ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१८२ ललितासहस्रनाम ।.

मार्ग उच्यत'इति । याम्या भरणी । आदित्या अदितिदेवत्या पुनर्वसुः । मार्गौ
मृगवीथी । स्पष्टमन्यत् । अत्र सव्यादयस्त्रयोऽपि शब्दाः प्रत्येकं मार्गत्रयस्यापि
वाचकाः संभवन्ति । तथाहि 'वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यं तु दक्षिण'मिति कोशात्प्र-
कृते सव्यशब्देन नागवीथीगजवीथ्यैरावतवीथ्यात्मक उत्तरो मार्गो विवक्ष्यते । अपस-
व्यशब्देन लजवीथीमृगवीथीवैश्वानरवीथ्यात्मको दक्षिणो मार्गः । मार्गशब्देन सामा-
न्यवाचिनैव परिशेष्यादार्षभवीथीगोवीथीजारद्गववीथ्यात्मको मध्यमो मार्ग उच्यते ।
यद्वा उत्तरमार्गौ मृगशीर्षसंबन्धित्वेन मृगस्यायं मार्ग इति व्युत्पत्त्या मार्गपदेनोच्यते ।
मध्यमस्तु सव्यपदेन दक्षिणमार्गात्सव्यस्थानीयत्वात् । अपसव्यस्तु यथास्थित एव । यद्वा
'सव्यं दक्षिणवामयो'रिति कोशाद्दक्षिणमध्यमार्गावेव सव्यापसव्यपदेनोच्येते । उत्तरस्तु
मार्गपदेनेति त्रयाणां मार्गाणां वामसंस्थक्रमेण निर्देशः संपद्यते । अथवा दक्षिणमार्ग
एव मृगवीथीसंबन्धित्वादुक्तव्युत्पत्त्या मार्गपदेनोच्यताम् । मध्यमस्तु सव्यपदेन मार्गाद्वा-
मत्वात् उत्तरमार्गापेक्षया दक्षिणत्वाद्वा । अतएव तद्विरुद्धत्वादुत्तरो मार्गोऽपसव्यः ।
मध्यम एव वापसव्यपदेन उत्तरमार्गापेक्षया दक्षिणस्थानीयत्वात्सव्यपदेन तूत्तरएवेति
दक्षिणसंस्थक्रमेणापि निर्देशः संपनीपद्यत इत्येका व्याख्या ॥ एवंवा ॥ सव्यो देवयानो-
ऽर्चिरादिमार्गों निवृत्तिपरैः प्राप्यः । अपसव्यः पितृयाणो धूमादिमार्गः प्रवृत्तिपरैः प्राप्यः।
मार्गस्थशब्दो मार्गेषु स्था स्थितिर्यस्यादिति व्युत्पत्त्या ध्रुवावस्थितिशालिविष्णुलोकपरः ।
आदित्यादिग्रहाणां स्वस्वमार्गे स्थापनस्य ध्रुवाधीनत्वात् । ईदृशमार्गत्रयरूपेत्यर्थः ।
एतद्विस्तरस्तु विष्णुपुराणे द्वितीयेऽंशे 'उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम् ।
पितृयाणः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः । तत्रासते महात्मानो ऋषयो ह्यग्निहोत्रिणः ।
भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्तो ऋत्विगुद्यताः । प्रारभन्ते तु ये लोकास्तेषां पन्थास्तु
दक्षिणः । चलितं ते पुनर्ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे । संतततपसा चैव मर्यादाभिः
श्रुतेन च । जायमानाश्च पूर्वे च पश्चिमानां गृहेषु वै । पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते
निधनेष्विह । एवमावर्तमानास्ते तिष्ठन्ति नियतव्रताः । सवितुर्दक्षिणं मार्गं श्रिता
ह्याचन्द्रतारक'मिति । लोकालोकपर्वतस्योत्तरशृङ्गमगस्त्यस्थानम् । तदुक्तं मत्स्यपुराणे
'लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् । तस्योत्तरमगस्त्यस्य शृङ्गं देवर्षि-
पूजित'मिति । अजवीथ्याः मूलादिनक्षत्रत्रयस्य वैश्वानरपथाच्चरमनक्षत्रत्रयात् भूतार-
म्भकृतं ब्रह्मप्रवृत्तिमार्गबोधकं कर्मकाण्डात्मकं वेदभागम् । जायमाना इति मृता
अपि स्वकुल एव पुनःपुनर्जायमाना इति समुदायार्थः । तथा तत्रैव 'नागवीथ्युत्तरं
यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः । तत्र ते
वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः । संततिं ये जुगुप्सन्ति तस्मान्मृत्युजितश्च ते ।
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । उदक्पन्थानमर्यम्णः स्थिताश्चाभूतसंप्लवम् ।
ते संप्रयोगाल्लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात् । इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात् ।
पुनश्चाकामसंयोगादिच्छादेर्दोषदर्शनात् । इत्येवं कारणैः शुद्धास्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे ।