ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९७
नामसु शतकारम्भा न स्तोभो नापि शब्दपुनरुक्तिः ॥ ३३ ॥
मतिवरदाकान्तादावकारयोगेन रक्तवर्णादौ ।
आकारस्य क्वचन तु पदयोर्योगेन भेदयेन्नाम ॥ ३४ ॥
९, नादरूपिणी १०, एवं दश नामानि प्रथमादिशतकारम्भकाणि । अत्र श्रीमण्यादि-
शब्दानां श्रीकण्ठार्धशरीरिणी मणिपूराब्जनिलयेत्यादावतिप्रसक्तत्वेऽपि गणनासाचिव्ये-
नैव भ्रमो निरस्तव्यः । गणनोत्तरं हि शतकप्रत्यासन्ननामस्वेव हि संशयो भवति
क्वचित् । क्वचित्पदच्छेदसंशयप्रयुक्तोऽनविप्रकृष्टनामसु । अतएव हीं इति सबिन्दुकग्रहणं
हीमतीति तत्समीपवर्तिनामनिरासाय । दरामित्युक्तिः 'दरहासोज्ज्वलन्मुखी'त्यस्य
व्यावर्तनायेति ज्ञेयम् । यत्तु केचित् 'श्रीमाता मणिपूरान्तरुदिता सद्गतिप्रदा । हींकारी
विविधाकारा गुडान्नप्रीतमानसा । दरान्दोलितदीर्घाक्षी सावित्री रसशेवधिः । विज्ञान-
कलिका चेति पदान्येतान्यसंशयम् । शतकाद्यानि नामानीत्यवधार्याणि सूरिभि'रिति
ललितोपाख्यानस्थं वचनमिति लिखन्ति, तस्य प्रामाणिकत्वेऽप्युपायसंग्रहमात्रतात्पर्यक-
त्वेनोपायान्तरादूषकत्वेन तन्नेयम् । निरर्थकः शब्दः स्तोभः । सच सहस्रनामान्तरेषु
पादपूरणैकप्रयोजनको यथोपलभ्यते नात्र तथेत्यर्थः । नापि शब्देति । अर्थतस्तु यद्यपि
पुनरुक्तिः 'अम्बा माताथ जननी देवेशी सुरनायिके' त्यादौ दृश्यते तथापि नासौ
सहस्रनामसंख्याविघातिका । नामशब्दस्य प्रतिपादकमात्रे शक्तेस्तद्भेदमात्रेण पृथक्त्व-
निवेशिलस्वाभाव्यायाः संख्याया अनुपरोधात् ॥ ३३ ॥ ननु शाब्दतोऽपि पुनरुक्तिरुप-
लभ्यत एवेत्याशङ्क्य परिहरति 'तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृति'रित्यनेन पौनरुक्त्यपरिहाराय
'स्वाहा स्वधाऽमतिर्मेधे' त्यत्राकारस्य योगेन प्रश्लेषेणामतिरिति पदच्छेदः कर्तव्यः ।
'सदसत्क्षरमक्षर'मित्यादौ विष्णुसहस्रनामसु 'मूर्तामूर्ते'ति प्रकृतनामस्वपि तस्य न्यायस्य
क्लृप्तत्वात् । नहि संनिकृष्टपदद्वय एव तथा नियम इत्यत्र प्रमाणमस्ति । पौनरुक्त्यपरि-
हाराकाङ्क्षाया अविशेषादिति भावः । एवं 'वरदा वामनयने'त्यनेन पौनरुक्त्याभावाय
'विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी'त्यत्रावरदेति छेदः । 'कलावती कलालापा
कान्ता कादम्बरीप्रिया । कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहे'त्यनयोरन्यतरस्मि-
न्कान्तापदेऽकारप्रश्लेषः । आदिपदेन नित्यतृप्तादेः परिग्रहः । 'नित्यतृप्ता भक्तनिधिः'
'मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ते'त्यत्र तदावश्यकत्वात् । 'रक्तवर्णा मांसनिष्ठे'त्यनेन पौनरुक्त्यात्
'विशुद्धचक्रनिलयाऽरक्तवर्णा त्रिलोचने' त्यत्राप्यनेन न्यायेनाकारप्रश्लेषे प्राप्तेऽर्थानुगु-
ण्याय दीर्घाकारः प्रश्लेषणीय इत्याह—रक्तवर्णादावाकारस्येति । आदिना 'सुमुखी
नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका । सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसे'त्यनयोः
शोभना आशोभनेति पदयोः परिग्रहः । ननु तथापि 'सुखाराध्या शुभकरी शोभना
सुलभा गति'रित्यत्र तृतीयवारं श्रुतस्य शोभनपदस्य का गतिरित्याशङ्क्याह—क्वच-
नेति । पदयोर्भिन्नत्वेन वर्णयितुं शक्ययोरपि व्यायोगेन समासव्यासान्यतररूपेण नाम