्ठानतुङ्गं तत्समं नालोदयं भवेत् ।
उत्सेधे च त्रिभागैकं तस्याधो चाम्रलम्बनम् ॥ ८५ ॥
नालमूलविशाले तु भूतभागं विभाजिते ।
त्रयांशं चाम्रविस्तारं लम्बनं पञ्चभागिकम् ॥ ८६ ॥ 172
कुड्‌मलोञ्च(शं) त्रिभागं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं युक्त्या च समलङ्कृतम् ॥ ८७ ॥
धराय(द्वारं वा) वाथ वृत्तं वा भद्रवा(द्वा)रं स्वलङ्कृतम् ।
एकद्वित्र्यङ्गुलो वापि चतुष्पञ्चाङ्गुलेन वा ॥ ८८ ॥ 176
मूलविस्तारमुत्सेधं युक्त्याच्छिद्रं प्रकल्पयेत् ।
मूलपादत्र्यंशेन चाग्रे छिद्रं(द्र) विशालकम् ॥ ८९ ॥
मूले तुङ्गं स(सिंह)वक्त्रं स्यात्तदा स्यान्निर्गमोदयम् ।
रम्भानालं प्रसूनाभं कुर्यात्तच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ९० ॥ 180
शीर्षं च शिखा ग्रीवं वृत्तं स्याद्वैजयन्तिकम् ।
तदेव कर्णकूटं चेद्वा भोगमिति कीर्तितम् ॥ ९१ ॥
तन्मध्ये भद्रसंयुक्तं श्रीविशालमिति स्मृतम् ।
तदष्टाश्रं शीर्षं स्यात्स्वस्तिबन्धमिति स्मृतम् ॥ ९२ ॥ 184
तदेवं चतुरश्रं चेच्छिखरं श्रीकरं भवेत् ।
तद्द्व्यश्रवृत्तसंयुक्तं हस्तिपृष्ठमुदाहृतम् ॥ ९३ ॥
शिरो ग्रीवे षडश्रं स्यात्स्कन्धतारमिहोच्यते ।
मध्ये भद्र(द्रं) विशालं स्यात्कर्णकूटोपसंयुक्तम् ॥ ९४ ॥ 188
तच्छालाभद्रनास्यङ्गं शिरो ग्रीवं तु वृत्तकम् ।
अथवा चतुरश्रं स्यात्केसरं तत्प्रकथ्यते ॥ ९५ ॥

१५० मानधारे [ध्यायः
तदेवाकारमायामं तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तितम् ॥ ९६ ॥
एवं प्रोक्तं हर्म्यके मध्यभद्रं 192
शालाकोष्ठं दिग्विदिक कूटयुक्त(कम्) ।
द्वारा श्रान्ता नासिका पञ्जराढ्यं
कुर्यात्सर्वं वेदिकाभद्रयुक्तम् ॥ ९७ ॥
हर्म्यतारसमं चतुरंशकं तन्त्रिपादमर्धमथापि वा 196
कुड्यतारसमादि यथाक्रमम् ।
कन्यसं त्रिविधं मुखमण्डपम्
तन्मुखमण्डप(पं) मुख्यविमाने ॥ ९८ ॥
मध्यविमानस(स्य) मण्डपपार्श्वे 200
अन्तरं दण्डमथ द्वयदण्डम् ।
हर्म्यवशादुपवेशनयुक्तम्
यत्तत्क्षुद्रविमाने तन्मुखे मण्डपं स्यात् ॥ ९९ ॥
तद्द्वयोर्मध्यदेशे चैकाध(ध्य)र्ध हस्तविस्तारम् । 204
अथवा त्रिपाद

