दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

श्लोकाभ्यामुक्तम् । अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजीवसे आत्मा
वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमिति । अविशेषेण पुत्राणां दायो
भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवी-
दित्यत्र पुत्रपदं मिथुनपरं दर्शितवान् । नचात्र मिथुनपदं पुत्र-
स्नुषापरमिति वाच्यम् । अङ्गादङ्गात् संभवसि इत्यस्यासङ्गतेः । न
दुहितर इत्येके पुमान् दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायत इत्ये-
कीयमते दुहितृनिराकरणासङ्गतेश्च । यच्च नापुत्रस्य लोकोऽस्ती-
त्यादौ पुत्रपदं तदप्युभयपरमेव । भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्यामिति
पाणिनिना पुत्रदुहितृपदयोरेकशेषस्मरणात् । एतेन ह्यपुत्त्रेणैव
कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदेत्यादावपि पुत्रपदं व्याख्यातं तत्सा-
धनञ्च पुत्रिकाकरणलिङ्गमग्रे वक्ष्यते । अतएवोक्तं तत्समः
पुत्रिकासुत इति, अङ्गादङ्गात्संभवति पुत्रवद्दुहिता नृणामिति
च । यदि च अदृष्टवैकल्येन कन्यारुत्पादः तदा कृष्णप्रतिपच्छ्रा-
द्धादिना तत्संपादनं कार्यं, कृष्णचतुर्थ्याश्राद्धादिना पुत्रादृष्टमेव ।
यत्तुगमनकरणिकायामेव भावनायां एवं गच्छन् पुत्रं जनयेदिति

शेषः । सापाद अङ्गादित्यादि । अविशेषेण तुल्यतया इत्यर्थः । पुत्राणां
मिथुनानामित्यन्वयः । 'विसर्गादौ' दानविक्रयादौ इत्यर्थः । इत्यस्यासङ्ग-
तैरिति । -पुत्राणां अङ्गजत्वाभावादित्यभिप्रायः । पुत्रपदं व्याख्यात-
मिति । -कृष्णप्रतिपच्छाद्धेति । - प्रतिपदि कन्यां वरां द्वितीयायां
सर्व्वकामां तृतीयायां यशश्चतुर्थ्यां श्रियमित्यादि हेमाद्रिधृतवचनात् ।
कुर्व्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सुन्दरीं लभते सुतामिति हेमाद्रिश्राद्ध-
चिन्तामण्यादिधृतवचनादिति शेषः । कृष्णचतुर्थ्यादेरिति । -ऋग-

पुत्रस्यैव भाव्यत्वं प्रतीयते तत्प्रजापदोपात्तयोः स्त्रीपुंसयोर्मध्ये
पुत्रस्य तद्वाक्यविहितगुणफलतया अवश्यस्यानुवादः पुत्रार्थि-
प्रवृत्त्यर्थः गुणाश्च युग्मनिष्ठाशुक्राधिक्यस्त्रीचामतेन्दुसौख्यपुंस-
वनापूर्वादयो योगिमन्वादिभिरेव एवमित्यादिना स्पष्टीकृताः ।
आश्वलायनेनापि पाणिग्रहणे पुत्रपुत्र्योर्गुणफलत्वं प्रकटितं ।
गृह्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमित्यङ्गुष्ठमेव गृह्णीयात्, यदि काम-
येत पुमांस एव मे पुत्रा जायेरन्नित्यङ्गुलीरेव स्त्रीकामोरो-
मान्ते हस्तं साङ्गुष्ठमुभयकाम इति । एतेन स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रि-
ष्वित्यपि व्याख्यातम् । तस्मात् पुत्रस्यैव श्राद्धकर्त्तृत्वेन परलोक-
साधनतया पुत्र्या अपि दानश्राद्धादिविधिसाधनत्वेन सिद्धे मुख्यत्वे
तदपचारे प्रतिनिधिर्युक्त एव । दुहिता दुरहिता दूरे हिता

पर्वदिनं चतुर्थे युक्पशुं पञ्चमे इत्यादितद्भूतवचनादितिशेषः ।
'इन्दुसौख्यं' चन्द्रशुद्धिः । अन्यथा प्रशस्तकन्यासत्त्वे पुत्रोकरणं न
स्यादिति । तथाच पौरसपुत्र्या पुत्रिकाकरणवत् दत्तकादि-
पुत्रीणामपि पुत्रिकाकरणं सिद्धमिति । एतेनेदमुक्तं यत् कन्यासत्त्वे
दौहित्रकृतलोकप्राप्तावपि पुत्रकृतलोकादिप्राप्त्यर्थं पुत्रप्रतिनिधेराव-
श्यकत्वं, पुत्रसत्त्वे तत्कृतलोकसिद्धावपि दौहित्रकृतलोकावाप्त्यर्थं
दुहितुरवश्यम्भावः, सुतरां पौरसपुत्राभावे दत्तकादुहितॄणां प्रति-
निधित्वं युक्तमिति । एवमित्यादिनेति । एवं गच्छन् पुसं जनये-
दिति, प्यादिना तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदातवे स्त्रियमिति
मनुवचनपरिग्रहः । मन्वादिति । — दुरहिता इत्यस्य विवरणं दूरे
हिता दोग्ध्या इति । दोग्ध्या दोषहर्त्री उपकर्त्री भविष्यातीत्यर्थः ।

