ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

..."
Wait, if it's "सौम्येत्यादिद्विपाठे", let's transcribe it as "सौम्येत्यादिद्विपाठे" or "सौम्येत्याद्विद्विपाठे"?
Wait, look at the prompt: "transcribe the text line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari".
If it's "सौम्येत्यादिद्विपाठे", let's look at line 22:
'सौ' 'म्ये' 'त्या' 'दि' 'द्वि' 'पा' 'ठे'
Yes, 'दि' followed by 'द्वि'!
Wait, is the first one 'दि'?
Yes, the vertical part goes down to the baseline, standard for 'दि'. The second one has 'द्वि'.
So: "सौम्येत्यादिद्विपाठे तु चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ् ।"

Line 23:
श्यामलाशुद्धविद्याश्वारूढादिरूपेत्यर्थः ॥ २१९ ॥ सव्यश्चापसव्यश्च मार्गश्च सव्यापसव्य-

Line 24:
मार्गास्तेषु स्थिताधिकृता । वितरणपालनाधिकारादिदानक्षमेति यावत् । तेषां त्रयाणां

Line 25:
स्था स्थितिर्यस्यामिति वा । सन्ति हि सवितृमण्डलस्योत्तर-दक्षिण-मध्य-भागभेदेन

Line 26:

१८२ ललितासहस्रनाम ।.

मार्ग उच्यत'इति । याम्या भरणी । आदित्या अदितिदेवत्या पुनर्वसुः । मार्गौ
मृगवीथी । स्पष्टमन्यत् । अत्र सव्यादयस्त्रयोऽपि शब्दाः प्रत्येकं मार्गत्रयस्यापि
वाचकाः संभवन्ति । तथाहि 'वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यं तु दक्षिण'मिति कोशात्प्र-
कृते सव्यशब्देन नागवीथीगजवीथ्यैरावतवीथ्यात्मक उत्तरो मार्गो विवक्ष्यते । अपस-
व्यशब्देन लजवीथीमृगवीथीवैश्वानरवीथ्यात्मको दक्षिणो मार्गः । मार्गशब्देन सामा-
न्यवाचिनैव परिशेष्यादार्षभवीथीगोवीथीजारद्गववीथ्यात्मको मध्यमो मार्ग उच्यते ।
यद्वा उत्तरमार्गौ मृगशीर्षसंबन्धित्वेन मृगस्यायं मार्ग इति व्युत्पत्त्या मार्गपदेनोच्यते ।
मध्यमस्तु सव्यपदेन दक्षिणमार्गात्सव्यस्थानीयत्वात् । अपसव्यस्तु यथास्थित एव । यद्वा
'सव्यं दक्षिणवामयो'रिति कोशाद्दक्षिणमध्यमार्गावेव सव्यापसव्यपदेनोच्येते । उत्तरस्तु
मार्गपदेनेति त्रयाणां मार्गाणां वामसंस्थक्रमेण निर्देशः संपद्यते । अथवा दक्षिणमार्ग
एव मृगवीथीसंबन्धित्वादुक्तव्युत्पत्त्या मार्गपदेनोच्यताम् । मध्यमस्तु सव्यपदेन मार्गाद्वा-
मत्वात् उत्तरमार्गापेक्षया दक्षिणत्वाद्वा । अतएव तद्विरुद्धत्वादुत्तरो मार्गोऽपसव्यः ।
मध्यम एव वापसव्यपदेन उत्तरमार्गापेक्षया दक्षिणस्थानीयत्वात्सव्यपदेन तूत्तरएवेति
दक्षिणसंस्थक्रमेणापि निर्देशः संपनीपद्यत इत्येका व्याख्या ॥ एवंवा ॥ सव्यो देवयानो-
ऽर्चिरादिमार्गों निवृत्तिपरैः प्राप्यः । अपसव्यः पितृयाणो धूमादिमार्गः प्रवृत्तिपरैः प्राप्यः।
मार्गस्थशब्दो मार्गेषु स्था स्थितिर्यस्यादिति व्युत्पत्त्या ध्रुवावस्थितिशालिविष्णुलोकपरः ।
आदित्यादिग्रहाणां स्वस्वमार्गे स्थापनस्य ध्रुवाधीनत्वात् । ईदृशमार्गत्रयरूपेत्यर्थः ।
एतद्विस्तरस्तु विष्णुपुराणे द्वितीयेऽंशे 'उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम् ।
पितृयाणः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः । तत्रासते महात्मानो ऋषयो ह्यग्निहोत्रिणः ।
भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्तो ऋत्विगुद्यताः । प्रारभन्ते तु ये लोकास्तेषां पन्थास्तु
दक्षिणः । चलितं ते पुनर्ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे । संतततपसा चैव मर्यादाभिः
श्रुतेन च । जायमानाश्च पूर्वे च पश्चिमानां गृहेषु वै । पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते
निधनेष्विह । एवमावर्तमानास्ते तिष्ठन्ति नियतव्रताः । सवितुर्दक्षिणं मार्गं श्रिता
ह्याचन्द्रतारक'मिति । लोकालोकपर्वतस्योत्तरशृङ्गमगस्त्यस्थानम् । तदुक्तं मत्स्यपुराणे
'लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् । तस्योत्तरमगस्त्यस्य शृङ्गं देवर्षि-
पूजित'मिति । अजवीथ्याः मूलादिनक्षत्रत्रयस्य वैश्वानरपथाच्चरमनक्षत्रत्रयात् भूतार-
म्भकृतं ब्रह्मप्रवृत्तिमार्गबोधकं कर्मकाण्डात्मकं वेदभागम् । जायमाना इति मृता
अपि स्वकुल एव पुनःपुनर्जायमाना इति समुदायार्थः । तथा तत्रैव 'नागवीथ्युत्तरं
यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः । तत्र ते
वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः । संततिं ये जुगुप्सन्ति तस्मान्मृत्युजितश्च ते ।
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । उदक्पन्थानमर्यम्णः स्थिताश्चाभूतसंप्लवम् ।
ते संप्रयोगाल्लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात् । इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात् ।
पुनश्चाकामसंयोगादिच्छादेर्दोषदर्शनात् । इत्येवं कारणैः शुद्धास्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे ।

आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते । त्रैलोक्यस्थितिकालेऽयमपुनर्मार उच्यत'इति ।
नागवीथ्युत्तरं अश्विन्यादित्रयोत्तरम् । भूतारम्भविवर्जनात् प्रवृत्तिमार्गपरित्यागात् ।
तृतीयमार्गेण सह फलैक्यं माप्रसाङ्क्षीदत आह—आभूतसंप्लवमिति । तथा तत्रैव
'ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः । एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भांसुरम् ।
निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् । स्थानं तत्परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये ।
अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेपार्तिहेतवः । यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ।
दिवीव चक्षुराततं योगिनां तन्मयात्मनाम् । विवेकज्ञानदृष्टं च तद्विष्णोः परमं पद'
मित्यादि । इत्यपरा व्याख्या ॥ एवंवा ॥ उपासनाक्रमे हि द्वौ मार्गौ दृश्येते वाममार्गो
दक्षिणमार्गश्चेति । तत्र वाममार्गो नाम स्वस्ववर्णाश्रमविहितानि यावन्ति कर्माणि,
श्रौतान्यग्निहोत्रादीनि, स्मार्तान्यष्टकादीनि, तान्त्रिकाणि मन्त्रसिद्ध्यादीनि तेषु सर्वेषु या
या देवताः प्रधानभूता अङ्गभूता वा तत्तत्स्थाने खोपास्यामेव देवतां सर्वत्र भावयेत् ।
तत्तद्देवतावाचकपदोत्तरं विशेष्यत्वेन खदेवतावाचकपदं सर्वमन्त्रेषु निक्षिपेदित्याकारकः ।
ईदृशे मार्गे देवर्षिपितॄणामृणशोधनाभावजन्यं पातकम् । दक्षिणमार्गे तु श्रौतादितत्तत्क-
र्माङ्गदेवतास्थाने खोपास्यदेवतेव भावनीयेति न निर्बन्धः अपितु तत्तद्देवताविषयक-
तन्त्रेषु यानि कर्माणि विहितानि तदङ्गत्वेनैवेति सर्वकर्मणामुपरोधाभावादस्मिन्मार्गे
तादृशं पातकं नास्तीति झडिति मोक्षः । वाममार्गे तु विलम्बितः । ऋणशोधनाभावेन
कंचित्कालं प्रतिबन्धात् । नचैवं सत्यनुष्ठानतोऽपि कठिने मोक्षांशेऽपि विलम्बिते साधने
कथं शिष्टानां वाममार्गे प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । ऐहिकानामुच्चावचफलानामिवैव जन्मनि
भोगलिप्सया मोक्षे स्वल्पविलम्बस्य सोढव्यत्वात् । भुक्तिमुक्तिप्रदत्वेन वैषयिकशिष्टानां
प्रवृत्तिसंभवात् । ऐहिकभोगविरक्तशिष्टानां तु मोक्षे विलम्बस्यासोढव्यत्वादक्षिण एव
मार्गे प्रवृत्तिरिति विवेकः । तदिदं सविस्तरं निरूपितं कालिकापुराणे 'सर्वत्र देवीमन्त्रेषु
वैदिकेष्वपि भैरवीम् । त्रिपुरां चिन्तयेन्नित्यं वेदमन्त्रेषु च क्रमात् । देवनामसु सर्वेषु
भैरवीति पदं सदा । कुर्याद्विशेषणं नित्यं नोच्चार्यं निर्विशेषणम् । आपः पुनन्तु पृथिवी-
मुक्त्वा त्रिपुरभैरवीम् । कुर्यादाचमनं विप्रो द्रुपदायां तथा चरेत् । इदंविष्णुर्भैरवस्तु
विचक्रम इतीरितम् । मृदालम्बनकृच्छ्रेषु मन्त्रमेतं नियोजयेत् । गायत्रीं त्रिपुराद्यां तु
भैरवीमुच्चरञ्छिवाम् । मार्तण्डभैरवायेति सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् । उदुत्यं जातवेदसं देवं
वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्ये तु शेषे भैरवमीरयेत् । तर्पणादौ प्रयुञ्जीत तृप्यतां
ब्रह्म भैरवम् । आवाहने च खपितॄन्भैरवानिति तर्पयेत् । तृप्यतां भैरवीमातः पितृभैरव
तृप्यताम् । आदौ च त्रिपुरां पूर्वं तर्पणेऽपि प्रयोजयेत् । ज्योतिष्टोमाश्वमेधादौ यत्र
यत्र प्रपूजयेत् । तत्र भैरवरूपेण देवीमपि च भैरवीम् । एवं तु वाम्यभावेन यजेत्त्रिपुर-
भैरवीम् । एषा वामेन मार्गेण पूज्या दक्षिणां विना । ऋषीन्देवान्पितॄंश्चैव मनुष्यान्भू-
तसंचयान् । यो यजेत्पञ्चभिर्यज्ञैर्ऋणानां परिशोधनैः । विधिवत्स्नानदानाभ्यां सर्वे
यद्विधिपूजनम् । क्रियते सरहस्यं तु तद्दाक्षिण्यमिहोच्यते । सर्वत्र पितृदेवादौ यस्मा-

१८४ ललितासहस्रनाम ।
द्रवति दक्षिणः । देवी च दक्षिणा यस्मात्तस्माद्दक्षिण उच्यते । या देवी पूज्यमाना तु
देवादीनामशेषतः । यज्ञभागान्सख्यं भुङ्क्ते सा वामा तु प्रकीर्तिता । पूजकोऽपि भवेद्वाम-
स्तन्मार्गे सततं रतः । पञ्च यज्ञान्न वा कुर्यान्न कुर्याद्वामपूजने । अन्यस्य पूजाभागं हि
यतो गृह्णाति वामिका । यः पूजयेद्वाम्यभावैर्न तस्य ऋणशोधनम् । पितृदेवनरादीनां
जायते तु कदाचन । सर्वत्र त्रिपुरायोगस्तेन मार्गेण गच्छतः । यदा जायेत प्राज्ञस्य
तदा मोक्षमवाप्नुयात् । चिरेण लभते मोक्षं वामेन त्रैपुरो नरः । ऋणशोधनजैः पापै-
राक्रान्तत्वेन भैरव । इहलोके सुखैश्वर्ययुक्तः सर्वत्र वल्लभः । मदनोपमकान्तेन शरीरेण
विराजता । सराष्ट्रं च राजानं वशीकृत्य समन्ततः । मोहयन्विनिताः सर्वाः कुर्वंश्च
मदविह्वलाः । सिंहान्व्याघ्रांस्तरक्षूंश्च भूतप्रेतपिशाचकान् । वशीकुर्वन्विचरति वायुवेगो
ह्यवारितः । बालं वा त्रिपुरां देवीं मध्यां वाप्यथ भैरवीम् । यो यजेत्परया भक्त्या
पञ्चबाणोपमः कृती । कामेश्वरीं तु कामाख्यां पूजयेत्तु यथेच्छया । दाक्षिण्यादथवा
वाम्यात्सर्वथा सिद्धिमाप्नुयात् । महामायां शारदां च शैलपुत्रीं तथैव च । यथातथा-
प्रकारेण दाक्षिण्येनैव पूजयेत् । यो दाक्षिण्यं विना भावं महामायादिमर्चति । स पापः
सर्वलोकेभ्यश्च्युतो भवति रोगधृक् । अन्यास्तु शिवदूत्याद्या या देव्यः पूर्वमीरिताः ।
ता दाक्षिण्याद्वामतो वा पूजनीयास्तु साधकैः । किंतु यः पूजको वामः सोऽन्याशापरि-
लोपकः । सर्वाशापूरको यस्माद्दक्षिणस्तत उत्तम' इति । इति वैतालभैरवौ प्रति शिवव-
चनम् । एतत्पक्षे सव्यापसव्यौ च तौ मार्गौ चेति कर्मधारयः । तयोः स्थिता ।
मार्गद्वयेनाप्युपास्येत्यर्थः । वाममार्गेणैवोपास्यानां त्रिपुरभैरव्यादिदेवतानां दक्षिणमार्गेणै-
वोपास्यानां शारदादिदेवतानामुभयथापि विकल्पेनोपास्यानां शिवदूत्यादिदेवतानां च
परमार्थदृष्ट्या त्रिपुरसुन्दर्यभेद इति यावत् । इत्यन्या व्याख्या ॥ किमत्र 'सव्यापसव्य-
सौषुम्नेष्वि'ति शिवसूत्रे प्रयोगादिडापिङ्गले सव्यापसव्ये अर्थात्सौषुम्णा एव मार्गपदेन
परिशेषादुच्यत इत्यप्यन्या व्याख्या ॥ अत्र द्वितीयव्याख्यानेऽपि मार्गपदेनैव पारिशेष्या-
ल्लक्षणया ध्रुवमार्गोपादाने सति त्रित्रीपदकद्वन्द्वसमासरूपसव्यापसव्यमार्गपदत्रयं
द्विपदकद्वन्द्वगर्भकर्मधारयरूपं चैकपदमिति चतुर्णां पदानां पुनर्द्वन्द्वपाद्वैकशेषेण
व्याख्याचतुष्टयसमुच्चयोऽवगन्तव्यः ॥ 'अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा
यदिदं दन्दशूक' मित्यादिश्रुत्युक्तरीत्या ये मार्गद्वयभ्रष्टाः कष्टामपदं प्राप्तास्तेषामप्याप-
दमनायासनामस्मरणादिसाधनमात्रेण दयया निवारयतीत्याह—सर्वापद्विति । सर्वा
आपदो विशिष्य नितरां वारयति । तथाच कूर्मपुराणे देवीवाक्यम् 'ये तु सङ्गान्परित्यज्य
मामेकं शरणं गताः । उपासते सदा भक्त्या योगमैश्वरमाश्रिताः । सर्वभूतदयावन्तः
शान्ता दान्ता विमत्सराः । अमानिनो बुद्धिमन्तस्तापसाः संयतव्रताः । मच्चित्ता
मद्गतप्राणा मज्ज्ञानकथने रताः । संन्यासिनो गृहस्थाश्च वनस्था ब्रह्मचारिणः । ये
चोक्तैर्लक्षणैर्हीना अपि मन्नामजापकाः । तेषां नित्याभियुक्तानामापदां पर्वतानपि ।
नाशयामितरां ज्ञानदीपेन नचिरादिहे'ति । हरिवंशेऽपि देवीं प्रति विष्णुवाक्यम् 'नृणां

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १८५
बन्धं वधं रोधं पुत्रनाशं धनक्षय'मित्यादिना यत्परम्परामुपन्यस्य 'आपत्सु निखिलासु
त्वं रक्षस्येव न संशय' इत्यन्तम् । वाराहेऽपि ब्रह्मादिकृतदेवीस्तोत्रान्ते 'शरणं त्वां
प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषामापदः काश्चिज्जायन्ते कापि संकट'इत्यादि ।
अभियुक्ता अप्याहुः 'आपदि किं करणीयं स्मरणीयं चरणयुगलमम्बायाः । तत्स्मरणं किं
कुरुते ब्रह्मादीनपि च किंकरीकुरुते'इति ॥ अथ परिभाषायां सप्तत्रिंशन्नामानि
विभजते ॥ खेचरता द्विर्भवेदा देहे चैका भवेद्देवी । भगणे चतुर्गुणा
भूर्भवभालशतेन गोमेदा ॥ ३१ ॥ अत्रोत्तरार्ध इव पूर्वार्धे नकारस्याकथनादेकप-
दोपादानाच्च दशसंख्याधिक्ये सिद्धे तत्र प्रथमोपस्थितत्वादेकादशाक्षरं नामेति सिद्ध्यति
॥ ३१ ॥ दुःखरूतचाञ्चल्याभावात्स्वस्था खस्मिन्नेव स्थिता वा । 'स भगवः कस्मिन्प्र-
तिष्ठित इति स्वे महिम्रीति होवाचे'ति श्रुतेः । खरित्यव्ययं स्वर्गवाचि । तत्र तिष्ठत्यध्यक्षतयेति
वा । शोभना अस्था स्थितिर्भावो गतिर्यया सा वा । प्रभावादेवोपाधिसंपर्क-
मन्तरेणैव मधुरा सर्वाभिलषणीया । 'मधुरं रसवत्स्वादुप्रियेषु मधुरोऽन्यवत् । मधुरा
शतपुष्पायां मधूलीनागरीभिदो'रिति विश्वः । अतएव स्व आत्मीयो भावोऽवस्थानं
यस्यां सा च सा मथुरापुरी चेति वा । मीनाक्षीनिवासशालिहालास्यक्षेत्र [ रूपेति ]
निवासेति यावत् । यद्वा स्वस्यात्मनो भायां प्रतिभायां येऽवमाः प्रथमगणनीयाः ।
आत्मज्ञोत्तमा इति यावत् । तेषां धुरेव धुरा । धूरिति हलन्ताद्भागुरिमतेन टाप् ।
रथस्य धूर्यथा सर्वोत्तममङ्गं तद्वदियमात्मज्ञानवतां निर्वाहिकेत्यर्थः । नचावमपदस्य
निकृष्टपरत्वमेवेति भ्रमितव्यम् । अवमोत्तमपदयोः प्रथमचरमपरत्वेन प्रयोगदर्शनात् ।
'अग्निरग्रे प्रथमो देवतानां संयातानामुत्तमो विष्णुरासी' दित्याग्नावैष्णवेष्टियाज्यानुवा-
क्यामन्त्रस्य सर्वदेवताप्रथमचरमभूतयोरग्निविष्ण्वोर्ग्रहणे प्रत्याहारन्यायेन मध्यस्थानाम-
खिलदेवतानां ग्रहणं दीक्षणीयेष्टौ सिद्ध्यतीति प्रतिपादनपरस्य व्याख्यारूपे 'अग्निर्वै
देवानामवमो विष्णुः परम'इति बह्वृचब्राह्मणे प्रथमपदस्यावमपदेन व्याख्यानदर्शनेन
तयोः पर्यायत्वसिद्धेः । खभामात्रप्रज्ञानं ये वमन्ति सृजन्ति साधयन्ति तेषु धूरुत्तमेति
वा । तेन 'न निर्धारण' इति षष्ठीसमासनिषेधस्य न विरोधः । पुरुषोत्तम इत्यत्रेव
सप्तमीसमासस्वीकारात् । शोभना अभावाः स्वभावाः । अभावेषु शोभनत्वविशेषणात्त-
त्प्रतियोगिनां भावानामाशोभनत्वमुक्तं भवति । तेन रागद्वेषवैषम्यनैर्घृण्यादिप्रायोगिकै-
रभावैर्मधुरेति वा । स्वेषु आत्मीयेषु भक्तेषु भावेन अवस्थानेन मधुरा वा । स्वेषां
भावेन भक्त्या मधु सत्फलं रातीति वा । 'चरन्वै मधु विन्दती'ति श्रुतौ तथैव मधुप-
दस्य व्याख्यानदर्शनात् । एवमभिप्रायावतारयोरपि भावपदार्था यथासंभवं योजनीयाः ।
धीरा पण्डिता । धैर्यवती वा । धियमद्वैतबुद्धिं राति ददातीति वा । 'ईश्वरानुग्रहादेव
पुंसामद्वैतवासने'ति स्मृतेः । धीप्रदा इरा दशमीतिथिर्र्यस्यां वा । धीरैः पण्डितैः
समर्तिता । 'तं धीरासः कवय उन्नयन्ती'ति श्रुतेः । अतएव कल्याणचरणैः स्वीयं
धैर्यं प्रकटीकृतम् । 'पातय वा पाताले स्थापय वा निखिललोकसाम्राज्ये । मातस्तव

