मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

has a dot and curve. In line 20 it'sङ्ग! चैतक्रियाङ्गमेव चorचैतत्क्रियाङ्गमेव च. It looks like चैतक्रियाङ्गमेव च`.

Line 21:
तदूर्ध्वे पादमूलोष्ठ(चं) तत्तद्भागेन विन्यसेत् ॥ ३६ ॥ 72
Wait, look at तदूर्ध्वे: is the े there?
Look at line 21: तदूर्ध्वं or तदूर्ध्वे?
Ah! There is an anusvara! तदूर्ध्वं!
Wait, look at line 21: त दूँ र्ध्वं? No, तदूर्ध्वं with an anusvara, or is it तदूर्ध्वे?
Wait, look at the matra: there is र्ध्वे? No, look at line 14: तदूर्ध्वे वाजनं. Line 16: तदूर्ध्वे द्व्यंश.... Line 18: तदूर्ध्वे च.
Line 21: the mark on top of र्ध्व is just the र् and े or ं?
Wait, there is a ं (anusvara) over दू? No, that's the bottom of the line above or a printing smudge.
Look at

म क म्->गोपानसीमकम्`!

• Line 17:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं) सर्वेषां क्षुद्रनासिकम् ॥ ४८ ॥
  Wait, look at [न्]:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं):
  अधःपादवशा then [ न् ] then न्यस्य then ( स्यं )!
  Right margin: 96.

• Line 18:
  कर्णपादवशात्क्षुद्रनासि(सं) स्तम्भाप्रमर्धकम् ।
  Wait, स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Look at प्र vs ग्र:
  In प्रागुक्तवन्नयेत् (line 14), प्रा has प + ्रा.
  In line 18, स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, स्तम्भा then ग्र or प्र?
  It looks like प्र: स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, Sanskrit architectural term: स्तम्भाग्रमर्धकम् (half of stambhā

१६] प्रस्तरविधानम् ११५
तदूर्ध्वेऽर्धं च सर्वेषां तत्पादं बहिर्निर्गमम् ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम् ॥ ५५ ॥
भूतरूपगणैश्चैव यच्चविद्याधरं(रैस्) तथा ।
नरैर्वा नाटकाङ्गे तु कुर्याद्देवालयादि(दी)नाम् ॥ ५६ ॥ 112
यच्चविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् ।
हर्म्यान्तरालयाः सर्वे(र्वाः) नृणां नाटकसंयुतम् ॥ ५७ ॥
सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादे(दान्) ऋजुस् (जून्) तथा ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५८ ॥ 116
एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वे नाटकस्योर्ध्वशा(स्यां)शवत् ।
कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा ॥ ५९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् ।
प्रस्तरोक्षमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ६० ॥ 120
प्रासादादीनि(नां) सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् ।
उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वलभी चोर्ध्वमेव वा ॥ ६१ ॥
कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वं प्रस्तरांशकम् ।
एतत्प्रच्छादनात(न)स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत् ॥ ६२ ॥ 124
एतद्द्वारवशादीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् ।
दारुदण्डं शिला वापि इ(चे)त्केन जयन्तिकाम् ॥ ६३ ॥
अथवा दारुजयन्तिश्च शिल़ा चेत्स[ङ्ग] दण्डकम् ।
विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका(कां) न्यसेत् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्सर्वालये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः ।
शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्दशान्यसेत् ॥ ६५ ॥
एकद्रव्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्रव्यं मिश्रकं भवेत् ।
त्रिद्रव्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेद्बुधः ॥ ६६ ॥ 132
केवलं चेष्टकाहर्म्ये दारुप्रच्छादनम(ना)न्वितम् ।
शिलाहर्म्ये शिलातैर्लिं कुर्यात्तत्तद्विशेषतः ॥ ६७ ॥
कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् ।
चतुरश्रा(श्रमा)यताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः ॥ ६८ ॥ 136

kudmala usually means bud. In Sanskrit manuscripts, द्म and द्य or ह्म are often confused.
Look at the bracketed letter: it has ह with म? No, ह with a loop at the bottom-right: that's ह्म!
Wait, look at the letter before the parenthesis: कु then द्य? It has द and a subscript: कुद्य or कुद्म?
Wait, look at the letter inside: ह्य or ह्म?
Actually, could it be कुच(ह्य)लम्?
Look at the letter: is that a च?
Wait! कु च ( ह्य ) ल म्? No, look at च in चतुष्कानां: च is flat. Here it is curved like द or च.
Wait, look at कुद्य(ह्य)लम्:
Let's zoom in on कु...:
कु + letter with a top bar, curved body like द, subscript?
Wait, is it कुद्दालम्? No, ends in लम्.
Wait, look at the parenthetical letter: it has ह and under it is म? Wait, ह्म! Or ह्य?
Wait, what about कुड्मलम्? In Nagari, `

: wait, could it be यत्तच्छक्तिविशालत्त्वं? Wait, why are people seeing च्छि? Look at the stroke above: Is it an e-matra? No, it's an i-matra. Wait! In Acharya's edition of Manasara: Chapter 16, verse 91: यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Wait, what if it is यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Let's re-read the glyphs: य त्त च्छि क्व शा ल त्त्वं? Wait, where is वि? Is there a वि? Between that glyph and शा: there is NO वि! WAIT! Look at the spacing: यत्तच्छिक्विशालत्त्वंhas: य(1) त्त(2) च्छि(3) क्व(4) शा(5) ??? No, wait, look at the character beforeशा! There is a वि! Wait, let's count characters from यtoप्रस्तरं`:

1. य
2. त्त
3. च्छि
4. `क्व

११८ मानसारे [अध्यायः
बहिश्वावृतवा(द्रा)रादि(दीनि) चोत्तरादीनि कारयेत् ।
उत्तराद्युत्तरान्तं तु तलैर्विन्यासमीरितम् ॥ ९७ ॥
बाह्ये स्तम्भावभक्तिश्चेदण्डिकोर्ध्वं लुपै(पाभिः) स्थिरम् ।
पूर्वोक्तमञ्चतुङ्गैर्वा यथाशोभं तु योजयेत् ॥ ९८ ॥ 196
शिलायां दारुके वापि चेष्टके वाथ कारयेत् ।
यथाबलं यथाभारं तथा वंशादि योजयेत् ॥ ९९ ॥
अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं चोत्तरैः समता(वां) न्यसेत् ।
अन्यथाङ्गानि सर्वेषां का(क्रि)यां कुर्याद् [तद्]वशा(र्श) नयेत् ॥ १०० ॥ 200
उत्तरं वैपरीत्यं चेत्कर्तुः तद्वास्तुनाशनम् ।
देवानां भूपतीनां च चोर्ध्वं मध्ये तरङ्गकम् ॥ १०१ ॥
मल्लक्षादिविधानं च कुर्यात्तु सम्पदां(दास्)पदम् ।
तैव(ति)लानां द्विजातीनामन्यत्सर्वं शुभावहम् ॥ १०२ ॥ 204
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे प्रस्तरविधानं नाम षोडशोऽध्यायः ।

१७] सन्धकर्मविधानम् ११४
सन्धिकर्मविधानम्
सन्धिकर्मविधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
हर्म्याणां दारुसंयोगं(गः) सन्धिकर्ममु(र्म उ)दीरितम् ॥ १ ॥
वृक्षमूले बलं युक्तं वृक्षाग्रे बलहीनकम् ।
तस्मात्तु बन्धयेत्सर्वं दारुसंमूलात्सु(लतः सु)धीः ॥ २ ॥
उक्तवद्दारु संग्राहा योजयेत्त(ज्यं हित)त्तकेण तु ।
न वक्रं च न भिन्नं च न सुषिरं दारु सर्वशः ॥ ३ ॥
मल्लसंबद्ध(न्ध)सन्धिं च ब्रह्मराज(जं) द्वयं तथा ।
वेणुपर्वाह्वयसन्धिं च पूगपर्वं च सन्धिकम् ॥ ४ ॥
देवसन्धिस्यथर्षिमे(र्षी)पुपर्वसन्धिं(न्धौ च) दण्ड(ण्डि)कम् ।
एतद(ते चा)ष्टविधं(धाः) प्रोक्तं(क्ता) दारुयोगेन सन्धिभिः(न्धयः) ॥ ५ ॥
दारुद्वयै(येनै)कसन्धिः स्यान्मल्लसन्धिरिति स्मृतम् ।
त्रिचतुर्शरुयोगेन द्वित्रिसन्धिर्यथाक्रमम् ॥ ६ ॥
ब्रह्मराजमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
पञ्चदारु चतुःसन्धि(न्धिर) वेणुपर्वकमीरितम् ॥ ७ ॥
षड्दारु पञ्चसन्धिः स्यात्पूगपर्वं प्रशस्यते ।
सप्तदारुभिः षट्सन्धि(न्धिः) [स्याद्] देवसन्धिमि(रि)ति स्मृतम् ॥ ८ ॥
अष्टदारु[भिर्] ऋषिसन्धिमे(न्धिरि)पुपर्वाल्यसन्धिकम् ।
तस्योपरि बहुसन्धि(न्धिः) बहुद्रव्यैश्च दण्डिकम् ॥ ६ ॥
पादानामुत्तराणां च कुड्यास्योत्तरदारूणाम् ।
सन्धिकर्मक्रमं सम्यगेक[क]वस्तुम्य(ह्य)नेककम् ॥ १० ॥
अन्तर्बहिश्च यश्चो(यामूर्ध्वं तत्तत्सन्धिमि(रि)होच्यते ।
मल्लबन्धादि स्यादष्टसन्धिः सर्वेषु धामसु ॥ ११ ॥
दीर्घं ह्रस्वं समं दारु योजयेदुक्तवक्रमात् ।
पुंदारूणां तु पुंदा 'न(रुणा) स्त्रीदारुं(रु) स्त्रिया सह ॥ १२ ॥
युञ्जीत या(यत्) क्रिया सार्धं पुंदारु पतिना सह ।
नपुंसकं न युञ्जीत स'ष्वपि गृहादिषु ॥ १३ ॥