दोग्धा वेति निरुक्त्या दुहितुर्दोहित्रद्वारापि पित्रुपकारकत्वं
दर्शयति यास्कः ।
मनुरपि । पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो ऽ नोपपद्यते ।
दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं सन्तारति पौत्रवदिति । महाभारते
गान्धार्युक्तिश्च । एका शताधिका बाला भविष्यति गरीयसी ।
तेन दौहित्रजाँल्लोकान् प्राप्नुयामिति मे मतिः । अन्यत्रापि दुहि-
तर एव मातापित्रोः किमौरसाः पुत्राः । निपतन् दिवो ययाति-
र्दौहित्रैरुद्धृतः पूर्वमिति । दौहित्रैरष्टकादिभिः कानीनैर्माग-
धीपुत्रैः । एवञ्चौरसदुहितृभावे दौहित्रशतलोकप्राप्त्यर्थं क्षेत्र-
जादिदुहितॄणामपि प्रतिनिधित्वेनोपादानं सिद्धमेव । न च सोऽपि
प्रतिनिधिरित्येव वचनमस्ति । यद्येवं तर्हि भर्त्रपचारे देवरस्येव
भार्यापचारे श्यालिकायाः प्रतिनिधित्वं स्यात्

११० दत्तकमीमांसा ।
भार्योपादानं किन्तु तस्याः संस्कृतस्त्रीत्वेन नच तत् श्यालि-
कायामस्ति यच्च कनिष्ठादौ तदस्ति तत्र भवत्येव तस्याः
ज्येष्ठाप्रतिनिधित्वम् । यथाह व्यतिरेकमुखेन योगीश्वरः । सत्यामन्यां
सवर्णायां धर्मकार्यं न कारयेत् । सवर्णासु विधौ धर्म्ये ज्येष्ठा
न विनेतरेति । तस्मात् पिष्टमातृन्यायत एव प्रतिनिधित्वम् ।
तत्र क्षेत्रजगूढजकानीनसहोढपौनर्भवानां पञ्चानां मध्ये
क्षेत्रजोत्पादनं मनुरेवाह । देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यङ्-
नियुक्तया । प्रजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिचये इत्य-
नेन सन्तानस्योभयविधस्य परिचये उभयविधायाः प्रजाया
दृष्टत्वेन यथायथं प्रतिनिधित्वमित्यर्थः । इतरासु चतसृषु नोत्पा-
दनविध्यपेक्षा लोकस्वभावसिद्धत्वात् तासाञ्च नामानि पुत्रवत्
रित्युद्धारस्य हेतुः । तस्या इति ।—

तान्येव प्रवृत्तिनिमित्तान्युभयत्रापि तुल्यत्वात् तासां चौरसप्रति-
निधित्वं विकलावयवारब्धत्वेन न्यायत एव सिद्धं ब्रीह्यपचारे
नीवाराणामिव अवयववैकल्यञ्च मात्रावयवमात्रान्वयेन भर्त्रवय-
वान्त्वयाभावात् । अस्त्वेवं क्षेत्रजादीनां दुहितॄणां चौरसदुहितृ-
-प्रतिनिधित्वं न्यायबलात् दत्तकक्रीतकृत्रिमदत्तात्मापविद्धानां
सौसादृश्यन्यायाभावे कथमस्तु प्रतिनिधित्त्वं । मैवम् । तत्रापि
सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति योगिप्रतिपादित-
सजातीयत्वादिसौसादृश्यसद्भावात् अस्त्येव न्यायप्रसरः उपपादितं
चैतदधस्तात् पुत्रप्रतिनिधिविचारे । ननु क्षेत्रजादीनां पञ्चानां
मात्रवयवान्वयेन दत्तकादीनां षण्णां सजातीयत्वेनास्तु प्रति-
निधित्वं पूर्व्वाभावे परः पर इति क्रमविधानन्तु कथं सादृश्या-
विशेषादिति चेन्नैवम् । पूर्व्वपूर्व्वश्रेयस्त्वेनेति ब्रूमः । तदाह विष्णुः ।

• एतेषां पूर्व्वः पूर्व्वः श्रेयानिति । श्रेयो दृष्टादृष्टविशेषः दृष्टं चात्र-

दुहितृप्रतिनिधित्वमित्यर्थः । 'विकलावयवारब्धत्वेन' मात्रवयवमात्रजन्य-
त्वेन । न्यायत एवेति । —सौसादृश्यलक्षणात् न्यायत एवेत्यर्थः ।
ब्रीह्यपचार इति ।—यथोक्तवस्तुसंपत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् ।
यवानामिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालय इति न्यायादितिशेषः ।
“न्यायप्रसरः” न्यायावसर इत्यर्थः । अधस्तादिति ।—यच्च च येषु दम्प-
त्यो रन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव प्रतिनिधित्त्वमित्यादिप्रग्रन्थे-
नेत्यर्थः । क्षेत्रजकानीनगूढजसहोढपौनर्भवेषु मातापित्रन्यतरावयव-
प्रत्यासत्तिरस्त्येव तेषु व्यभिचारजातत्वेन शुद्धिमुख्यागाभावात्
दत्तकादिषु तु शुद्धादिः शुद्धबीजभावत्वात् । ननु क्षेत्रजादिषु
सौसादृश्यादेव प्रतिनिधित्वे प्राप्ते किमर्थं वचन'मित्याह 'कथमस्त्विति ।

यवप्रत्यासत्त्यादि अदृष्टे शूद्रादिवचनन्तु नियमार्थं यदि सोमं
न विन्देत् पूतिकानभिषुणुयादित्यादिवत् विशेषान्तरं अस्मत्-
कृतायां विष्णुस्मृतिटीकायां केशववैजयन्त्यामवधेयम् ।
दुहितृप्रतिनिधौ पुराणेषु लिङ्गदर्शनानि उपलभ्यन्ते । तत्र
दत्तकाया रामायणे बालकाण्डे दशरथं प्रति सुमन्त्रस्य सनत्-
कुमारोक्तभविष्यानुवादो लिङ्गम् । इक्ष्वाकूणां कुले जातो
भविष्यति सुधार्मिकः । नामा दशरथो वीरः श्रीमान् सत्य-
पराक्रमः । सख्यं तस्याङ्गराजेन भविष्यति महात्मना । कन्या
चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति । अपुत्रस्त्वङ्गराजो वै
लोमपाद इति श्रुतः । स राजानं दशरथं प्रार्थयिष्यति भूमिपः ।
अनपत्योऽस्मि धर्मज्ञ कन्येयं मम दीयताम् । शान्ता शान्तेन
मनसा पुत्रार्थे वरवर्णिनी । ततो राजा दशरथो मनसाभि-
विचिन्त्य च । दास्यते तां तदा कन्यां शान्तामङ्गाधिपाय सः ।
प्रतिगृह्य तु तां कन्यां स राजा विगतज्वरः । नगरं यास्यति
क्षिप्रं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । कन्यां तामृष्यशृङ्गाय प्रदास्यति स
वीर्यवानित्यादि ।

नियमार्थमिति ।—सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति न्यायादित्यर्थः ।
नियमफलन्तु अवरुद्धादास्याद्युत्पन्नेषु अवयवसम्बन्धेन सापिण्ड्येऽपि
न पुत्रत्वं भवतीति । यदि सोममिति ।—पूतीकां अभिषुणुयात्
गृह्णीयात् ।
भविष्यानुवाद इति । भविष्यत्कथनमित्यर्थः । इक्ष्वाकूणामिति ।—
कन्या चास्येति ।—अस्य दशरथस्येत्यर्थः । 'अङ्गराजः' अङ्गस्य देशस्य
राजा स लोमपादः । 'शान्तेन' प्रीतियुक्तेन । विगतज्वरः विगत-

Here is the complete and accurate line-by-line transcription of the text in Markdown:

दत्तकमीमांसा । ११३
तत्रैव लोमपादं प्रति दशरथवाक्यम् । शान्ता तव सुता
वीर सह भर्त्रा विशाम्पते । मदीयं नगरं यातु कार्यं हि
महदुद्यतमिति ।
तत्रैव ऋष्यशृङ्गं प्रति लोमपादवाक्यम् । अयं राजा दशरथः
सखा मे दयितः सुहृत् । अपत्यार्थे ममानेन दत्तेयं वरवर्णिनी ।
याचमानस्य मे शश्वत् शान्ता प्रियतरा मम । सोऽयं ते श्वशुरो
धीर यथैवाहं तथा नृप इत्यादि । अत्र दीयतां दास्यते प्रतिगृह्य
दत्ताशब्दैर्दानविधिः स्पष्ट एव । तथा पुत्र इत्युपक्रम्य पुत्रार्थं
इत्युपसंहारात् औरसपुत्रीवत् दत्तपुत्र्यपि पुत्रप्रतिनिधिर्भव-
तीति गम्यते ।
क्रीतायां हेमाद्रौ स्कन्दपुराणे । आत्मीकृत्य सुवर्णेन
परकीयान्तु कन्यकाम् । धर्म्येण विधिना दातुमपगोत्रापि

११४ दत्तकमीमांसा ।
लैङ्गेऽपि । कन्यां लक्षणसम्पन्नां सर्व्वदोषविवर्जिताम् । माता-
पित्रोस्तु संवादं कृत्वा दत्त्वा धनं महत् । आत्मीकृत्य तु संस्थाप्य
वस्त्रं दत्त्वा शुभं नवम् । भूषणैर्भूषयित्वा तु गन्धमाल्यैर्यथार्घयेत् ।
निमित्तानि समीक्ष्याथ गोत्रनक्षत्रकादिकम् । उभयोश्चित्त-
मालोक्य उभौ सम्पूज्य यत्नतः । दातव्या श्रोत्रियायैव ब्राह्मणाय
तपस्विने । साक्षादधीतवेदाय विधिना ब्रह्मचारिण इति । अत्र
सुवर्णेनात्मीकृत्य धनं दत्त्वेत्यादिशब्दैः क्रयविधिः स्पष्ट एव ।
कृत्रिमाया हरिवंशे शूरापत्यगणनायाम् । मद्धियां जज्ञिरे
म्पन्नामिति ।—'वयोरूपादिलक्षणयुक्तां' संसृष्टमैथुनत्वादिवोषहीनाम् ।
संवादं सम्मतिमित्यर्थः । कृत्वेत्यन्तर्भूतण्यर्थः कारयित्वेत्यर्थः ।
संस्थाप्येति ।—विधिनेतिशेषः । निमित्तानीति ।—शुभसूचकानि
अष्टपिण्डकरणादीनि मिताक्षरायामुक्तानि यथा 'आभ्यन्तराणि षट्-
पिण्डान् कृत्वा इत्याद्याश्वलायनोक्तविधिना वेदितव्यानि । पूर्व्वस्यां
रात्रौ गोष्ठवेदिक्रौकिववस्थानङ्गदेशियक्षेत्रचतुष्पथश्मशानेभ्यो मृत्तिकां
गृहीत्वा पिण्डाष्टकं कर्त्तव्यं तत्रानुक्रमेण प्रथमे पिण्डे स्पृष्टे धान्यवती
भवति, द्वितीये पशुमती, तृतीयेऽग्निहोत्रपरा, चतुर्थे विवेकिनी,
चतुरा सर्व्वजनार्चनपरा भवति, पञ्चमे रोगिणी, षष्ठे बन्ध्या, सप्तमे
व्यभिचारिणी, अष्टमे विधवा भवेदित्याश्वलायनसूत्रादिति ।
'उभयोश्चित्तमालोक्य' उभयानुरागं बुद्ध्वा । एतेन गान्धर्व्वविवाह
उक्तो भवति । गान्धर्व्वः समयान्मिथ इति याज्ञवल्क्योयात् ।
श्रोत्रियायेत्यनेनाधीतवेदत्वे सिद्धे यदधीतवेदायेति पुनःकथनं तद्-
यन्यतोऽप्येतदध्यापनाद्यापनार्थमिति । 'ब्रह्मचारिणे' अक्षतदारायेत्यर्थः ।