१८४ ललितासहस्रनाम ।
चैतन्यार्घ्यसमाराध्या चैतन्यकुसुमप्रिया ।
सदोदिता सदा तुष्टा तरुणादित्यपाटला ॥ २२१ ॥
दक्षिणादक्षिणाराध्या दरस्मेरमुखाम्बुजा ।
पदयुगलं नाहं मुञ्चामि नैव मुञ्चामी'ति । धीसंज्ञं ज्ञानाभिन्नं रसमानन्दमुद्दिश्यार्चिता
वा ॥ ३२० ॥ चैतन्यं चिद्रूपं 'आत्मचैतन्यमात्मे'ति शिवसूत्रात् तदेवार्घ्यं पूजायोग्यं
जलादि तेन सम्यगाराध्या । निराधाराराध्यायाः पूजायाश्चिद्भेदभावनारूपत्वात् 'ज्ञान-
मर्ध्य'मिति भावनोपनिषच्छ्रुतेः । उक्तंच स्कान्दे 'स्वानुभूत्या स्वयं साक्षात्स्वात्मभूतां
महेश्वरीम् । पूजयेदादरेणैव पूजा सा पुरुषार्थदे'ति । अथवा चैतन्यस्यात्मनोऽर्घ्येण
ज्ञानेन स्वानुभूत्येत्यर्थः । 'अर्घ्यः पूजाविधौ मूल्येऽप्यर्घ्यो विद्याद्रुमूलयो'रिति विश्वः ।
अर्घ्ये साधुरित्यर्थे यत्प्रत्ययः । चातुर्वर्ण्यादेराकृतिगणत्वाद्वा स्वार्थे ष्यञ् । आर्ध्यमित्येव
छेदः । चैतन्यवाचकोऽर्घ्यो विद्यास्त्रीदेवत्यो मनुरिति वा । तेन भुवनेश्वरीमन्त्रेण
समाराध्या । 'स्त्रीदेवतास्तु विद्याः स्युर्मन्त्राः पुंदेवता मता'इति वचनात् । सूतसंहि-
तायां 'जपित्वा दशसाहस्रं मन्त्रं चैतन्यवाचकम् । महापातकसंघैश्च मुच्यते पातका-
न्तरै'रिति श्लोके चैतन्यवाचकमन्त्रपदस्य भुवनेश्वरीमन्त्रपरत्वेन व्याख्यातत्वाच्च ।
अथवा चेतनैव चैतन्यं संविद्रूपो रसः । 'चेतना संविदि प्रोक्ता वाच्यवत्प्राणिनि
स्मृते'ति विश्वः । स एवार्घ्यः पूजाद्रव्यं विशेषार्घ्यपात्रे परिपूरणेन संस्कारैः पूजायोग्य-
तामापादित इति यावत् । तेन सम्यक्तर्पणादिनाराध्या । 'संविदासवयोर्मध्ये संविदेव
गरीयसी'ति रुद्रयामलात् । तान्त्रिकैः कुण्डगोलोद्भवपदेन व्यवह्रियमाणः पाञ्चमिको रसो
वा चैतन्यं प्राणिसंभवत्वात् । चैतन्यं चिदेव कुसुमं महाफलप्रसूतित्वात् । 'जडानां
चैतन्यस्तवकमकरन्दस्रुतिझरी' त्यादौ कुसुमत्वेन रूपकस्य कविसंप्रदायसिद्धत्वात् ।
तत्प्रियं यस्याः । उपलक्षणमेतत्पुष्पाष्टकस्य । 'अहिंसा प्रथमं पुष्पमिन्द्रियाणां च
निग्रहः । क्षान्तिः पुष्पं दयापुष्पं ज्ञानपुष्पं परं मतम् । तपःपुष्पं सत्यपुष्पं भावपुष्प-
मथाष्टम'मित्यभियुक्तोक्तेः संविदादिपक्षद्वयमिहाप्यतिदेष्टव्यम् । तयोश्च कुसुमसद्भावाच्चै-
तन्यस्य कुसुममित्येव पक्षद्वयेऽपि विग्रहः । सदा नित्यं उदिता उदयवती स्वप्रकाशत्वात् ।
सत्सु सज्जनेषु आसमन्तादतिशयेनोदिता वा । एवमेव सदातुष्टेत्यस्य द्वावर्थौ । तरुणो
मध्याह्नकालिक आदित्यः सूर्यस्तद्वत्पाटला श्वेतरक्ता । नच गौरी श्यामेत्यादिभिर्विरोध
उद्भाव्यः । मूर्तिभेदेन ध्यानभेदेन वा व्यवस्थोपपत्तेः । श्रूयते च 'तद्यथा महारजनं
वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोप' इति । स्मर्यते च 'शान्ता धवलवर्णाभा मोक्षधर्म-
प्रकल्पने । श्रीवश्ये राजवश्ये च जनवश्ये च पाटला । पीता धनस्य संपत्तौ कृष्णा
मारणकर्मणि । बभ्रुविद्वेषणे प्रोक्ता शृङ्गारे पाटलाकृतिः । सर्ववर्णा सर्वलाभे ध्येया
ज्योतिर्मयी पर'मिति ॥ २२१ ॥ दक्षिणया दक्षिणैः कुशलैराराध्या । दक्षिणैः पण्डितै-
रदक्षिणैर्मूर्खैश्चेति वा । दक्षिणामार्गोपासकेन वाममार्गोपासकेन चेति वा । यद्वा केवल-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १८७

