ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१६० ललितासहस्रनाम ।
पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी ॥ २२५ ॥
पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसंख्योपचारिणी ।
माणत्वा'दिति । वज्रिण इन्द्रस्य स्त्री शचीरूपा वा । वज्रधारिणी वा । वज्राख्येरत्नैर्भू-
षिता वा । 'महद्भयं वज्रमुद्यत'मिति श्रुतौ वज्रपदस्य ब्रह्मपरत्वात्परिच्छेदकत्वसंबन्धेन
तद्वती वा । वामकेश्वरतन्त्ररूपा वामकस्य तन्त्रस्य प्रतिपाद्या वा । वामा वाममार्ग-
तास्त एव पञ्चयज्ञविलोपकत्वात्कुत्सिता इति वामकाः । वमन्ति जगत्सृजन्तीति वा
वामका दक्षाश्चास्तेषामीश्वरी वा । पञ्चसंख्याका यज्ञाः पञ्चयज्ञाः । मध्यमपदलोपी
समासः । तेन न 'द्विगो'रिति ङीप् । ते प्रिया यस्याः । ते च 'स एष यज्ञः पञ्चवि-
धोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोम' इति श्रुतौ कथिताः, स्मृतिषु प्रसिद्धा
देवयज्ञब्रह्मयज्ञभूतयज्ञपितृयज्ञमनुष्ययज्ञा वा । पञ्चरात्रागमे 'अभिगमनमुपादानमिज्या-
स्वाध्याययोग' इत्युक्ता पञ्चविधा पूजा वा । कुलागमे 'केवलो यामलो मिश्रश्चक्रयुर्वी-
रसंकरः । इति पञ्चविधा पूजे'त्युक्ता वा । नित्यातन्त्रे 'हेतिभिर्मध्यमार्थं स्याद्द्वितीयं
नवयोनिभि'त्यारभ्य 'इति पञ्चप्रकारार्चा प्रोक्ता सर्वार्थसिद्धिदे'त्यन्तेनोक्ता वा ।
बृहत्तन्त्रकौमुद्यां तन्मूलके मन्त्रमहोदधौ च 'आतुरौसौतकीदौर्बोधीत्रासीसाधनाभा-
वनी'ति कथिता वा । 'अग्निहोत्रे हूयमाना दुग्धादिरूपा आपः सोमद्युपृथिवीपु-
रुषयोषिद्रूपकुण्डपञ्चके पुनःपुनर्हूयन्ते तदा ता एवापः शरीरभावं भजन्ती'त्युपनिषत्सु.
रंहत्याद्यधिकरणेषु च स्पष्टोऽयं विषयः । त एते पञ्चयज्ञा वा । 'पचि विस्तार' इति
धातोर्घञर्थे कविधानात्पञ्चो विस्तृतो यज्ञो विश्वसृजामयनादिर्वा । सर्वेषामेतेषामेक-
शेषः । ब्रह्मादयश्चत्वारः प्रेताः पादाः । सदाशिवाख्यः प्रेतः फलकमेतादृशं मञ्चं
पर्यङ्कमधिशेते । उक्तं च भैरवयामले बहुरूपाष्टकप्रस्तारे च 'शिवात्मके महामञ्चे
महेशानोपवर्हणे । भृतकाश्च चतुष्पादाः कशिपुश्च सदाशिवः । तत्र शेते महेशानी
महात्रिपुरसुन्दरी'ति । आचार्यभगवत्पादैरप्युक्तं 'गतास्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
शिवः स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपट' इति ॥ २२५ ॥ ब्रह्मादिषु पञ्चसु पञ्चमस्य
सदाशिवस्य स्त्री । सूतगीतायां तस्याप्यम्बासहायोक्तेः 'त्रिषु रुद्रो वरिष्ठः स्यात्तेषु
मायी परः शिवः । मायाविशिष्टात्सर्वज्ञात्सम्बः सत्यादिलक्षणः । सदाशिवो वरिष्ठः
स्यान्नात्र कार्या विचारणे'ति पञ्चमीशब्दो वाराह्यां निरूढो वा । सा च यद्यपि
ब्राह्मादिषु पञ्चमीति पञ्चरत्नदेवतासु चरमेति पञ्चकोशादिचरमदेवतास्विब यौगिक एव
स तस्यां भासते तथापि दक्षिणामूर्तिसंहितायां 'पूजयेत्पञ्चमीसुतम् । घटं स्पृष्ट्वा हृदि
ध्यात्वा पञ्चमीं परमेश्वरीम् । पञ्चमीं शकटं यन्त्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्' इत्यादौ
वाराह्यामेव बहुतरप्रयोगदर्शनाद्योगरूढोऽप्यवसेयः । मकारेषु पञ्चमस्थानन्दरूपत्वात्त-
द्रूपा वा । तथाच कल्पसूत्रम् 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितम् । तस्याभि-
व्यञ्जकाः पञ्च मकारास्तैरयार्चनं'गुप्स्येत्यादि (?) । अतएव पञ्चानां मानां मकाराणां