दत्तकमीमांसा। ११५
शूराद्भोजायां पुरुषा दश। वसुदेवो महाबाहुः पूर्व्वमानक-
दुन्दुभिरित्युपक्रम्य देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः।
अनाधृष्टिः कनकको वत्सवानथ गृत्स्निमः। श्यामः शमीको
गण्डूखः पञ्च चास्य वराङ्गना इति मध्ये विधाय, पृथुकीर्त्तिः पृथा
चैव श्रुतदेवाः श्रुतश्रवाः। राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीर-
मातर इति पञ्चापि विगणय्य, पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां
पाण्डुरावहत्। यस्यां स धर्म्मविद्राजा धर्म्मात् यज्ञे युधिष्ठिर
इत्यादि। अत्र चक्रे इति कर्त्तुरेव व्यापारश्रवणादस्याः
क्वचित्त्वम्।
पाद्मे भौमव्रते च। आसीत् सुमन्दिकः पूर्व्वं ब्राह्मणो वेद-
पारगः। तस्य सुमन्दिका भार्य्या वन्ध्या तु बहुलोभिनो।
तन्नापत्यं न सञ्जातं वृद्धत्वबन्ध्यभावतः। तेनान्यस्य सुता जातु
सुशीला रूपसंयुता। ब्राह्मणस्य कुले जाता गृहीत्वा पोषिता
स्वयम्। ताञ्च पुत्त्रीं गृहे तस्य ब्राह्मणी सा ह्यपालयत्।
विवाहार्थन्तु विप्रस्य दत्ता सोमेश्वरस्य च। वेदोक्तविधिना तत्र
विवाहमकगेत्तदेत्यादि। अद्यापि स्वयं गृह्णीतेति श्रवणं क्वचि-

मदिष्यामिति। भोजायां मदिष्यामित्यन्वयः। 'पूर्व्वं' प्रथमत
इत्यर्थः। दश पुत्रयान् दर्शयति वसुदेव इत्यादिना। 'ततः' वसु-
देवजन्मानन्तरमित्यर्थः। चास्य शूरस्येत्यर्थः। वराङ्गना इति।—ता एव
नामतो निर्दिशति पृथुकीर्त्तिरिति। कुन्तिर्नाम राजा। 'यस्यां'
पृथायाम्। 'सः' प्रसिद्ध इत्यर्थः। 'तेन' सुमन्दिकेनेत्यर्थः। 'ब्राह्मणी'
सुमन्दिकपत्नी सुमन्दिका। विवाहम्करोदिति।—सोमेश्वर इति

११६ दत्तकमीमांसा ।
मत्वे लिङ्गम् । नच स्वयं पोषितेत्यन्वयः साधुः । ग्रहणपोषणयोः
क्त्वाप्रत्ययाभिहितसमानकर्त्तृकत्वेनैव स्वयम्पोषणस्य सिद्धत्वात् ।
दत्तात्मिकायाः पुराणान्तरेषु मृग्यम् ।
अपविद्धायां महाभारते आदिपर्व्वणि शाकुन्तले दुष्यन्त-
शकुन्तलासंवादानुवादकमेव वाक्यम् । जनयामास स मुनिर्मेन-
कायां शकुन्तलाम् । प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् ॥
जातमुत्सृज्य तं गर्भं मेनका मालिनीमनु । कृतकार्या तत-
स्तूर्णमगमच्छक्रसंसदम् ॥ तं वने विजने गर्भं सिंहव्याघ्रसमाकुले ।
दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात् पर्य्यवारयन् ॥ नेमां हिंस्युर्वने
बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिनः । पर्य्यरक्षंस्तदा तत्र शकुन्ता मेनका-
त्माजाम् ॥ उपस्पृष्टुं गतश्चाहमपश्यं शयितामिमाम् । निर्जनेऽपि
वने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम् ॥ आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे
न्यवेशयम् । शरीरकृत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते ॥ क्रमेण
शेषः । पोषितेत्यन्वयः साधुरिति ।—तथा च स्वयं पोषितेत्यन्वयेन
रूढिमात्वे प्रमाणं न स्यात् रूढिमः स्यात् स्वयं कृत इति लक्षणा-
योगादित्याशयः ।
'शाकुन्तले' शकुन्तलोपाख्याने । 'स मुनिः' विश्वामित्रः । मेनकायां
नामाप्सरसः । हिमवतः प्रस्थे एकदेशे देवताभूमावित्यर्थः ।
'अभितः' समीपे । 'मालिनीमनु' मालिनीतीरे । 'मांसगृद्धिनः' मांस-
लोभिनः । ऋक्षं श्येन इत्यर्थः । 'उपस्पृष्टुं' स्नातुम् । 'शरीरकृत्'
जनकः । 'प्राणदाता' व्याघ्रात् दुर्गेण रक्षक इत्यर्थः । दशेति
स्पष्टम् । क्रमेणेति ।—क्रमेण शरीरकृत्प्राणदानप्रदातॄणां समवाये

ते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मशासने। निर्जने तु वने यस्मात्
शकुन्तैः परिवारिता। शकुन्तलेति नामास्याः कृतञ्चापि ततो
मया। एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् ॥ शकुन्तलो-
वाच। एतदाचष्ट पृष्टः सन् मम जन्म महर्षये। सुतां कण्वस्य
मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप ॥ कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वम-
जानतीति। अत्रोत्सृष्टग्रहणादपविद्धाविधिः स्पष्ट एव। तदेवं
तत्तद्विध्यविनाभूतलिङ्गदर्शनैस्तत्तद्विधिसिद्धिः सुकरैवेत्यलं पल्ल-
वितेन।
अथ दत्तकाशौचनिर्णयः। तच्च जनककुले परस्परं नास्त्येव।
गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्रिमः सुतः। गोत्ररिक्थानुगः
पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति मनुवचनात्। अत्र च स्वधा-
पिण्डशब्दौ अशौचादिसकलपितृकर्मोपलक्षणं पिण्डदानादिनिमि-
त्तीभूतगोत्ररिक्थयोर्निवृत्तिश्रवणात् प्रेतपिण्डदानादेश्चाशौचपूर्व-

शरीरकृतकमेव मान्यत्वं प्रदर्शितम्। नामास्या इति।-तथाच
शकुन्तैर्लीयते या सा शकुन्तलेति व्युत्पत्तिः। विप्र इति मनुजाधिप
इति दुष्यन्तसम्बोधनमिदम्। अपविद्धाविधिः स्पष्ट एवेति।-अयं
प्रपञ्चो भ्रान्तिमूलतया विजृम्भते सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया
विधिरित्यादिविरोधात् सजातीयत्वे दुष्यन्तकण्वकथिताख्यानाम-
चरितार्थत्वात्। तदेवमिति।-तत्तदाख्यानुपपन्नप्रमाद्यदर्शनेनेत्यर्थः।
अथेति। उच्यते इति शेषः।-जनककुले इति।-शुद्धदत्तकस्येति
शेषः, द्वयामुष्यायणस्य उभयकुले अशौचसत्त्वस्याप्रभावात्। प्रेत-
पिण्डदानादेरिति।-चादिपदेन क्षीरोदकदानप्रेततर्पणादीनां परि-
ग्रहः। अशौचपूर्व्वकत्वञ्चेति।-अशौचं पूर्व्वमस्य यस्येति चाशौच-

[Page Header]
११८° दत्तकमीमांसा ।

[Main Text]
कान्तत्वनियमात् ततश्च पिण्डनिवृत्त्या अशौचनिवृत्तिरर्थसिद्धैव ।
अमगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि
यो दद्यात् स दशाहं समापयेत् । प्रत्याद्दिष्टान्तु नैव स्यात् कर्तुः
खस्ति तथापि च । यावदशौचमुदकं पिण्डमेकञ्च दद्युरित्यादि-
वाक्यपर्य्यालोचनया पिण्डाशौचयोः समव्याप्तिसिद्धेः । तस्मात्
दत्तकजनकादीनाञ्च परस्परं नाशौचादि । यत्तु वैजिकादपि
सम्बन्धादनुरुन्ध्यादघं त्र्यहमिति तदपि व्यपैति ददतः स्वधेत्ये-
नेनापोदितम् दत्तकातिरिक्तस्थले तस्य सावकाशत्वात् । किञ्च
अशौचोदकदानादौ गोत्रसापिण्ड्ययोर्मिलितयोर्निमित्तत्वावगमात्
अन्यतरापाये न तन्निमित्तमशौचादि ।

[Commentary]
पूर्व्वक्रान्तत्वनियमादित्यर्थः । यावदशौचं तावत् . प्रेतोदकं
पिण्डमेकञ्च दद्युरिति विष्णुसूत्रात् तथाच प्रेतपिण्डादिदानांशौचयोः
समव्याप्तिनियमात् गोत्ररिक्थे जनयितुरित्यनेन पिण्डनिवृत्तेर्दर्शनात्
एकपायेनान्यतरनिवृत्तेरर्थसिद्धत्वादिति भावः । एतदभिप्रेत्याह तत-
श्चेति । प्रत्यादिष्टान्त्विति ।—दाहकवाहकादीनामित्यर्थः । उपसंहरति
तस्मादिति । नाशौचादीति ।—आदिपदेन नीरक्षीरदानप्रेततर्पणादीनां
परिग्रहः । वैजिकादपि सम्बन्धादिति ।—तथाच दत्तके जनकस्य बीज-
सम्बन्धात् त्र्यहमशौचं स्यादित्यभिप्रायः । तदपीति ।—तथाच वैजि-
कादपि सम्बन्धादिति सामान्यवचनस्य गोत्ररिक्थे जनयितुरित्य-
नेनापवादादित्यभिप्रायः । दत्तकातिरिक्तस्थले इति ।—तथाच तद्वचन-
स्यान्यपूर्व्वाजातापत्यविषयत्वमवतिष्ठते । अतएव कुल्लूकभट्टः वैजिके तु
परपूर्व्वाभार्य्यायामपत्यवतो त्र्यहमशौचं भवतीति तद्वचनं व्याख्यात-
वान् । तन्निमित्तमिति ।—गोत्रपिण्डनिमित्तं । ‘यदानुगं’ पिण्डा-

दत्तकमीमांसा । ११६
तथा च शङ्खलिखितौ । सपिण्डता तु विज्ञेया गोत्रतः साप्त-
पौरुषी । पिण्डोदकदानञ्च शौचाशौचं तदानुगमिति । प्रति-
ग्रहीतृपित्रादीनान्तु दत्तकादिमरणे त्रिरात्रमशौचम् । तदाह
बृहस्पतिः । अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । मृतेष्वाप्लुत्य
शुद्ध्यन्ति त्रिरात्रेण द्विजोत्तमाः ॥ इदञ्च त्रिरात्राशौचविधानं
यत्प्रतियोगिकं भार्य्यात्वं पुत्रत्वञ्च तस्यैव ।
त्रिपुरुषाभ्यन्तरवर्त्तिनां पितृसपिण्डानान्तु पृथगाह मरीचिः ।
सूतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्व्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां
त्रिरात्रं यत्र वै पितुरिति । यद्यपि दत्तकादीनामुत्पन्नानामेव
स्वीकारात् परिग्रहीतुरानुत्पत्त्याशौचं न घटते तथापि तदप-
नुगम् । प्रतिग्रहीत्रिति ।—प्रतिग्रहीतृरूपपित्रादीनां त्रयाणामित्यर्थः ।
दत्तकादीति ।—आदिपदेन क्षेत्रजादेर्ग्रहणम् । 'अन्याश्रितेषु दारेषु'
पुनर्भूष्वित्यर्थः । 'परपत्नीसुतेषु' दत्तकादिष्वित्यर्थः । मृतेषु सर्वेषु
त्रिरात्रेणाप्लुत्य स्नात्वा शुद्ध्यन्तीत्यन्वयः । द्विजोत्तमा इति प्राधान्य-
ज्ञापनार्थं, तेन शूद्रा अप्येति ज्ञेयम् । यत्प्रतियोगीति ।—यः प्रति-
योगी सम्बन्धी यस्य भार्य्यात्वस्य पुत्रत्वस्य च सत् । एतेनेदमुक्तं
भवति दत्तकमरणे ग्रहीतुः पुनर्भूमरणे तद्भार्य्यस्य एवाशौचं
नतु जनकस्य पूर्व्वपतेर्वा ।
त्रिपुरुषाभ्यन्तरवर्त्तिनामिति । पितृसपिण्डाना