कौलिनीकेवलाऽनर्घ्यकैवल्यफलदायिनी ॥ २२२ ॥
कर्म जिज्ञासवो दक्षिणा इत्युच्यन्ते । 'विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः ।
न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विन'इति श्रुतौ तथा व्याख्यानदर्शनात् अदक्षिणा
ब्रह्मविदः ताभ्यामाराध्या । 'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो
जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभे'ति वचनात् । दरमीषद्यथा तथा स्मेरं स्मितवन्मुखा-
म्बुजं यस्याः । मुखमम्बुजं यस्मिंस्तन्मुखाम्बुजं ग्रीवावृत्तं दरवत् शङ्खवत्स्मेरं शोभमानं
मुखाम्बुजं यस्या इति वा । कम्बुकण्ठीति यावत् । दरे भयकालेऽपि स्मेरमेव मुखाम्बुजं
यस्या इति वा । कल्पान्तादिनैमित्तिककालेऽप्यन्येषामेव भयेन मुखवैवर्ण्यात् । अम्बायास्तु
सर्वदा स्मेरमेव मुखमिति यावत् । दरे भक्तानामादरणविषये स्मेरं प्रसन्नमिति वा ।
अत्रेदं बोध्यम्—एतच्छ्लोकोत्तरार्धे चत्वारि नामानि प्रतीयन्ते । तत्र तृतीयातिरिक्तानि
पुनरुक्तानि त्रीणि भवन्ति । 'कुलाङ्गना कुलान्तःस्था कौलिनी कुलयोगिनी । क्लींकारी
केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी'त्यत्र त्रयाणां विवृतत्वात् । तत्परिजिहीर्षया च
छलाक्षरसूत्रकारैः कौलिनीकुलयोगिनीत्येकपदत्वं स्वीकृत्य प्रकृते च कौलिनीत्येकम-
वशिष्टमेकमिति नामद्वयमङ्गीकृतम् । यदुक्तं ल्यू दूबॢल्रीङ्किकोतपती । ल्यायूटाइक्षु-
रीङ्किकोरीय्फी इति त्रयोदशाक्षरैः छाया । अष्टाक्षराणि त्रीणि नामानीत्यादिरीत्यैक-
विंशतिर्नामानि 'सदाशिवकुटुम्बिनी'त्यारभ्य 'मानवती'त्यन्तानि तत्र कथ्यन्ते । तत्र
किको इत्यक्षरद्वयेन त्र्यक्षरमेकं त्रयोदशाक्षरमेकमिति द्वे नामनी । कवर्गोयाद्यक्षरके
इत्यर्थकेन प्रकृतं नामद्वयं वर्ण्यत इति स्थितिः । अत्र हि छलार्णसूत्राणां दृष्टोपपत्ति-
मूलकतायाः पूर्वमेवोक्तत्वात्षड्भिर्नामभिर्नामत्रयकरणमपेक्ष्य नामचतुष्टयपरत्वेन पदच्छे-
दवर्णनस्य युक्ततां मन्वानैर्मूलकारैरस्मद्गुरुचरणैरिह षडक्षरमेकं नामावशिष्टमपरमिति द्वे
नामनी स्वीकृत्य 'कौलिनी कुलयोगिनी'त्यत्रापि द्वे नामनी स्वीकृते । पौनरुक्त्यपरिहा-
रस्तस्मिन्पक्षेऽपि तुल्य एव । नचैवं नामाधिक्यम् । 'प्रसवित्री प्रचण्डाज्ञा प्रतिष्ठा
प्रकटाकृति'रित्यत्र छलाक्षरसूत्रकारैः प्रकटाकृतिरित्यनयोर्नामद्वयस्वीकारेऽपि गुरुचरणै-
रेकनामत्वस्वीकारेण तदभावादिति । तस्मादिह कौलिनीकेवलेत्येकं नाम । नचैतत्पक्षे
समासानुपपत्तिः । समानाधिकरणसमासे 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समाना-
धिकरणेने'ति नियमात्केवलपदस्य पूर्वनिपातापत्तिः । बहुव्रीहौ तु कौलिनीपदस्य
पुंवद्भावापत्तिरिति वाच्यम् । परंज्योतिरित्यादाविव भिन्नपदयोरप्येकनामत्वसंभवात् ।
कौलधर्मवती केवलाख्यज्ञानवती चेत्यर्थः । ईश्वरज्ञानं केवलपदवाच्यम् । जैनतन्त्रे तथा
प्रयोगस्य बहुशो दर्शनात् । सकलधर्मैर्विमुक्ता वा केवला । सुखदुःखविमुक्ता वा ।
'तद्विमुक्तस्तु केवली'ति शिवसूत्रे केवलीति संज्ञाया दर्शनात् । 'सुखासुखयोर्बहिर्मनन'-
मिति पूर्वसूत्रोपात्तसुखदुःखयोस्तत्पदेन परामर्शात् । प्रकृते च मत्वर्थीयस्येनिप्रत्ययस्या-
भावेऽपि तादृशस्याच्प्रत्ययस्य सुवचत्वात् । एककृत्स्ननिर्णीताख्या अपि त्रयोऽर्था इह
वर्णनीयाः । तथाच विश्वः 'केवलं ज्ञानभेदे स्यात्केवलश्चैककृत्स्नयोः । निर्णीते केवलं

१८८ ललितासहस्रनाम ।
स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा ।
मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः ॥ २२३ ॥
चोक्तं केवलः कुहने क्वचि'दिति । वस्तुतः केवलकौलधर्मवतीत्येवार्थः । विशेषणविशे-
ष्यभावादिना परस्परान्वयएव भिन्नपदयोरेकनामलनियमात् । अथवा दत्ताभार्य इत्यत्र
दानक्रियानिमित्तस्यापि दत्तपदस्य संज्ञालमङ्गीकृत्य 'संज्ञापूरण्योश्चे'ति पुंवद्भावनिषेध
आश्रीयते वैयाकरणैस्तद्वदिहापि कौलिनीपदस्यापि संज्ञात्वात् कौलिन्यः केवला
ज्ञानवत्यो ययेति बहुव्रीहिरपि संभवति । कौलिनीभिः केवला निर्णीतेति तृतीयासमासो
वा । 'तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेने'ति सूत्रे गुणोपसर्जनः । द्रव्यवचनपरत्वेन गुणव-
चनपदस्य व्याख्यानात् । गुणमुक्तवान् गुणवचनः । 'कृत्यल्युटो बहुल'मिति भूते
कर्तरि ल्युडिति निर्णयस्यापि गुणत्वेन तत्कर्मवाचिनः केवलपदस्यापि गुणवचनत्वम् ।
अनर्घ्यममूल्यमपरिच्छिन्नं यत्कैवल्याख्यं पदं पञ्चममुक्तिरूपं तद्दातुं शीलमस्याः ।
अनर्घ्येति दीर्घान्तपाठे आसमन्ताद्ग्राह्यं यत्कैवल्यमिति वा । न विद्यते कैवल्यं यस्मात्त-
दकैवल्यमीदृशं यत्पदमिति वा व्याख्येयम् ॥ २२२ ॥ स्तोत्रं लौकिको गुणानुवादः
षड्विधः 'नमस्कारस्तथाशीश्च सिद्धान्तोक्तिः पराक्रमः । विभूतिः प्रार्थना चेति षड्विधं
स्तोत्रलक्षण'मित्यभियुक्तोक्तः । त्रिजगद्वन्द्या स्वस्तिमती मिथ्याजगदधिष्ठाना 'भण्डासुरेन्द्र-
निर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी । इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी । साम्राज्यदायिनी'
त्यादिनामरूपः प्रगीतमन्त्रसाध्यकगुणिनिष्ठगुणाभिधानं वैदिकं स्तोत्रं वा प्रियं यस्याः ।
स्तोत्र्यश्च ता आपश्च स्तोत्र्यस्ताः प्रिया यस्या वा । स्तोत्रीशब्दस्य पुंवद्भावः । देवा
मनुष्याः पितरोऽसुराश्चाप्पदवाच्याः । 'तानि वा एतानि चत्वार्यम्भांसी'ति श्रुतेः ।
पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'ति श्रुतावपामेव मनुष्यादिरूपतया परिणतत्वो-
क्तेश्च । 'आपो वा इदं सर्व'मित्यादिश्रुतेश्च । स्तुतिरस्यां कर्मतासंवन्धेनास्तीति स्तुति-
मती । स्तुत्या मतिश्च ईश यस्या इति वा । यत्स्तुत्या ज्ञानैश्वर्ये लभ्येते सेति यावत् ।
श्रुतिभिः सम्यक् स्तुतं परिचितं वा वैभवं विभुत्वं यस्याः । 'संस्तवः स्यात्परिचय'इति
कोशः । श्रुतिशब्दश्चतुःसंख्यापरो वा । 'युगाब्धयोऽर्थाः श्रुतयश्चतस्र'इति छन्दःसुधाक-
रात् । तेन चतुर्धा परिचितं वैभवं यस्या इति विग्रहः । 'शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो
वेदपुरुषो महापुरुष'इति बह्वृचोपनिषदुक्तचतुर्व्यूहस्वरूपेत्यर्थः । कूर्मपुराणेऽपि 'चतस्रः
शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वे व्यवस्थिताः । अधिष्ठानवशात्तस्याः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ।
शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेति ताः स्मृताः । चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते
परमेश्वरः । अनया परमो देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते । चतुर्ष्वपि च देवेषु चतुर्मूर्तिर्म-
हेश्वर'इति । मनोऽस्याः स्वतन्त्रतया तिष्ठति नतु पराधीनवृत्तिकत्वेनेति मनस्विनी ।
'अस्मायामेधास्रजो विनिः' । मनश्चित्तसमुन्नतिरादरर्णं वा प्रियापराधसूचिका चेष्टा वा
प्रमाणं वा प्रमितिर्वास्यामस्तीति मानवती । महेशस्य स्त्री महेशी । उक्तंच देवीपुराणे

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १८९
विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी ।
प्रगल्भा परमोदारा परमोदा मनोमयी ॥ २२४ ॥
व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी ।
‘महादेवात्समुत्पन्ना महद्भिर्यत आदृता । महेशस्य वधूर्यस्मान्महेशी तेन सा स्मृते’ति ।
मङ्गलरूपा आकृतिर्यस्याः ॥ २२३ ॥ विश्वस्य जगतो विष्णोर्वा माता । ‘सोमः पवत’
इत्युपक्रम्य ‘जनितोत विष्णो’रिति श्रुतेः । जगद्धत्ते भूरूपेणेति जगद्धात्री । उपमाता वा
पालकत्वात् । ‘एष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाये’ति काण्वश्रुतेः ।
देवीपुराणेपि ‘यस्माद्धारयते लोकान्वृत्तिमेषां ददाति च । डुधाञ्धारणे धातुर्जगद्धात्री
मता बुधै’रिति । विशाले विस्तीर्णे अक्षिणी यस्याः । सा वाराणसीपीठाभिमानिनी ।
‘वाराणस्यां विशालाक्षी’ति पाद्मा