१२८ मानमारे [अध्यायः
चतुर्दिक्षु बहिर्दारु र(चा)नन्तं प्रेक्ष्य संस्थितम् ।
ज्ञात्वा धीमान्मुहुर्देवान् (लिङ्गान्) दिनयेद्वा (नीत्वा च वा) मदक्षिणम् ॥ १४ ॥ 28
अन्तश्चतुर्दिशां दारु बहिः पश्येत् सन्मुखम् ।
ज्ञात्वा तु शिल्पिनां श्रेष्ठं(ष्ठो) दिव्यं दक्षिणवामकम् ॥ १५ ॥
दीर्घादिसर्वदारूणि(णां) विन्यासं वक्ष्यतेऽधुना ।
दक्षिणे विन्यसेद्दीर्घं कुब्जदारु तु दक्षिणे ॥ १६ ॥ 32
अथवा मध्यमे दीर्घं वाम(मा)वामे तु कुब्जकम् ।
त्रिदारुयोगसंपाते सममेतस्तथापि वा ॥ १७ ॥
दक्षिणं(यो) मध्यमं(मे) दीर्घं वामे दारु त्वदीर्घकम् ।
दारुमूलं त्वग्रं च संयोगं दारुसर्वशः ॥ १८ ॥ 36
दक्षिणोत्तरमायामं दारुमूलं च दक्षिणे ।
पूर्वपश्चिमयोर्दीर्घं दारुमूलं च पश्चिमे

१७] सन्धिकर्मविधानम् २१
पूर्वे च शयितं दारु दक्षिणे निर्गमं भवेत् ।
दक्षिणे शयितं दारु पश्चिमे निर्गमं भवेत् ॥ २८॥ 56
पश्चिमे शयितं दारु निर्गमं चोत्तरे तथा ।
उत्तरे शयितं दारु प्राग्दिशि निर्गमं भवेत् ॥ २९ ॥
आधाराधेययोगेन पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
नन्द्यावर्तमिति प्रोक्तं स्वस्तिकं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३० ॥ 60
प्राक्शयितं दारु सर्वेषां दक्षमूलोत्तराग्रकम् ।
दक्षिणे शयितं दारु प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके ॥ ३१ ॥
तद्द्वयोर्मूलमग्रं च चाग्निकोणे च बन्धनम् ।
प्रत्यग्दिक्शयितदारोर्मूलं याम्येऽग्रमुत्तरे ॥ ३२ ॥ 64
सौम्ये शयितदारूणां प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके ।
वायुकोणे दिशं(शि) बन्धं त्रीणि दार्वी(र्वा)ग्राणि एव वा ॥ ३३ ॥
दक्षिणे पश्चिमे सौम्ये दारु तत्प्रागुदग्मकम् ।
नैर्ऋते वायुकोणे च बन्धयेत्तद् द्विसन्धिकम् ॥ ३४ ॥ 68
पूर्वे च दक्षिणे प्रत्यग्दारु प्रागुत्तराग्रकम् ।
वह्निर्नैर्ऋत्यकोणे च दारु संबन्धयेत्सुधीः ॥ ३५ ॥
एतत्संधिविशेषोऽस्ति चाधाराधेयपूर्ववत् ।
दारूमूलं तु सच्छिद्रं दार्वी(र्वा)ग्रं सशिखान्वितम् ॥ ३६ ॥ 72
दक्षिणे दारुमूले च छिद्रं प्रत्यक् शिखान्वितम् ।
एतन्नैर्ऋतिकोणे तु युक्त्या दारुं(रु) सं(च) योजयेत् ॥ ३७ ॥
एवं तु चाग्निकोणे तु युक्त्या दारु सुयोजयेत् ।
सौम्ये च दारुमूले तु छिद्रं प्रत्यक्छि(शि)खान्वितम् ॥ ३८ ॥ 76
एवं तु वायुकोणे तु कारयेत्तच्चकोत्तमः ।
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं युक्ताग्रे चैशकोणयुक् ॥ ३६ ॥
प्राच्ये दार्वी(रुषा) च सच्छिद्रं सौम्याग्रं च शिखान्वितम् ।
छिद्रयुक्तं तदाधारमग्रमिदं सशिखान्वितम् ॥ ४० ॥ 80
वास्तुमध्ये ग(ऽङ्ग)णं युक्तं तद्बाह्ये वृतदारुणा ।
यथेष्टदिग्भद्रसंयुक्तं युक्ताद(त्तत्रा)न्यैस्तु यांगतः ॥ ४१ ॥

१२२ मानमारे [अध्यायः
आधाराधेयमाश्रैश्च सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
वर्धमानमिति प्रोक्तं वर्धमाने तु विन्यसेत् ॥ ४२ ॥ 84
अधोभूदारुयोगं च तयोध्र्वोध्र्वं तथा न्यसेत् ।
अज्ञानाद्वैपरीत्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ ४३ ॥
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी सर्वदारु [च] योगतः ।
दारुयोगक्रमं प्रोक्तं दारुसन्धिरिहोच्यते ॥ ४४ ॥ 88
यथार्हितसन्धक्यं(यः) तथा योग्यं विचक्षणैः ।
स्तम्भानां दारुयोगेन चोक्तवच्चैव सन्धयः ॥ ४५ ॥
स्तम्भदारु त्रिभागैकं तन्मध्ये तु शिखां(खा) भवेत् ।
तुङ्गतारसमं कुर्यादूर्ध्वं कर्णं शिखान्वितम् ॥ ४६ ॥ 92
अधः कर्णं मध्ये छिद्रं मेषयुद्धं हि योजयेत् ।
विस्तारे सप्तभागेन त्रिभागाधिकमायतम् ॥ ४७ ॥
अथवा सार्धमायामं विस्तारद्विगुणं तु वा ।
अथवा कर्णमानं वा सन्धिरेतत्(ध) फणायतम्(तः) ॥ ४८ ॥ 96
सर्वषामपि दारूणां सन्धेः प्रान्ते तु योजयेत् ।
यथेष्टफणसंग्राह्यं चोदयद्विस्तृतार्थकम् ॥ ४९ ॥
मूलाग्रे कीलकं युक्तं अध(श्चा)र्धप्राणमि(पाणिरि)ति स्मृतम् ।
तदेव द्विललाटे च विस्ताराधार्धचन्द्रवत् ॥ ५० ॥ 100
मध्ये च दन्तसंयुक्तम

१७] सन्धिकर्मविधानम् १२३
स्तम्भमध्या(ध्ये) यथोत्सेधं कुर्यादूर्ध्वं विशेषतः ।
यथाऽलङ्कारया प्रान्ते युक्त्या तत्रैव सन्धयः ॥ ५६ ॥ 112
शिलास्तम्भं(म्भानां) तु सर्वेषां मेषयुद्धं प्रकल्पयेत् ।
पादायामविशालैश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ५७ ॥
पादमूलविशाले तु षट्सप्तांशं(शं) विभाजिते ।
एकैकमा(म)धिकं वापि पादमूलविशालकम् ॥ ५८ ॥ 116
कुर्याद्दि(द्वं)शविशालं स्यादारुवंशोन्मन(न्नत)स्तथा ।
समं वाथ त्रिपादं वा चार्धं वा कुट्यचो(षो)त्तरे [च] ॥ ५९ ॥
विस्तारं तद्यथा कुर्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
कुट्यवंश(शं) प्रति(वे)र्वंशं तुङ्गं यत्तु समं भवेत् ॥ ६० ॥ 120
तुङ्गस्याधिकहीन

१२४ मानमारे १७ अध्यायः
छेदयेद्देशनं(न) मूलो(ले) वच्छिन्नं(खायां) तत्प्रकीर्तितम् ।
विस्तारात्तुङ्गदेशे वा तत्तदर्थांशं(शं) तत्त्वखात्(चयेत्) ॥ ७० ॥ 140
पूर्ववच्छिन्न(खा)संयुक्तं मध्यकीलफलं(लं तु) योजयेत् ।
ईषूदन्तमिति प्रोक्तं यथाशक्तिबलं न्यसेत् ॥ ७१ ॥
कर्कटाङ्घ्रिवत्कृत्वा पोत्रनासाङ्घ्रि वेशयेत् ।
मध्यकीलं तु संयोज्यं युक्त्या बलवशान्यसेत् ॥ ७२ ॥ 144
सूकरं(र)ग्राह्यमित्युक्तं वंशदण्डाग्रमूलयोः ।
संकीर्णकीलकं वक्ष्ये यथायुक्ति यथाबलम् ॥ ७३ ॥
नानाशूलैश्च कीलैश्च संयुक्तं खलु दारुषु ।
एतत्संकीर्णसन्धि(न्धिः) स्यात्सर्वहर्म्ये षु योग्यकम् ॥ ७४ ॥ 148
वज्रा(श्रा)कृतिषु शूलं स्याद् ब्रह्ममस्तकसन्धिकम् ।
एतत्पञ्चविधः सन्धिः सर्वेषां साधि(शयि)तेष्वपि ॥ ७५ ॥
कुर्यात्कुड्यस्य चैतेषु चाप्रदन्तं बहिर्भवेत् ।
मूलदन्तोपदन्तं स्यादाधाराधेयं(यं) योजयेत् ॥ ७६ ॥ 152
पार्श्वयोर्योजितं दारु कुलीराश्रोपरि न्यसेत् ।
पार्श्वे दार्वी(र्वी)र्घमन्तश्छेदग्राह्यमूलं च मङ्गलम् ॥ ७७ ॥
दारुशैले यथामूलं पादमूलं तथा भवेत् ।
एकरूपा च पङ्कूं च(ङ्किश्च) सन्धिः स्यादेकरूपकम् ॥ ७८ ॥ 156
ऊर्ध्वाधः षु तलेष्वेवं सर्वं कुर्याद्विचक्षणः ।
तत्तदङ्गानि सर्वाणि परितोऽपि (विपरीते) विनश्यति ॥ ७९ ॥
स्तम्भानामपि सर्वेषां दीर्घत्वोर्ध्वशिखान्वितम् ।
म(आ)नसान्तः शिखै(खाभि)युक्तं पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ ८० ॥ 160
स्तम्भमध्ये शिखायुक्तं मध्यपार्श्वशिखं तु चेत् ।
कर्तॄणां शोकवृद्धि(द्धिः) स्यात्सन्ध्यङ्घ्रिबाह्यकं चेत् ॥ ८१ ॥
तथा सन्ध्यङ्घ्रिमध्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ।
तस्मात्तस्तम्भमध्यं तु त्यक्त्वा तत्सन्धिमध्यमे(मम्) ॥ ८२ ॥ 164
रेखामात्राङ्घ्रि तन्मध्ये त्यक्त्वा कीलं प्रदक्षिणे ।
दण्डि(ण्डा)कारदार्वी(र्वी) ङ्गं सन्धिरेषां(ष) प्रकथ्यते ॥ ८३ ॥