त्योत्पत्त्याशौचं घटत एवेति सूतकनिर्णयः। इदमपि समान-
जातीयानामेव पुत्राणाम्। तथाच ब्रह्मपुराणम्। औरसं
वर्जयित्वा तु सर्ववर्णेषु सर्वदा। क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु जातेषु च
मृतेषु च। अशौचन्तु त्रिरात्रं स्यात् समान इति निश्चय इति।
सर्व्वदा सर्व्वकालं उपनयनानन्तरमपि। अन्याश्रितेषु दारेषु
परपत्नीसुतेषु च। गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युस्त्रिरात्रेणैव तत्प-
विदिति। यद्यपि प्रतिग्रहीतुमरणे दत्तकस्य दशाहाशौचं न घटते
सपिण्डसगोत्रतयोर्मिलितयोरभावात् अशौचविशेषाद्दृत्य नोप-
लभ्यते तथापि गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन्। प्रेता-
हारैः समं तत्र दशरात्रेण शुद्ध्यतीति मरीचिवचनेन शिष्यस्य
गुरुप्रेतकार्य्यकरणनिमित्तदशाहाशौचमुक्तम्भवति। अत्र गुरुशब्द
आचार्य्यादिरूपः। गुरुत्वमत्राप्यस्ति उपनयनादिकर्त्तृत्वात्।
ततश्च दत्तकस्य प्रतीग्रहीतृक्रियाकरण एव दशरात्राशौचं सिध्यति

रूपस्येत्यर्थः। इदं त्रिरात्राशौचमित्यर्थः। सर्व्वदेति।—सर्व्ववर्णेषु
सर्व्वदा इति पूर्वेणाहवचनस्यमित्यर्थः। तथाचात्र 'आचान्तजननात्
सद्य चाचूड़ादेकरात्रकम्। त्रिरात्रमाव्रता देशाद्दशरात्रमतःपरं'
इत्यादिवचनानामनवकाशः। 'गोत्रिणः' सोदकसगोत्रा इत्यर्थः।
तत्पवित् प्रतिग्रहीता। गुरोरिति। गुरोराचार्यादेरसपिण्डस्य मृतस्य
शिष्योऽन्त्येष्टिं कृत्वा प्रेतनिर्हारकैर्मुख्यसपिण्डैस्तुल्यः दशरात्रेण शुद्धो
भवतीत्यर्थः। क्रियाकरण एव औरसाभावे सतीतिशेषः तथाच
तस्यैव सत्राधिकारात् पिण्डदोऽप्यंशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपर

दत्तकमीमांसा । १२१

अन्यथा त्रिरात्रमेव पूर्व्वोक्तवचनात् । एवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीतृ-
स्त्रिपुरुषानन्तरवर्त्तिसपिण्डमरणे एकाहः, एकाहस्तु सपिण्डाना-
मिति पूर्व्वोक्तमरीचिवाक्यात् । सोदकसगोत्रयोर्मरणे स्नानमात्रम् ।
अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु चेति पूर्व्वोक्तप्रजापतिवाक्यात् ।
अथ दत्तकपुत्रकर्त्तृकश्राद्धनिर्णयः । तथा च जातकूकर्ण्यः ।
प्रत्यब्दं पार्व्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्य्यातामितरे
कुर्य्युरेकोद्दिष्टं सुता दशेति । प्रत्यब्दमिति सामान्योपादानेन,
मघादिश्राद्धप्राप्तावपि क्षयाहश्राद्धमेवात्र विवक्षितम् । पितुर्गतस्य

इति याज्ञवल्क्यीयात् । अन्यथेति । औरसे सति दत्तकेन क्रियाया अकर-
णे । पूर्व्वोक्तवचनादिति । अन्याश्रितेष्वित्यादिपूर्व्वोक्तवचनादित्यर्थः ।
त्रिपुरुषानन्तरेति । प्रतिग्रहीतृतत्पितृपितामहेभ्यः पूर्वेषामित्यर्थः ।
तदयं संक्षेपः ।
दत्तकादिमरणे यथासम्भव जन्मनि वा परस्परं जनककुले नाऽशौचं,
दत्तकमरणे तत्पुत्रपौत्रयो र्वा जन्मनि प्रतिग्रहीतृतत्पितृपितामहानां
त्रिरात्रमशौचं, तेषां मरणे तत्पुत्रादीनां जन्मनि मरणे वा दत्तकस्य
तदेवाशौचम् । प्रतिग्रहीतुः प्रपितामहादीनां सकुल्यानां दशमपुरुष-
पर्य्यन्तानामेकाहः, सोदकसगोत्रयो स्नानमात्रं, तेषां मरणे यथासम्भव
जनने च तदेवाशौचं, दत्तकस्य यन्मरणे यदशौचं तन्मरणे तदशौचं
असति बाधके इति न्यायात्, प्रतिग्रहीतुः क्रियाकरणे दत्तकस्य दशरात्रं
तदकरणे त्रिरात्रमिति विशेषः ।
• अथेति । प्रत्यब्दं क्षयाहनिमित्तकमित्यर्थः । 'इतरे' दशदत्तकादय
इत्यर्थः । एतत्तु पार्व्वणविधानं साग्नेरेव, पार्व्वणेन विधानेन देय-
मग्निमता सदा इति वचनात् । निरग्नीनां सर्व्वेषां एकोद्दिष्टम् । पितु
२४