१६० ललितासहस्रनाम ।
पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी ॥ २२५ ॥
पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसंख्योपचारिणी ।
माणत्वा'दिति । वज्रिण इन्द्रस्य स्त्री शचीरूपा वा । वज्रधारिणी वा । वज्राख्येरत्नैर्भू-
षिता वा । 'महद्भयं वज्रमुद्यत'मिति श्रुतौ वज्रपदस्य ब्रह्मपरत्वात्परिच्छेदकत्वसंबन्धेन
तद्वती वा । वामकेश्वरतन्त्ररूपा वामकस्य तन्त्रस्य प्रतिपाद्या वा । वामा वाममार्ग-
तास्त एव पञ्चयज्ञविलोपकत्वात्कुत्सिता इति वामकाः । वमन्ति जगत्सृजन्तीति वा
वामका दक्षाश्चास्तेषामीश्वरी वा । पञ्चसंख्याका यज्ञाः पञ्चयज्ञाः । मध्यमपदलोपी
समासः । तेन न 'द्विगो'रिति ङीप् । ते प्रिया यस्याः । ते च 'स एष यज्ञः पञ्चवि-
धोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोम' इति श्रुतौ कथिताः, स्मृतिषु प्रसिद्धा
देवयज्ञब्रह्मयज्ञभूतयज्ञपितृयज्ञमनुष्ययज्ञा वा । पञ्चरात्रागमे 'अभिगमनमुपादानमिज्या-
स्वाध्याययोग' इत्युक्ता पञ्चविधा पूजा वा । कुलागमे 'केवलो यामलो मिश्रश्चक्रयुर्वी-
रसंकरः । इति पञ्चविधा पूजे'त्युक्ता वा । नित्यातन्त्रे 'हेतिभिर्मध्यमार्थं स्याद्द्वितीयं
नवयोनिभि'त्यारभ्य 'इति पञ्चप्रकारार्चा प्रोक्ता सर्वार्थसिद्धिदे'त्यन्तेनोक्ता वा ।
बृहत्तन्त्रकौमुद्यां तन्मूलके मन्त्रमहोदधौ च 'आतुरौसौतकीदौर्बोधीत्रासीसाधनाभा-
वनी'ति कथिता वा । 'अग्निहोत्रे हूयमाना दुग्धादिरूपा आपः सोमद्युपृथिवीपु-
रुषयोषिद्रूपकुण्डपञ्चके पुनःपुनर्हूयन्ते तदा ता एवापः शरीरभावं भजन्ती'त्युपनिषत्सु.
रंहत्याद्यधिकरणेषु च स्पष्टोऽयं विषयः । त एते पञ्चयज्ञा वा । 'पचि विस्तार' इति
धातोर्घञर्थे कविधानात्पञ्चो विस्तृतो यज्ञो विश्वसृजामयनादिर्वा । सर्वेषामेतेषामेक-
शेषः । ब्रह्मादयश्चत्वारः प्रेताः पादाः । सदाशिवाख्यः प्रेतः फलकमेतादृशं मञ्चं
पर्यङ्कमधिशेते । उक्तं च भैरवयामले बहुरूपाष्टकप्रस्तारे च 'शिवात्मके महामञ्चे
महेशानोपवर्हणे । भृतकाश्च चतुष्पादाः कशिपुश्च सदाशिवः । तत्र शेते महेशानी
महात्रिपुरसुन्दरी'ति । आचार्यभगवत्पादैरप्युक्तं 'गतास्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
शिवः स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपट' इति ॥ २२५ ॥ ब्रह्मादिषु पञ्चसु पञ्चमस्य
सदाशिवस्य स्त्री । सूतगीतायां तस्याप्यम्बासहायोक्तेः 'त्रिषु रुद्रो वरिष्ठः स्यात्तेषु
मायी परः शिवः । मायाविशिष्टात्सर्वज्ञात्सम्बः सत्यादिलक्षणः । सदाशिवो वरिष्ठः
स्यान्नात्र कार्या विचारणे'ति पञ्चमीशब्दो वाराह्यां निरूढो वा । सा च यद्यपि
ब्राह्मादिषु पञ्चमीति पञ्चरत्नदेवतासु चरमेति पञ्चकोशादिचरमदेवतास्विब यौगिक एव
स तस्यां भासते तथापि दक्षिणामूर्तिसंहितायां 'पूजयेत्पञ्चमीसुतम् । घटं स्पृष्ट्वा हृदि
ध्यात्वा पञ्चमीं परमेश्वरीम् । पञ्चमीं शकटं यन्त्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्' इत्यादौ
वाराह्यामेव बहुतरप्रयोगदर्शनाद्योगरूढोऽप्यवसेयः । मकारेषु पञ्चमस्थानन्दरूपत्वात्त-
द्रूपा वा । तथाच कल्पसूत्रम् 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितम् । तस्याभि-
व्यञ्जकाः पञ्च मकारास्तैरयार्चनं'गुप्स्येत्यादि (?) । अतएव पञ्चानां मानां मकाराणां

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९१
शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शंभुमोहिनी ॥ २२६ ॥
धराधरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी ।
समाहारः पञ्चमीति वा । तानि च त्रैपुरसूक्ते 'परिस्रुतं चषमायं फलं चे'त्यस्यामृचि प्रसि-
द्धानि । दानशुद्ध्यादयो गुरुमुखादवगन्तव्याः । 'पञ्चमाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'ति
श्रुतिप्रसिद्धा योषित् कुण्डे रेतो हविष आहुतिरुक्तयज्ञेषु पञ्चमी तद्रूपा वा । कैव-
ल्याख्या पञ्चमी मुक्तिस्तदभिन्ना वा । पञ्चसंख्यानां भूतानां पृथिव्यादीनामीशी । यद्वा
पञ्चधाभूता पञ्चप्रकारा जातेति वा । पञ्चमहाभूतात्मिका वा पञ्चरत्नात्मिका वा
वैजयन्तीमाला तदीशी । उक्तंच विष्णुपुराणे 'पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदा-
भृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला भवेद्विजे'ति । अत्र पञ्चरूपेति पदं मुक्तामणि-
क्यमरकतेन्द्रनीलवज्रसमानवर्णेति व्याचक्षते । विष्णुरहस्येऽपि 'पृथिव्यां नीलसंज्ञानमण्यो
मुक्ताफलानि च । तेजसः कौस्तुभो जातो वायोर्वैडूर्यसंज्ञकम् । पुष्करात्पुष्परागस्तु
वैजयन्त्या हरेरिमे'इति । पञ्चसंख्या गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्याख्या उपचारा अस्याः ॥
अथ परिभाषायामवशिष्टानि पञ्चाशन्नामानि विभजते ॥ गुणगणरविं
खगेशं चतुर्हरन्तं चतुर्ददामोदम् । गुणिहृदि विभजभवाहुरुवर्गं च
नवचरणं गदन्तमिति ॥ ३२ ॥ अत्र इतिशब्दः सहस्रसंख्यासमाप्तिपरः । तदि-
तराणि नामाक्षरसंख्यापराणि । पक्षे भवात् परशिवमारभ्यागुरुवर्गं नाथसमूहं स्वगुरु-
पर्यन्तं विशिष्य भजेत्यर्थः । गुणगणैः साक्षाद्रविक्स्रूपम् । खगानां देवानामपीशं
चतुर्विधक्लेशान् जरायुजादियोनिचतुष्टयजन्यान्हरन्तम् । चतुःसंख्या दृढामोदाध्यानसुखाः
पुरुषार्था यस्मात्तम् । गुणशीले हृदि इति अनेन प्रकारेण सहस्रनामादिरूपेण गदन्त-
मुपदिशन्तम् । नवचरणशब्दो नामारम्भे व्याख्यातः ॥ ३२ ॥ शश्वत् पौनःपुन्यं
तत्संबन्धिनी पुनःपुनरभ्यस्यमानेत्यर्थः । नित्या वा । 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः ।
'तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषा' मिति श्रुतेः शाश्वतं नित्यमैश्वर्यं यस्याः । यद्वा ईकार-
प्रश्लेषेणेशाः जगदीशाः पञ्चप्रेतास्तेष्वश्वताऽश्वत्वं वाहनत्वं येन तादृशमैश्वर्यं यस्याः ।
पञ्चप्रेतासनारूढेति फलितार्थः । शर्म सुखं दत्ते शं भावयति भवते वा शंभुः ।
म्भितदृादिलाद्धःप्रत्ययः । तस्य मोहिनीति वा । शंभुं मोहयतीति वा शंभुमोहिनी
॥ २२६ ॥ धरा पृथ्वीस्वरूपा सर्वस्य जगतो धारणाद्वा । लकारस्वरूपा वा । 'लकारः
पृथिवीदेवी सशैलवनकानना । पञ्चाशतपीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परे'त्यादि ज्ञानार्णवे ।
धरस्य हिमवत्पर्वतस्य सुता । धन्या कृतार्था धनाय हिता वा । धनं लक्ष्मी वा ।
'धनगर्णं लब्धे'ति यत्प्रत्ययः । 'मङ्गलापिङ्गलाधन्ये'ति ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धयोगिनीविशे-
षरूपा वा । यद्वा चरमकालीनाश्चिन्ता आर्त रौद्रधन्यशुक्लभेदेन चतस्रो भविष्योत्तरपुराणे
कथिता यथा 'राज्योपभोगशयनासनसाधनेषु स्त्रीगन्धमाल्यमणिवस्त्रविभूषणेषु । इच्छा-
भिलाषमतिमात्रमुदेति मोहाच्च्यानं तदार्तमिति संप्रवदन्ति तज्ज्ञाः । संच्छेद नैर्दहनताड-

१९२ ललितासहस्रनाम ।
लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमाश्रिता ॥ २२७ ॥
बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी ।
नपीडनैश्च गात्रप्रहारदमनैर्विनिकृन्तनैश्च । यस्येह राग उपयाति न चानुकम्पा ध्यानं तु
रौद्रमिति तस्य वदन्ति सन्तः । सूत्रार्थमार्गणमहाव्रतभावनानि निर्बन्धमोक्षगमनाग-
तिहेतुचिन्ता । पञ्चेन्द्रियाद्युपशमश्च दया च भूते ध्यानं तु धन्यमिति तत्प्रवदन्ति
सन्तः । यस्येन्द्रियाणि विषयैर्न विचार्चितानि संकल्पनाशनविकल्पविकासयोगैः ।
तत्त्वैकनिष्ठधृतियोगभृतान्तरात्मा ध्यानं तु शुक्लमिति तत्प्रवदन्ति सिद्धाः' इति । एतेषां
फलभेदोऽपि भविष्योत्तर एव 'आर्ते तिर्यगधोगतिश्च नियता ध्याने च रौद्रे सदा धन्या
देवगतिः शुभं फलमथो शुक्रे च जन्मक्षयः' । तस्माज्जन्मरुजापहे हिततरे संसारनिर्वाहके
ध्याने श्वेततरे रजःप्रमथने कुर्यात्प्रयत्नं बुध' इति । तत्र धन्याख्यध्यानरूपेति । धर्मशी-
लत्वाद्धर्मिणी । आनन्दानुभवनिलयत्वादिधर्माणां विशेष्यभूता वा । धर्मं वर्धयतीति
धर्मवर्धिनी । तदुक्तं वामनपुराणे 'जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरेव च ।
शंकरे भास्करे देव्यां धर्मोऽयं मानुषः स्मृतः । ध्यातः साम्ब इमान्धर्मान्नृणांर्द्धिं नयति
देहिना'मिति 'वृधु छेदने' इति धातोर्ब्रह्माधिष्ठानकं धर्ममात्रं दृश्यजातं छेदयतीति वा ।
लोकानिन्द्रलोकादिविष्णुलोकान्तानतीतातिक्रम्य महाकैलासाख्ये परशिवपुरे स्थिता ।
परशिवपुरस्य सर्वलोकातीतत्वं शिवधर्मोत्तरे अर्वाचीनाँल्लोकान्वर्णयित्वा 'ज्ञेयं विष्णुपदा-
दूर्ध्वं दिव्यं शिवपुरं महत्' इत्यारभ्य 'इत्येतदपरं तुभ्यं प्रोक्तं शिवपुरं महत् । देहिनां कर्म-
निष्ठानां पुनरावर्तनं स्मृत' मित्यन्तेन कर्मठप्राप्यं शिवपुरं वर्णयित्वा 'ऊर्ध्वं शिवपुराज्ज्ञेयं
स्थानत्रयमनुत्तमम् । नित्यं परमशुद्धं च स्कन्दोमाशंकरात्मक' मित्यारभ्य 'ये संप्राप्ताः
परस्थानं ध्यानयोगरता नराः । न तेषां पुनरावृत्तिर्घोरे संसारसागरे । सर्वज्ञाः सर्वगाः
शुद्धाः परिपूर्णा महेश्वराः । शिवतुल्यबलोपेताः परं शिवपुरं गता' इत्यन्तम् । लोकाज्जी-
वान्वाऽतीता । अतएव गुणानतीता सर्वमतीता वा सर्वान् शब्दानतीता वा ।
उक्तंच ज्ञानार्णवे 'शब्दातीतं परं ब्रह्म गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीही'ति ।
शमः प्रपञ्चोपशम एवात्मा स्वरूपं यस्याः । 'प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्त'इति
नृसिंहतापनीये । शं सुखमात्मा यस्या इति वा ॥ २२७ ॥ बन्धूको बन्धुजीवको
वङ्गदेशप्रसिद्धो महावृक्षस्तस्य कुसुमं पुष्पं तस्येव प्रख्या कान्तिर्यस्याः । अत्यारक्ततमा
कान्तिर्यस्या वा । बाला कुमारी । 'त्वं कुमार उत वा कुमारी'ति श्रुतेः । त्रिपुरासिद्धा-
न्तेऽपि 'बालालीलाविशिष्टत्वाद्वालेति कथिता प्रिये' इति । लीला प्रापञ्चिकी क्रीडैव
विनोदो यस्याः । पद्मराजस्य भार्या लीलाख्या योगवासिष्ठे प्रसिद्धा तां विशिष्य
सत्कर्मसु नोदयतीति वा । लीलादेव्या तपसा सरस्वती तोषिता सा तुष्टा तस्यै ज्ञानं
तद्भर्तृजीवनं च प्रादादिति कथायां विस्तरेण वर्णनात् । देवीपुराणे नामनिर्वचनाध्याये
'लक्ष्मीलालनतो लीले'ति निर्वचनदर्शनाल्लिलेत्येतावन्मात्रस्य भिन्ननामत्वं स्वीकृत्य

• ग + ल + ी) = ङ्गली (ṅgalī)
  संज्ञा (saṃjñā) ।
  YES! "सुमङ्गलीसंज्ञा ।"
  Because:
  "शोभनं मङ्गलमस्या इति सुमङ्गलीसंज्ञा ।"
  "संज्ञात्वादेव 'केवलमामके'त्यादिना ङीप् । 'सुमङ्गली संज्ञाया'मिति गौराद्यन्तर्गणसूत्रेण ङीष् वा ।"
  YES! Pāṇini sutra: "सुमङ्गली संज्ञायाम्" gives ङीष्!
  So it must be "सुमङ्गलीसंज्ञा ।"! Fantastic catch!

Let's check line 8:
संज्ञात्वादेव 'केवलमामके'त्यादिना ङीप् । 'सुमङ्गली संज्ञाया'मिति गौराद्यन्तर्गणसूत्रेण

Line 9:
ङीष् वा । शोभनं मङ्गलं ब्रह्मैवेति वा । तदुक्तं विष्णुपुराणे 'अशुभानि निराचष्टे तनोति

Line 10:
शुभसंततिम् । श्रुतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलं विदु'रिति । अत्रिस्मृतौ तु 'प्रशस्ता-

Line 11:
चरणं नित्यमप्रशस्तविवर्जनम् । एतद्धि मङ्गलं प्रोक्तमृषिभिर्ब्रह्मवादि

१९४ ललितासहस्रनाम ।
अनघाद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥ २३१ ॥
अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी ।
अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका ॥ २३२ ॥
वा । त्रयो गुणा यस्यां सा त्रिगुणा । सत्वरजस्तमसामाश्रयत्वेन सांख्यसंमता प्रकृति-
रिति यावत् । तदुक्तं वायुपुराणे ‘योगेश्वरी शरीराणि करोति विकरोति च । नानाकृति-
क्रियारूपनामवृत्तिः स्वलीलया । त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्सा त्रिगुणोच्यत’ इति ।
विष्णुपुराणेऽपि ‘सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तव । गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वतायै
सुरेश्वरी’ति । देवीपुराणे तु त्रिविक्रमत्रिपथगात्रिगुणापदानां पर्यायता ध्वनिता । यदुक्तम्
‘पदैस्त्रिभिर्बलिर्बद्धः स्वर्गादित्रिपथान्गता । उत्पत्तिस्थितिनाशाैश्च सत्त्वाद्यैस्त्रिगुणोच्यत’
इति । अम्बा ईदृशस्य गुणत्रयस्यापि माता

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९५
आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना ।
श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी ॥ २३३ ॥
श्रीशिवाशिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका ॥
भगवद्वचनात् ॥ २३२ ॥ बालानन्ध्रादिकान्गोपयतीति बालगोपः । बालश्चासौ गोपश्च
बालगोपः । बालगोपश्च बालगोपश्च बालगोपौ तावभिव्याप्य आबालगोपं तादृशेन
विदितं ज्ञानं यस्याः सा । अत्रैको बालगोपशब्दः सदाशिवपरः कृष्णावतारपरो वा ।
अन्यः पामरोपलक्षणम् । हरिहरादिपामरान्ता यां जानन्तीत्यर्थः । उक्तं च स्कान्दे
‘तमहं प्रत्ययव्याप्तात्सर्वै जानन्ति जन्तव’ इति । नन्वेवं सति ‘अतिपरिचयादवज्ञे’ति
न्यायात्सर्वेषामनादरणीया स्यादत आह । सर्वैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिरप्युल्लङ्घितुमतिवर्तितुम-
योग्यमशक्यं च शासनं यस्याः । तदुक्तमाचार्यभगवत्पादैः ‘जगत्सूते धाता हरिरवति
रुद्रः क्षपयति तिरस्कुर्वन्नेतत्त्वमपि वपुरीशस्तिरयति । सदा पूर्णः सर्वं तदिदमनुगृह्णाति
च शिवस्तवाज्ञामलम्ब्य क्षणचलितयोर्भ्रूलतिकयो’रिति । श्रीचक्रराजं बिन्दुत्रिकोणादि-
रूपं निलयो वासस्थानं यस्याः । तदुक्तं ‘श्रीचक्रं शिवयोर्वपु’रिति । शरीरे यथा जीवस्याव-
स्थानं तथा श्रीचक्रे शिवयोरिति तदर्थः । त्रिपुरस्य परशिवस्य सुन्दरी भार्या । श्रीमती
च सा त्रिपुरसुन्दरी चेति तथा । अत्र त्रीणि पुराणि ब्रह्मविष्णुशिवशरीराणि यस्मिन्सः
त्रिपुरः परशिवः । तदुक्तं कालिकापुराणे ‘प्रधानेच्छावशाच्छंभोः शरीरमभवत्त्रिधा ।
तत्रोर्ध्वभागः संजातः पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः । पद्मकेसरगौराङ्गः कायो ब्राह्मो महेश्वरे ।
तन्मध्यभागो नीलाङ्ग एकवक्त्रश्चतुर्भुजः । शङ्खचक्रगदापद्मपाणिः कायः स वैष्णवः ।
अभवत्तदधोभागे पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः । स्फटिकाभ्रमयः शुक्लः स कायश्चान्द्रशेखरः । एवं
त्रिभिः पुरैर्योगात्त्रिपुरः परमः शिव’ इति ॥२३३॥ ( श्रीशिवेत्यादिरर्धश्लोक एवायम् )
श्रीयुक्ता शिवा श्रीशिवा । शिवशक्त्योरैक्यं सामरस्यमेव रूपमस्याः । उक्तं च वायुसंहिता-
याम् ‘शिवेच्छया परा शक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिला-
दिवे’ति । अत्र सामरस्यं समरसता परमं साम्यमत्यन्ताभेद एव । तथाचोक्तं सौरसंहि-
तायाम् ‘ब्रह्मणोऽभिन्नशक्तिस्तु ब्रह्मैव खलु नापरा । तथासति वृथा प्रोक्तं शक्तिरित्य-
विवेकिभिः । शक्तिशक्तिमतोर्विद्वन्भेदाभेदस्तु दुर्घट’इति । वासिष्ठरामायणेऽपि ‘यथैकं
पवनस्पन्दमेकमौष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश्च तथैवैकात्म सर्वदे’ति । शिव-
चक्राणां शक्तिचक्राणां चैक्यं रूपमस्या वा । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे ‘त्रिकोणे बैन्दवं
श्लिष्टमष्टारेऽष्टदलाम्बुज’ मित्यारभ्य ‘शैवानां चैव शाक्तानां चक्राणां