१७] सन्धिकर्मविधानम् १२५
यत्कर्णदारुयोगेषु सन्धिश्चैषां तु नामतः ।
आदित्यो धर्मराजश्च जलेश्वर निशाधिपः ॥ ८४ ॥ 168
एतच्चतुष्टयं दिक्षु विदिक्षु च तथोच्यते ।
वह्निर्नैर्ऋतिर्वायुश्च चै(चे)शश्चेशे(श्चैते) पृथक् तथा ॥ ८५ ॥
दारुसन्धो(न्धिषु)क्तसर्वेषां न(तु) कुर्याच्छल्पि(ल्प)वित्तमः ।
गृहक्षतपदे चैव पुष्पदन्तस्य पदे तथा ॥ ८६ ॥ 172
भल्लाटस्य पदे चैव महेन्द्रस्य पदे तथा ।
एतेषां तु गृहद्वारं कुर्यात्सन्धिं न कारयेत् ॥ ८७ ॥
तद्दण्डिते(के) तद्विधाने तु विस्तारायामतो गृहे ।
मध्यकर्णद्वयोर्मध्ये वस्तु यन्मध्यमे तथा ॥ ८८ ॥ 176
दन्तकीलं च संयुक्तं सन्धिरत्नन्न कारयेत् ।
अन्य[तु] सर्वेषु सन्धीनां(न्धीन्) वास्तुमध्ये न कारयेत् ॥ ८९ ॥
प्रतिवंशं दारुवज्रं ज्ञात्वा सव्यापसव्यकम् ।
सव्यमूले शिखं(खां) कुर्याद्वामे चामशिखान्वितम् ॥ ९० ॥ 180
तच्छिखं मध्ययुक्तं चेत्सर्वसंपद्विपत्करम् ।
दारुमूलाग्रयोः सर्वं सन्धौ युक्ततरं भवेत् ॥ ९१ ॥
मूलेन वे(भे)दनं दन्ते धर्मकामार्थनाशनम् ।
परितो दारुसन्धौ च(चेद्) युक्तं सन्धि न विद्यते ॥ ९२ ॥ 184
गृहान्तं चैकदारुं(रु) चेत्सन्धिभेदोऽपि नास्ति चेत् ।
वास्तुप्रदक्षिणं दारुकीलं चापि तथा न्यसेत् ॥ ९३ ॥
बाह्यावृतदारूणि युद्धायुद्धं विचार्यते ।
युद्धभावं विदित्वाथ चान्तदारु भवन्ति(ति) च ॥ ९४ ॥ 188
तच्चतुर्दिशि दारूणि तत्तत्सन्धौ च शल्यकम् ।
प्राक् प्रत्यक् च युद्धं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम् ॥ ९५ ॥
दक्षिणोत्तरयोर्युद्धं पूर्वं(परं) तद्दोषमावहेत् ।
नूतनानि च दारूणि नूतनैरेव संयुजेत् ॥ ९६ ॥ 192
पुराणानि च दारूणि पुराणैरेव संयुजेत् ।
नूतनं च पुराणेन पुराणं नूतनेन च ॥ ९७ ॥

न युज्यं च कृतेश(ते) चेत्तु राष्ट्रो(ष्ट्रे) दुर्भिक्षमावहेत् ।
मध्योर्ध्वं दारुमध्यात्तु दण्डा(न्ता)दीनि त्रयान्तकम् ॥ ९८॥ 196
दण्ड(न्त)पादेन वृद्धिः स्यात्स्थापयेत्कुङ्गयादि(कीलकादी)नाम् ।
कु(की)लादिमूलद्रव्येषु यथाशक्ति यथारुचि ॥ ९९ ॥
कुर्यात्तु चोक्तवत्सन्धि विना(चेति) चोक्तं पुरातनैः ।
शैलजैः शयितैः सर्वैर्निंशिखमेषयुद्रकम् ॥ १००॥ 200
अथवा शक्तिरूपं स्यादर्धार्धमथवापि वा ।
सर्वतोभद्रः सन्धिः स्याद्भवद्युक्तितो न्यसेत् ॥ १०१॥
शिलाहर्म्यादिसर्वेषां प्रथमे वास्त(स्तु)मेव च ।
प्रत्यगूर्ध्वं ततः प्रान्ते नन्द्यावर्ताकृति(र्ति) न्यसेत् ॥ १०२॥ 204
वस्तुमध्यचरणस्य मध्यमे
सन्धिकीलयुत(तं)

१८] विमानलक्षणम् १२७
विमानलक्षणम्
विमानलक्षणं चैव संक्षेपादुच्यतेऽधुना ।
तैत्तिलानां द्विजातीनां वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १ ॥
एकभूमिविमानादिरविभूम्यवसानकम् ।
भक्तिसंख्या(ख्यां) तदाकारं स्थू(स्तू)पिकाद्यैश(दि) च लक्षणम् ॥ २ ॥ ४
लुप्तमानक्रमं सर्वं स्तूपिकास्थापनं क्रमात् ।
खानयेद्भूतलं श्रेष्ठं पुरुषाञ्जलिमात्रकम् ॥ ३ ॥
जलान्तं वा शिलान्तं वा पूरयेद्वालुकैर्जलैः ।
हस्तिपादाकृति(ति) दारुस्तम्भेन[च] प्रहारयेत् ॥ ४ ॥ ८
एवं दृढकरं(कृतं) चोर्ध्वं यथाशास्त्रं (हर्म्यं) तु कारयेत् ।
एकभूमिविमाने तु चोक्तवत्करसंग्रहम् ॥ ५ ॥
एकभक्त्या द्विभक्त्या वा त्रिचतुष्पञ्चभागिकम् ।
षड्भागं षड्विधं प्रोक्तं क्षुद्रमेकतलं भवेत् ॥ ६ ॥ १२
पञ्चषट्सप्तभागं स्यान्मध्यममेकतलं भवेत् ।
षट्सप्ताष्टविभागं स्यात् श्रेष्ठमेकतलं भवेत् ॥ ७ ॥
पञ्चषट्सप्तभक्त्या च क्षुद्रं च द्वितलं भवेत् ।
षट्सप्ताष्टभक्त्या च मध्यमं द्वितलेन(लमेव) च ॥ ८ ॥ १६
सप्ताष्टनवभागं स्यादुत्तमं द्वितलं न्यसेत् ।
सप्ताष्टभक्तिकं कुर्यात्क्षुद्रं च त्रितलं भवेत् ॥ ९ ॥
नन्दपङ्क्त्यंश(शं) तेनैव मध्यमं त्रितलं भवेत् ।
एकपङ्क्त्यर्कभागेन चोत्तमं त्रितलं भवेत् ॥ १० ॥ २०
अष्टनन्ददशांशं स्यात्क्षुद्रमाने चतुस्तले ।
नन्दपङ्क्तिरुद्रभागं स्यान्मध्यमे च चतुस्तले ॥ ११ ॥
पङ्क्तिरे(ड्ये)कादशार्कं स्याद्भागं श्रेष्ठे चतुस्तले ।
नन्दपङ्क्त्येकादशार्कभागं सद्यविशालकम् ॥ १२ ॥ २४

३२८ मानमारे [अध्यायः
कुर्यात्तु शिल्पिविद्भिः क्षुद्रपञ्चतले न्यसेत् ।
पङ्क्त्येकपङ्क्ति(द्व्यै)र्कांशः(श)द्वा(त्रयो)दशांशे विशालके ॥ १३ ॥
एतत्तु मध्यमं पञ्चतलं हर्म्यं (ए)व कारयेत् ।
ईशाद्वादशकैकार्कं मनुभागं तथैव च ॥ १४ ॥ 28
एतद्भागविशाले तु श्रेष्ठं पञ्चतलं भवेत् ।
अर्कसैकार्कभागं तु मनुपञ्चा(ष्वा)दशांशकम् ॥ १५ ॥
एतद्वै पूषके कुर्यात्क्षुद्रषट्तलहर्म्यकम् ।
सैकार्कांशं मुनिं चांशं तिथिशोडशभागिकम् ॥ १६ ॥ 32
षट्तलं मध्यमं प्रोक्तं कुर्याद्धर्म्यविशालके ।
त्रिचतुः(तुष्प)ञ्चषट्सैकाधिकं दशभागिकम् ॥ १७ ॥
श्रेष्ठं षट्तलमित्युक्तं यथा कुर्याद्विचक्षणः ।
[L1

१८] विमानलक्षणम् १२६
द्वाविंशतिं च भागं च त्रयोविंशतिभागिकम् ।
क्षुद्रं नवतलं ह्येवं कुर्याद्भागं विमानके ॥ २७ ॥
एकविंशतिभागं च तद्द्वाविंशविभागिकम् ।
त्रयोविंशतिभागं स्याच्चतुर्विंशतिभागिकम् ॥ २८ ॥ 56
मध्यमं(ध्यं) नवतलं कुर्यान्मध्यमे तद्विशालके ।
द्वाविंशतिं(तिश) च भागं स्यात्त्रयोविंशतिभागिकम् ॥ २६ ॥
चतुर्विंशतिकं च(वापि) पञ्चविंशतिकांशकम् ।
श्रेष्ठं नवतलं प्रोक्तं कुर्यात्तु शिल्प(रूप)वित्तमः ॥ ३० ॥ 60
त्रयोविंशतिभागं स्याच्चतुर्विंशतिभागिकम् ।
पञ्चविंशतिभागं च षड्विंशतिभागिकम् ॥ ३१ ॥
क्षुद्रं दशतलं कुर्याद्भागं सम(मध्य)विशालके ।
चतुर्विंशतिकं चैव पञ्चविंशतिकं तथा ॥ ३२ ॥ 64
षड्विंशतिश्च भागं च सप्तविंशतिभागिकम् ।
मध्यमं(ध्यं) दशतलं कुर्याद्विमानस्य विशालकम्(के) ॥ ३३ ॥
पञ्चविंशतिभागं स्यात्षड्विंशतिभागिकम् ।
सप्तविंशतिभागं स्यादष्टाविंशतिभागिकम् ॥ ३४ ॥ 68
श्रेष्ठं पङ्कितलं कुर्याद्भागं हर्म्यविशालके ।
षड्विंशतिश्च भागं स्यात्सप्तविंशतिभागिकम् ॥ ३५ ॥
अष्टाविंशतिभागं स्यान्नवविंशतिभागिकम् ।
क्षुद्रमेकादशतलं भागमानविशालके ॥ ३६ ॥ 72
सप्तविंशतिभागं च अ(तु वा)ष्टाविंशतिभागिकम् ।
नवविंशतिकं चैव त्रिंशाद्भागविशालकम् ॥ ३७ ॥
एकादशतलं प्रोक्तं मध्यमं तद्विमानके ।
अष्टाविंशतिभागं स्यान्नवविंशतिभागिकम् ॥ ३८ ॥ 76
तच्चत्रिंशतिकं चैव चैकत्रिंशांशकं तथा ।
एकादशतलं श्रेष्ठं हर्म्यमूलविशालके ॥ ३६ ॥
नवविंशतिभागं स्यात्त्रिंशदंशविशालके(कम्) ।
एकत्रिंशाद्विभागं स्याद्द्वात्रिंशां(शदं)शकं भवेत् ॥ ४० ॥ 80
16