१२२ दत्तकमीमांसा ।
दैवत्वमौरसस्य त्रिपौरुषम् । सर्व्वेचानेकगोत्राणामेकोद्दिष्टं क्षये-
ऽहनीतिपराशरवाक्ये क्षयाहपदोपादानात् । नचात्राप्यनेकगोत्र-
पदं मातामहादिपरं तस्य पित्रौरसपदसमभिव्याहारेण चौरस-
प्रतियोग्यनौरसपुत्रपरत्वस्यैवौचित्यात् । अन्यथा पितुः पुत्रेण
, क्षयेऽहणि त्रिपुरुषं कर्त्तव्यमित्येतावत्तैवार्थसिद्धौ शौरसपदोपादा-
नानर्थक्यापातात् । नच मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव
भवतीति नियमोऽस्ति । तथाच मरीचिः । मातुः पितरमारभ्य
त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषान्तु पितृवत् श्राद्धं कुर्य्युर्दुहितृ-
सूनव इति । अत्र त्रयाणां मातामहानां श्राद्धविधानात् पार्व्वण-
मवगम्यते । नच पितृवदित्यनेन मातामहानामपि पार्व्वणैको-
द्दिष्टयोर्विकल्पः । तस्य मातामहश्राद्धनित्यताविधानपरत्वात् ।
रिति । ‘गतस्य’ मृतस्य । ‘दैवत्वं’ श्राद्धोद्देश्यत्वं तथा च चौरसेन
सर्व्वत्र पितृमातामहादिश्राद्धे क्षयाहे पार्व्वणमेव कर्त्तव्यम् । अनेक-
गोत्रपदवाच्यैर्दत्तकादिभिश्च एकोद्दिष्टमेव कर्त्तव्यमिति भावः । अनेक-
गोत्राणां मातामहानामिति तु नार्थः तथात्वे चौरसपदप्रयोगस्य
वैय्यर्थ्यात् पुत्रेण क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यमित्यनेनैव मातामहानां
क्षयाहे एकोद्दिष्टस्य कर्त्तव्यताया अभिहितत्वात् तथाच चौरसपद-
सामर्थ्यात् व्यावृत्त्या अनेकगोत्राणामित्यस्यानौरसपुत्रादिवाचकता
युक्ता । नच मातामहस्य क्षयाहे पार्व्वणविधानायमेवतदिति
वाच्यं वक्ष्यमाणमरीचिवचनेन मातामहानामपि क्षयाहे पार्व्वणाभि-
धानात् । पार्व्वणे कुरुते यस्तु केवलं पितृकार्यात् । मातामहानां न
कुरुते पितृहा स प्रजापते इति वचनात् । ननु यथा क्षेत्रजौरसाभ्यां
पितुः क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यं इतरैरेकोद्दिष्टं, तथा चौरसक्षेत्र-

किञ्च कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यं श्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकन्तु
शेयेषु पिण्डाः स्युः षडिति स्थितिरित्यत्रापि प्रत्याब्दिकशब्दस्यापि
प्रत्यब्दशब्दवन्मघादिश्राद्धपरत्वं कुतो न स्यात् इष्टापत्तिरिति चेत्
न । मघादिष्वपि दत्तकादीनामेकोद्दिष्टपत्तेः नचैतत् कस्यापीष्टं
प्रत्याब्दिकशब्देन श्राद्धमात्रसंग्रहे शेषपदाभिधेयश्राद्धान्तराभावेन
पर्युदासासम्भवात् । तस्मादौरसेन क्षयाहे मातापित्रोः पार्व्वणमेव
कार्य्ये इतरैर्दत्तकादिभिरेकोद्दिष्टमेव इत्येव व्यवस्था साधीयसीत्यलं
विस्तरेण ।

शाखाभ्यां दौहित्राभ्यां मातामहस्य क्षयाहे पार्व्वणमेव कर्त्तव्यं, दत्तकादि-
भिरेकोद्दिष्टमिति विकल्पेनानुष्ठानाथं पितृवदित्युक्तमित्याह न चेति ।
किञ्चेति । कर्षू इति । चतुरङ्गुलगम्भीराषदन्तरास्तथाखता वित-
[L12

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari:

१२४ ' दत्तकमीमांसा ।
अथ दत्तकविभागः । तत्र वशिष्ठः । तस्मिश्चेत् प्रतिगृहीते
औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याद्दत्तक इति । तदभावे तु
सर्व्वहरः ।
इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजश्रीनन्दपण्डित-
विरचिता दत्तकमीमांसा समाप्ता ।
प्रकरणान्तरमाह अथेति । 'तस्मिन्' तस्मिन्निति । दत्तके इत्यर्थः ।
तस्य संहितायां प्रक्रान्तत्वादनुवृत्ते । 'तदभावे' औरसाद्यभावे इत्यर्थः
औरसाभावे क्षेत्रजादिसत्त्वेऽपि चतुर्थांशभागस्य शास्त्रीयत्वादिति ।
तदयं प्रकरणसङ्क्षेप ।
पिण्डोदकनामसंकीर्त्तनाशौचतामन्दिहरादिसर्व्वकार्य्यार्थं औरस-
पुत्राभावे दत्तकादयः प्रतिनिधिध कर्तव्या । तत्रापि कलौ दत्तक-
कृत्रिमावेव कर्त्तव्यौ, अन्येषां निषे