१९६ ललितासहस्रनाम ।
परिभाषाशेषः—
श्रीमणिसह्रींविविधगुदरांदैश्र्च पुष्टनादाभ्याम् ।
मस्याः । ताश्चोक्ता विरूपाक्षपञ्चाशिकायाम् 'धूमावती तिरोधौ भास्वत्यवभासनेऽध्वनां
शक्तिः । क्षोभे स्पन्दा व्याप्तौ विब्वी ह्लादा तु पुष्टौ मे । धूमावती पृथिव्यां ह्लादाप्सु
शुचौ तु भास्वती प्रथते । वायौ स्पन्दा विब्वी नभसि व्याप्तं जगत्ताभि'रिति । एवमि-
यति प्रबन्धे प्राथमिकेन नामत्रयेण जगतः सृष्टिस्थितिलयकर्तृत्वेन देवतां लक्षयित्वा
तिरोधानानुग्रहयोरनन्तविषयत्वाच्चिदग्निकुण्डसंभूतेत्यारभ्यतावत्पर्यन्तं तयोरेव विषयं
प्रपञ्च्येदानीं पञ्चकृत्यकर्त्रीं देवतामसाधारणेन विशेष्यभूतेन नाम्ना निर्दिशति—ललिता-
म्बिकेति । ललतेऽसौ ललिता ललिता च साम्बिका च ललिताम्बिकेति विग्रहः ।
[L

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९७
नामसु शतकारम्भा न स्तोभो नापि शब्दपुनरुक्तिः ॥ ३३ ॥
मतिवरदाकान्तादावकारयोगेन रक्तवर्णादौ ।
आकारस्य क्वचन तु पदयोर्योगेन भेदयेन्नाम ॥ ३४ ॥
९, नादरूपिणी १०, एवं दश नामानि प्रथमादिशतकारम्भकाणि । अत्र श्रीमण्यादि-
शब्दानां श्रीकण्ठार्धशरीरिणी मणिपूराब्जनिलयेत्यादावतिप्रसक्तत्वेऽपि गणनासाचिव्ये-
नैव भ्रमो निरस्तव्यः । गणनोत्तरं हि शतकप्रत्यासन्ननामस्वेव हि संशयो भवति
क्वचित् । क्वचित्पदच्छेदसंशयप्रयुक्तोऽनविप्रकृष्टनामसु । अतएव हीं इति सबिन्दुकग्रहणं
हीमतीति तत्समीपवर्तिनामनिरासाय । दरामित्युक्तिः 'दरहासोज्ज्वलन्मुखी'त्यस्य
व्यावर्तनायेति ज्ञेयम् । यत्तु केचित् 'श्रीमाता मणिपूरान्तरुदिता सद्गतिप्रदा । हींकारी
विविधाकारा गुडान्नप्रीतमानसा । दरान्दोलितदीर्घाक्षी सावित्री रसशेवधिः । विज्ञान-
कलिका चेति पदान्येतान्यसंशयम् । शतकाद्यानि नामानीत्यवधार्याणि सूरिभि'रिति
ललितोपाख्यानस्थं वचनमिति लिखन्ति, तस्य प्रामाणिकत्वेऽप्युपायसंग्रहमात्रतात्पर्यक-
त्वेनोपायान्तरादूषकत्वेन तन्नेयम् । निरर्थकः शब्दः स्तोभः । सच सहस्रनामान्तरेषु
पादपूरणैकप्रयोजनको यथोपलभ्यते नात्र तथेत्यर्थः । नापि शब्देति । अर्थतस्तु यद्यपि
पुनरुक्तिः 'अम्बा माताथ जननी देवेशी सुरनायिके' त्यादौ दृश्यते तथापि नासौ
सहस्रनामसंख्याविघातिका । नामशब्दस्य प्रतिपादकमात्रे शक्तेस्तद्भेदमात्रेण पृथक्त्व-
निवेशिलस्वाभाव्यायाः संख्याया अनुपरोधात् ॥ ३३ ॥ ननु शाब्दतोऽपि पुनरुक्तिरुप-
लभ्यत एवेत्याशङ्क्य परिहरति 'तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृति'रित्यनेन पौनरुक्त्यपरिहाराय
'स्वाहा स्वधाऽमतिर्मेधे' त्यत्राकारस्य योगेन प्रश्लेषेणामतिरिति पदच्छेदः कर्तव्यः ।
'सदसत्क्षरमक्षर'मित्यादौ विष्णुसहस्रनामसु 'मूर्तामूर्ते'ति प्रकृतनामस्वपि तस्य न्यायस्य
क्लृप्तत्वात् । नहि संनिकृष्टपदद्वय एव तथा नियम इत्यत्र प्रमाणमस्ति । पौनरुक्त्यपरि-
हाराकाङ्क्षाया अविशेषादिति भावः । एवं 'वरदा वामनयने'त्यनेन पौनरुक्त्याभावाय
'विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी'त्यत्रावरदेति छेदः । 'कलावती कलालापा
कान्ता कादम्बरीप्रिया । कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहे'त्यनयोरन्यतरस्मि-
न्कान्तापदेऽकारप्रश्लेषः । आदिपदेन नित्यतृप्तादेः परिग्रहः । 'नित्यतृप्ता भक्तनिधिः'
'मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ते'त्यत्र तदावश्यकत्वात् । 'रक्तवर्णा मांसनिष्ठे'त्यनेन पौनरुक्त्यात्
'विशुद्धचक्रनिलयाऽरक्तवर्णा त्रिलोचने' त्यत्राप्यनेन न्यायेनाकारप्रश्लेषे प्राप्तेऽर्थानुगु-
ण्याय दीर्घाकारः प्रश्लेषणीय इत्याह—रक्तवर्णादावाकारस्येति । आदिना 'सुमुखी
नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका । सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसे'त्यनयोः
शोभना आशोभनेति पदयोः परिग्रहः । ननु तथापि 'सुखाराध्या शुभकरी शोभना
सुलभा गति'रित्यत्र तृतीयवारं श्रुतस्य शोभनपदस्य का गतिरित्याशङ्क्याह—क्वच-
नेति । पदयोर्भिन्नत्वेन वर्णयितुं शक्ययोरपि व्यायोगेन समासव्यासान्यतररूपेण नाम