क्षुद्रद्वादशभूमिः स्याद्भागमेवं प्रकल्पयेत् ।
विशाले त्रिंशदंशं स्यादेकत्रिंशं च भागिकम् ॥ ४१ ॥
द्वात्रिंशद्विभागं चैव त्रयस्त्रिंशद्विभागिकम् ।
मध्यमं द्वादशभूमिं (म्यां) [च] भागमानं विशालके ॥ ४२ ॥
द्वात्रिंशतिभागं स्यात्त्रयस्त्रिंशच्च भागिकम् ।
चतुर्विंशतिभागं च पञ्चत्रिंशद्विशालके ॥ ४३ ॥
श्रेष्ठद्वादशभूम्याश्च भागं कुर्याद्विचक्षणः ।
कर्णपादस्य बाह्ये तु मध्यपादस्य मध्यमे ॥ ४४ ॥
एवं भागावसानं स्याद्युक्तियुक्तं प्रयोजयेत् ।
मूला।दिस्तूपिपर्यन्तं वेदाश्रं चायताश्रकम् ॥ ४५ ॥
द्व्यश्रं वृत्ताकृतिं वाथ ग्रीवादिशिखराकृतिः ।
स्तूपिकात्रयसंयुक्तं द्वयं वा चैकमेव वा ॥ ४६ ॥
चतुरश्राकृतिं(ति) यस्(यत) तु नागरं तत्प्रकीर्तितम् ।
मूलाग्रं वृत्तमाकारं तद्वृत्तायतमेव वा ॥ ४७ ॥
ग्रीवादिस्तूपिपर्यन्तं युक्ताधो(ष्टाध) तद्युगाश्रकम् ।
वृत्तस्याग्रे द्व्यश्रकं तद्वेसरी(र)नामकं भवेत् ॥ ४८ ॥
मूलाग्रात्स्तूपिपर्यन्तं अ(चा)ष्टाश्रकं वा षडश्रकम् ।
तदश्रं चायतं वापि ग्रीवस्याधो युगाश्रकम् ॥ ४९ ॥
पूर्ववच्चोर्ध्वदेशं स्याद्द्नाविडं परिकीर्तितम् ।
समाश्रकशिलायुक्तं चायामे तच्छिलात्रयम् ॥ ५० ॥
द्व्यश्रवृत्तोपरि स्तूपि वृत्तं वा चतुरश्रकम् ।
पञ्चादिकुङ्गलान्तं स्यादुक्तवद्द्वाकृति(र्ति) न्यसेत् ॥ ५१ ॥
सपादरात्नमारभ्य षडङ्गुलिविवर्धनात् ।
चतुर्हस्तावसानं स्यात्प्रत्येकं तु चतुर्विधम् ॥ ५२ ॥
कन्यसादुत्तमान्त(न्तं) स्यादेकार्थकतलान्तकम् ।
एतेषां स्तूपिकोत्तुङ्गमथजाती(ति) वशो(शादु) च्यते ॥ ५३ ॥
शूद्राणां चैकहस्तं स्याद्द्विहस्तं वैश्यजाति(ती)नाम् ।
सार्धद्विहस्तमानेन युवराजस्य योग्यकम् ॥ ५४ ॥

१८] विमानलक्षणम् १३१
त्रिहस्तं भूपतीनां च सार्धत्रि[हस्तं] तु भूसुरा[णा]म् ।
तैल(ति)लानां चतुर्हस्तं स्तूपितुङ्गं प्रकल्पयेत् ॥ ५५ ॥
षोडशैकांशकं कृत्वा पालिकाकुड्मलं कृतम् (लान्तकम्) ।
सार्धांशं पालिकोच्यं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत् ॥ ५६ ॥ 112
पद्मातुङ्गं त्रिभागं च कन्धरं चैकभागिकम् ।
अर्धेन कम्पपद्मं स्यात्कुम्भतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ५७ ॥
ऊर्ध्वे च सार्धभागेन दलं (दलिक) पद्मं प्रकल्पयेत् ।
तदूर्ध्वं च त्रिभागेन तद्दण्डोदयमीरितम् ॥ ५८ ॥ 116
अर्धांशं कम्पपद्मं स्याद्वाजनं चोप(चार्ध)भागिकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पपद्मं च सार्धभागेन योजयेत् ॥ ५९ ॥
द्विभागं कुड्मलोत्तुङ्गं दण्डतुङ्गस्य मध्यमे ।
यथाऽलङ्कारयुक्तं चेत्पद्मकेसरमावृतम् ॥ ६० ॥ 120
अथवा स्तूपिकोत्तुङ्गं दण्डमानेन कारयेत् ।
पालिकोत्तुङ्ग(ङ्गं) दण्डेन पद्मातुङ्गं त्रिदण्डकम् ॥ ६१ ॥
कन्धरं चैकदण्डं स्यात्कुम्भोच्या(त्थ्यम)र्धद्विदण्डकम् ।
एकदण्डो(ण्डमू)र्ध्वपट्टं स्याद्द्विदण्डं कुड्मलोदयम् ॥ ६२ ॥ 124
शेषं तन्मध्यदण्डं स्यात्पूर्ववत्समलङ्कृतम् ।
शिर(रस्) तारे(रं) तु भूतांशं वह्ने्यंशं पालिकायतम् ॥ ६३ ॥
तद्विशाले तु भूतांशं सार्धवेदांश(शं) विस्तृतम् ।
अब्जतारे त्रिभागैकं(गं च) वह्निभागैकभागिकम् ॥ ६४ ॥ 128
पद्मास्योपरि कार्यं स्यात्तन्त्रिधा कुम्भविस्तृतम् ।
कुम्भतारं नवांशैकं(शं च) भाग(गं) दण्डविशालकम् ॥ ६५ ॥
दण्डतारं त्रिधा पाक्ति तत्र(था) भागैक(कं) कुड्मलम् ।
महारूजा(ब्जम)ष्टदलं कुर्याच्छ्लेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ६६ ॥ 132
तद्दयो(दूर्ध्वं) विहृतं चाधस्तदर्धा(र्धमा)धारपट्टिका ।
तदर्धं च तथा पट्टं स्यात्तदूर्ध्वं पद्मं तस्याध(धः) ॥ ६७ ॥
शेषं तु कुड्मलं कुर्याद्विस्तारं युक्तितो न्यसेत् ।
शिला(लां) वा चेष्टकं दारु लोहं चैव प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥ 136

१३२ मानमारे [अध्यायः
शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं विमानं त्रिविधं भवेत् ।
एकद्रव्यं तु शुद्धं स्याद्द्विद्रव्यं मिश्रहर्म्यकम् ॥ ६६॥
त्रिद्रव्यं हर्म्य(र्म्यं) संकीर्णं शिलांचे(ले)ष्टकदारुण(णा)म् ।
एकद्रव्येण युक्तं च कुर्याच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ७० ॥ 140
स्तूपीकीलम्
स्तूपीकीलायतं तारं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
ऊर्ध्वभूम्या यथापादं तस्यायाम(मं) समं तु वा ॥ ७१ ॥
गलोच्चाध्यर्धतुङ्गं वा स्तूपीकीलायतं तथा ।
तद्विष्कम्भसम(मं) व्यासं स्तूपीकीलस्य मूलके ॥ ७२ ॥ 144
अथवाङ्गुलमानेन कीलमूलविशालकम् ।
त्रिचतुस्त्रिंशाङ्गुलं लोहे दारुकीलं तु(वा) पूर्ववत् ॥ ७३ ॥
कीलायामं त्रिभागैकं मूले वेदाश्रमीरितम् ।
मध्ये चाष्टाश्रसंयुक्तं चाग्र(ग्रे) वृत्ताकृतिस्तथा ॥ ७४ ॥ 148
एकाङ्गुलाग्रविस्तारं मूलाग्रान्तं चयं(थ)क्रमात् ।
अथवा शिखराकारं कीलं मध्याकृतिस्तथा ॥ ७५ ॥
स्तूपीकीलविधृता(स्तुतिः) त्रिगुणा स्यात्
बहिश्चरणाद्यैर्युक्तम् । 152
कीलाधारविस्तृतार्थ(र्धं) तद्धनं
तत्कीलमूलमथ तत्र योज्यम् ॥ ७६ ॥
ताम्रजं चायसं दारु [जं] लभेत कीलं प्रकल्पयेत् ।
खदिरं खादिरं चैव तिन्तिणी खारमेव च ॥ ७७ ॥ 156
उक्तदारु संगृह्य स्थपतिः स्थापकैः सह ।
तत्काले ज्ञापयेद्विद्वान् स्तूपीकीलस्य वक्रकम् ॥ ७८ ॥
ऋज्वङ्गं च न भिन्नानि (शं च) तच्छाणत्तक्षकैण तु ।
स्तूपीकीलमिदं प्रोक्तं तदूर्ध्वष्टकलक्षणम् ॥ ७६ ॥ 160
मानं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तुंबी चेष्टकां विदुः ।
मूलाग्रं च समतारं तु चेष्टका(कं) पुरुष(षं) स्मृतम् ॥ ८० ॥