[Header] दत्तकमीमांसा । १२५

एकपुत्रस्य द्व्यामुष्यायणत्वसिद्धिः। कश्चि द्व्यामुष्यायणो भवितुमर्हति
तस्य पुत्रान्तरस्यानुपपन्नेन तदन्तर्गतत्वात् पुत्रिकाकरणे नाधिकारः।
दुर्भिक्षाद्यापदं विना पुत्रदाननिषेधः, दाने दातुरेव दोषो ग्रहीतुः
प्रत्यवायो नास्ति। विधवाया नाधिकारः, शूद्रकर्त्तृकपुत्रग्रहणस्थले
ब्राह्मणाद्वारा होमः शास्त्रार्थः। जीवति भर्त्तरि पूर्वं तदनुमतायाः
पश्चाद्विधवाया अपि पुत्रग्रहणाधिकारः। जीवति पत्न्योस्तदनुमतौ
स्त्रियाः पुत्रदानाधिकारः। प्रोषिते प्रेते वा तदनुमतिं विनापि
पञ्चाब्दाः पुत्रपरिग्रहकालः, तत्राकृतजातकर्मार्दिमुख्यः कृतचूड़ो
गौणः कृतचूड़स्तु गृहीत उभयतस्विदं विनापि द्व्यामुष्यायणः, सम्बिदा
तु यदाकदापिदत्तोगृहीतोद्वामुष्यायणः जनकेन कृतजातकर्मादिचूडा-
पर्य्यन्तसंस्कारः पुत्रो गृहीत। यथाविधिपरिगृहीतोऽपि तस्य दासः।
पञ्चाब्दानन्तरं अकृतजातकर्मार्दिरपि गृहीतोऽपि दासः, पश्चाब्दा-
नन्तरं अकृतजातकर्मार्दिरपि गृहीत्वा तत्संस्कारकरणेऽपि दास एव।
दासपुत्रस्तु प्रतिग्रहीत्रा विवाहणीयो ग्रासाच्छादनदानैः प्रतिपाल-
नीयश्च भवति। विवाहे प्रतिग्रहीतृगोत्रोल्लेखसमाचारः, कृतचूड़प्रभृतौ
पुत्रेऽपिविधिरावश्यकः; भ्रातृपुत्रग्रहणसम्भवेऽन्यपुत्रग्रहणनिषेधः यत्क-
रणे न प्रकृतहानिः ग्रहीतुः प्रत्यवायमात्रं; सर्वेषां सजातीयपुत्रग्राह्य-
त्वेऽपि सन्निहितः सपिण्डो मुख्यः, तदम्पत्तौ भिन्नगोत्रसपिण्ड ग्रासन्नः।
सपिण्डः सप्तमपुरुषावधिकः। तदभावे सकुल्यः सच दशम-
पुरुषावधिकः। तदभावे सोदक आसन्नः सच चतुर्दशपुरुषावधिकः।
सद्भावे सगोत्रः सचैकविंशतितमपुरुषावधिकः। तदभावे सगोत्र-
सजातीयः, तदभावे भिन्नगोत्रोऽपि सजातीयः। एतेषामादिपुत्रग्रहणे
यन्मातरि नियोगः सम्भवति तादृशः पुत्रो ग्राह्यः। भ्रात्रा भगिनी-
पुत्रो भगिन्या वा भ्रातृपुत्रो न ग्राह्यः, श्लोकोऽनेय विधीति।
सपिण्डवेशयोः पुरोहितगोत्रेणैव समीपस्थत्वं, एतद्भागे ग्रहीतृकुले

१२६ दत्तकमीमांसा ।
पिण्डान्वयरूपं त्रैपुरुषिकं सापिण्ड्यं अगोत्राविवाह्यत्वप्रयोजकं,
जनककुले सामान्यावयवान्वयरूपं सापिण्ड्यं न पिण्डान्वयरूपं, व्यपैति
ददतः स्वधेत्यनेनापवादात् ।
दत्तकादयो द्विविधाः, केचित् नित्यवद्द्यामुष्यायणाः केचिदनित्य-
वद्द्यामुष्यायणाः । ये जनकप्रतिग्रहीत्रोरावयोरयं पुत्र इति संप्रति-
पन्नास्ते नित्यवद्द्यामुष्यायणाः । ये च चूडापर्यन्तसंस्कारैर्जनकेन कृता
उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहीत्रा ते अनित्यवद्द्यामुष्यायणाः । यस्मात्
जातमात्रस्य ग्रहणे उभयगोत्रेण संस्काराभावेन ग्रहीतृमात्रपुत्रतया
जनकपुत्रत्वाभावादेतेऽनित्याः । सगोत्रपरिग्रहेऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्र-
मात्रं प्रतिग्रहीतृजनकगोत्रसाम्येऽपि प्रतिग्रहीतृगोत्रमात्रव्यपदेशः
शास्त्रीयः । यत् फलमेतत् यत् तद्गोत्राभावेन जनकपिण्डदानाधिकार
इति । दत्तकेन प्रतिग्रहीतृशाखोक्तं कर्म्म कर्त्तव्यम् । शुद्धदत्तकादीनां
प्रतिग्रहीत्रा मातुः पित्रादयो मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहाः
श्राद्धे तेषां देवतत्वं नतु जनन्याः । द्वयामुष्यायणदत्तकादीनान्तु
जनन्याः प्रतिग्रहीत्र्या अपि पित्रादयो मातामहादयः । अकृतदार-
कत्तृकदत्तकादिपुत्रग्रहणे मातामहपक्षो नास्ति । प्रमीतदारेण दत्त-
कादिग्रहणे प्रतिग्रहीत्र्या मातुः पित्रादयो मातामहादयः । प्रति-
ग्रहीतृकुलदेवताकुलधर्म्मावेव दत्तकस्य नतु जनककुलदेवताकुल-
धर्म्मावपि ।
ज्येष्ठसापत्नभ्रातृसत्त्वे कनिष्ठस्य विवाहाग्निहोत्रकरणे न तयोः
परिवेत्तृपरिवित्ती । जनककुले ज्येष्ठभ्रातृसत्त्वे वयःकनिष्ठदत्तकस्य
विवाहादौ न तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । देवरोत्पादितस्य क्षेत्र-
जस्य देवरौरसपुत्रस्य ज्येष्ठत्वेऽपि कनिष्ठक्षेत्रजस्य विवाहादौ न
तयोः परिवेत्तृत्वपरिवित्ती । प्रतिग्रहीतृकुलश्राद्धीयद्रव्यं दत्तकाय
प्रतिग्रहीतृजनककुलश्राद्धीयद्रव्यं द्वयामुष्याणाय न देयम् । औरस-