१९८ ललितसहस्रनाम ।
साध्वी तत्त्वमयीति द्वेधा त्रेधा बुधो भिद्यात् ।
हंसवती चानर्घ्येत्यार्धान्तादेकनामैव ॥ ३५ ॥
शक्तिर्निष्ठाधामज्योतिःपरपूर्वकं द्विपदम् ।
शोभनसुलभासुगतिस्त्रिपदैकपदानि शेषाणि ॥ ३६ ॥
भेदयेदित्यन्वयः । 'शोभनासुलभागति'रिति पदत्रयस्यैकनामत्वम् । एवं 'कौलिनीके-
वला, अजाजेत्री' त्यादौ समासरूपो योगो द्रष्टव्यः । पदद्वयस्याप्येकनामत्वम् 'विश्वे-
देवाः अहिर्बुध्न्यः निधिर्धव्य' इत्यादौ दृष्टमिति भावः ॥ ३४ ॥ पौनरुक्त्यपरिहारार्यो-
पायान्तरमाह । 'शांकरी श्रीकरी साध्वीत्यनेन' पौनरुक्त्यपरिहाराय 'संप्रदायेश्वरी
साध्वी'त्यत्र साधु ई इति द्वेधा पदभेदः । 'तत्त्वाधिका तत्त्वमयी'त्यनेन तत्परिहाराय
'तत्त्वासना तत्त्वमयी'त्यत्र तत् त्वं अयीति त्रेधा पदच्छेदः । पौनरुक्त्याभावेऽपि पद-
भेदभ्रमनिरासायाह—हंसेति । आ अर्धान्तात् अर्धसमाप्तिपर्यन्तं हंसवती मुख्यश-
क्तिसमन्वितेत्येकं पदम् । 'अनर्घ्या कैवल्यपददायिनी' त्यत्र तु 'क्लींकारी केवला गुह्या
कैवल्यपददायिनी'त्यनेन पौनरुत्त्यपरिहारोऽपि फलम् । एतेन छलाक्षरसूत्राणां न्याय-
मूलकलमेवेति प्रबलन्यायेन क्वचित्तदुक्तनियमान्यथात्वेऽपि न दोष इति सूचितम् ।
अतएव सामवेदिभिर्निदानसूत्रान्तर्गतच्छन्दोविचितिभाष्ये न्यायविरोधे छलाक्षरपाठो-
ऽनादरणीय इत्युक्तं रथंतरसामप्रकरणे । यत्र तु कान्तापदे अकारयोगे विनिगमनाविरहः,
यथा वा 'कैवल्यपददायिनी'त्यत्र पदान्तरयोगे सत्रन्यायतो विकल्पप्रसक्तावपि छलाक्षर-
सूत्रप्रामाण्यात् 'कल्पनारहिता काष्ठे' त्यत्रेवाऽकान्तेति पदच्छेदः । 'कौलिनी केवले'
त्यत्रेवानर्घ्यपदस्योत्तरप्रयोग इति स्वीकर्तुं युक्तम् । अव्यवस्थितशास्त्रार्थायोगादिति
द्रष्टव्यम् ॥ ३५ ॥ अनेकपदानि नामानि संगृह्णाति । शक्त्यादिपदचतुष्टयात्पूर्वं तद्विशे-
षणत्वेन परपदत्वेन पठ्यते । तेन सह द्विपदानि तानि नामानि 'पराशक्तिः परा-
निष्ठा' 'परंज्योतिः परंधामे'ति । 'कौलिनीकेवले'त्यादौ 'अजाजेत्री'तिवत्समाससंभवान्न
तत्र पदद्वयावश्यकतेति भावः । 'शोभना सुलभा गति' रित्यत्र तु त्रिपदं नाम । शेषा-
ण्येकपदानि समानाधिकरणानकविभक्तिरहितानीत्यर्थः । तेन 'अश्वारूढाधिष्ठिताश्वको-
टिकोटिभिरावृता' । 'मनोवाचामगोचरे'त्यादौ व्यधिकरणविभक्तिद्वयसत्वेऽपि तयोर्नाम-
भेदभ्रमानाधायकत्वेन द्विपदेषु तदाधायकानामेव गणनाद्वा न दोषः । 'पराशक्तिरि-
त्यत्र 'शोभनासुलभागति'रित्यत्र चैकैकं पदमित्येव सुवचमिति तु पूर्वमेवोक्तम् । ननु
'परंज्योति'रिति वाक्ये प्रातिपदिकसंज्ञाभावेन कथं नामत्वम् । नच 'प्रजापतेर्हृदयं' 'पारे-
गङ्गम्' 'मध्येमहाभारतं' मित्यादेरिवैकपदत्वम् । तेषु प्रथमपदान्ते विभक्तिस्वरूपवर्ण-
मात्रसत्वेन विभक्त्यन्तराभावात् । नच 'परंज्योति'रित्यादौ तथा संभवति ।
विशेष्योत्तरविभक्त्यन्यथाभावप्रयुक्तान्यथाभावकविभक्तिक(विभक्त)विशेषणपदकलात् ।
नीलमुत्पलमित्यादौ तथात्वे वाक्यलस्यैव स्वीकारात् । अतएव 'अहयेबुध्न्यायस्वाहा'

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९९
निधिरात्मा दंभोलिः शेवधिरिति नाम पुंलिङ्गम् ।
तद्ब्रह्मधाम साधुज्योतिः क्लीवेऽन्ययं स्वधा स्वाहा ॥ ३७ ॥
आविंशतितः सार्द्धानाफलसाधनत्वोक्तिः ।
तस्य क्रमशो विवृतिः षट्चत्वारिंशता श्लोकैः ॥ ३८ ॥
‘अहेबुध्न्य मन्त्रं मे गोपाय’ इत्यादौ पदद्वयेऽपि विभक्तिन्यास इति चेन्न । पारिभाषिक-
प्रातिपदिकसंज्ञाया अभावेऽपि संभूयैकव्यक्तिविशेष्यकबोधजनकपद्व्यरूपस्य नाम-
त्वस्यैव सहस्रनामसंख्याघटकत्वेनादोषात् । वस्तुतस्तु ज्योतिःपदस्य प्रातिपदिकत्वात्त-
मादायैव संख्यापूर्तिः । परंतु ‘इङ् अध्ययन’ इति धातोरधिपूर्वस्यैव प्रयोग इति निय-
मवत् ज्योतिरादीनामिह सविशेषणानामेव प्रयोग इत्याम्नानबलान्नियमः कल्प्यते ।
तथा नियमेऽपि धातुलक्ष्येङ्मात्र इव नामलक्ष्य ज्योतिःपदमात्रे पर्याप्तिः । ‘अग्निं
पवमानमावहा’ ‘अग्नये पवमानायेद’मित्यादि नैगमिकप्रयोगवदिहापि ‘परंज्योतिस्त-
र्पयामि परस्मैंज्योतिषे स्वाहे’त्याद्यस्तर्पणहोमादौ प्रयोगनियमः । परमिति तु मान्तम-
व्ययमिति केचित् । तत्पक्षे तु न मध्ये चतुर्थी । कौलिनीकेवलेति विशेष्यविशेषण-
भावापन्नपदद्वयपक्षेऽपि केवलैत्यस्य यथा न्यासं कौलिन्यैकेवलायै नम इत्यादिप्रयोगो न
केवलायै कौलिन्या इत्यादिः । आम्नानवैपरीत्ये मानाभावात् । एतेन विष्णुसहस्रनामसु
‘अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मी’ रित्यत्र भूर्भुवरित्यस्य भुवोभूरित्यन्वयेन भूमेर्जनक इत्यर्थकैकनाम-
त्वपक्षे भूर्भुवेनम इति वा भुवोभुवेनम इति वा मन्त्रप्रयोगः परास्तः । न्यायेन भुवेभुवोनम
इत्यस्यैव युक्तत्वादित्यादिकमूह्यम् ॥ ३६ ॥ प्रसङ्गाल्लिङ्गभेदेन नामानि विभज्य
दर्शयति । ‘गुणनिधिः’ ‘आत्मा’ ‘रोगपर्वतदम्भोलिः’ ‘महालावण्यशेवधि’ रिति
नामानि पुंलिङ्गानि । तेन गुणनिध्यै इत्यादिः पाक्षिकः प्रयोगो न कार्यः । एवं मन्त्रार्था-
नुसंधानेऽपि फलभेदः । तदित्यादिपञ्च नामानि नपुंसकानि । शेषाणि स्त्रीलिङ्गानीति
शेषः । त्वमिति पदमपि स्त्रीलिङ्गमेव । ‘अलिङ्गे युष्मदस्मदी’ इत्यस्य लिङ्गकृतवैरूप्या-
भावमात्रपरत्वात् । ‘युष्मदस्मत्पदसंज्ञाकास्त्रिषु सरूपा’ इति वचनान्तरानुगुण्यात् ।
स्वधास्वाहेत्यनयोरव्ययत्वात्स्वधानम इत्यादिरव प्रयोगः । स्वान्तत्ते इत्यादिरूपेऽर्थे तु
स्वधायै नम इत्यादिरेव प्रयोगः सुवच इत्युक्तम् ॥ ३७ ॥ इति भास्कररायेण कृते
सौभाग्यभास्करे । दशमेन शतेनाभूद्वारिण्येकादशी कला ॥ १००० ॥
इति श्रीभास्कररायविरचिते ललितासहस्रभाष्ये दशमशतकं
नामैकादशी कला ॥ ११ ॥
अथ फलश्रुतिश्लोकानामर्थं संगृह्णाति परिभाषाकारः । सार्ध-
षडशीतिश्लोकात्मकस्योत्तरभागस्य मध्ये प्रथमतः सार्धैर्विंशतिभिः श्लोकैः सहस्र-
नामकीर्तनस्य बहुविधफलसाधनत्वं प्रतिपाद्यते । एवं फलभेदेन कीर्तनकरणकभावनाया
भेदादितिकर्तव्यताभेद उत्तरत्र षट्चत्वारिंशता श्लोकैः प्रतिपाद्यते । ‘सर्वरोगप्रशमन’-

२०० ललितासहस्रनाम ।
इत्येवं नाम साहस्रं कथितं ते घटोद्भव ॥ २३४ ॥
रहस्यानां रहस्यं च ललिताप्रीतिदायकम् ।
अनेन सदृशं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ॥ २३५ ॥
सर्वरोगप्रशमनं सर्वसंपत्प्रवर्धनम् ।
सर्वापमृत्युशमनं कालमृत्युनिवारणम् ॥ २३६ ॥
मित्यादिना रोगनिरासादीनि फलानि येन क्रमेण पूर्वं प्रतिपादितानि तेनैव क्रमेणोत्तरत्र
तत्तत्फलकाः प्रयोगा वक्ष्यन्त इत्यर्थः । यत्तु पूर्वं 'श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तये-
दिद'मित्यत्र प्रीतिरेव भाव्यत्वेनोक्ता साच विविधफलजननद्वारत्वेन पूर्वतन्त्रे पूर्वस्ये-
वास्य तन्त्रे देवताप्रीतेरेव द्वारत्वकल्पनसंभवात् । अस्तु वा स्वातन्त्र्येण प्रीतेरपि
फलत्वमित्याशयः ॥ ३८ ॥ एवं प्रीतिफलककीर्तनोपयोगि नामसहस्रं प्रतिपाद्य तदुपसं-