१९] एकतलविधानम् १५१
तत्तद्द्विद्वारदेवा[न्] न्यसेदेतद्द्वारपार्श्वयोश्चैव ।
नन्दिमहाकालाद्यौ चोक्तवद् द्वारदेवा[न्] न्यसेत् ॥ १०७ ॥
मण्डपे(पस्य) दक्षिणे कोष्ठे नृत्तयुक्तै(क्तमे)व विनायकमुक्तम् । २२०
मण्डपसौम्यकोष्ठे स्थानदुर्गयुक्तं स्थापयेत्तत्स्थम् ॥ १०८ ॥
प्रासाददक्षिणे मध्यकोष्ठे ध्यानदक्षिणामूर्तिम् ।
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे गेयमूर्ति वीरभद्रं वापि ॥ १०९ ॥
पश्चिममूलतले मध्ये कोष्ठे लिङ्गोद्भूतम् । २२४
अथवाधंनारीश्वर(रं) स्थानकं विष्णुं स्थापयेद्वापि ॥ ११० ॥
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे तु केशवन्नृसिंहाच्युता[ना]सीनम्(नान्) ।
सौम्यके मूलतले कोष्ठे स्थानकं चतुर्मुखं स्यात् ॥ १११ ॥
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठेऽथ नदं(नारदं) कमलं(लजं) वापि । २२८
पूर्वे गलदेशे मध्यकोष्ठे गुहं गजारूढम् ॥ ११२ ॥
निशापतिं वाथ सर्वया तत्तद्धेभ्या सहासन[स्थ]मुक्तम् ।
इन्द्रस्य दक्षिणद्वारात्परितः षोडशविमर्हं कुर्यात् ॥ ११३ ॥
प्रस्तरोपरि[तं] देशे कोणे कोणे स्थापयेद्वृषभम् । २३२
कर्णेकमेकमूर्ध्वं च द्वयं वाथ वृषभसंयुक्तम् ॥ ११४ ॥
एकानेकतलं सर्वमेतद्देवान्पुराणसंयुक्तम् ।
एवं शिवहर्म्याणां योग्यं विनोदमन्यदेवानाम् ॥ ११५ ॥
तत्तद्द्वारमुक्तं ए(चै)कानेकतलोपेतं सर्वम् । २३६
अथवा विष्णुविमाने[स्ति] देवस्थापनं वक्ष्यामः ॥ ११६ ॥
द्वारे चण्डप्रचण्डौ च मण्डपयाम्ये वनित(ता)म् ।
प्रागुक्तवत्सौम्यदेशे विमाने पूर्ववद्देवतां वापि ॥ ११७ ॥
हरिं वा गरुडं वा कुर्यात्पुरतो(पूर्वो)क्तचतुष्कोणे । २४०
शयनं वासनं सिंहं तार्थ्यं कृताञ्जल्यासनयुक्तम् ॥ ११८ ॥
पोत्री नृसिंहमथ केशवमश्वरथं (स्थं) कर्णात्पूर्वादिदिक्षु चतुर्षु ।
पूर्वकान्त(प्रोक्त)हर्म्ये(र्म्य)कभूमिगलदेशमिति प्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ ११९ ॥

१५२ मानसारे [अध्यायः १९]
दुर्गम(उत्तरा)भिमथासनमच्युतं वा 244
प्राच्यां दिशि द्वितलहर्म्ये गलप्रदेशे ।
श्रीमाधवं नरहरिं कृत(तं) दक्षिणे च
नारायणं चाथ पश्चिमदिक् प्रदेशे ॥ १२० ॥
क्रो(क्री)डं चोत्तर(रे) जनार्दन(नं) हर्म्यके तत् । 248
त्रितले पूर्वदिग्देशे ग्रीवे तच्छ्रीधरं न्यसेत् ॥ १२१ ॥
उत्तरे वासुदेवं चाथवान्यसंकर्षणं स्मृतम् ।
अनिरुद्धं पश्चिमदेशे चोर्ध्वे वा तदधो(दूर्ध्व)तले ॥ १२२ ॥
एवं तु चोक्तवत्कृत्वा बौद्धादिजिनकालयम् । 252
तत्तद्विमानयो(स्यो)र्ध्वे तु तत्तद्देवान्न्यसेत्क्रमात् ॥ १२३ ॥
अन्येषां देवदेवीनां विमाने तत्तद्विधानतः ।
सर्वेषां हर्म्यके कुर्यात्तत्तद्वाहनमीरितम् ॥ १२४ ॥
शयनं वासनं वापि प्रस्तरस्योपरि न्यसेत् । 256
एवं तत्रोक्तवत्कुर्यादूर्ध्वं तत्सम्पदां(दास्)पदम् ॥ १२५ ॥
एकभूमिं कुर्यादधिकं चोपपीठ(ठं) रुचिरार्थं संयुतम् ।
सोपपीठभवनैर्युतं तु वा कारयेत्तु कथितं पुरातनैः ॥ १२६ ॥
एवं सर्वहर्म्यालंकारयुक्तञ्चा 260
नानापादैर्वेदिकान्ता(धा)रमञ्चकम् ॥
हीनाधिक्यं चेद्दिग्नाशनं तस्मात्
कुर्यात्सर्वं चोक्तवत्सम्पदा(द)र्थम् ॥ १२७ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