दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१२२ दत्तकमीमांसा ।
दैवत्वमौरसस्य त्रिपौरुषम् । सर्व्वेचानेकगोत्राणामेकोद्दिष्टं क्षये-
ऽहनीतिपराशरवाक्ये क्षयाहपदोपादानात् । नचात्राप्यनेकगोत्र-
पदं मातामहादिपरं तस्य पित्रौरसपदसमभिव्याहारेण चौरस-
प्रतियोग्यनौरसपुत्रपरत्वस्यैवौचित्यात् । अन्यथा पितुः पुत्रेण
, क्षयेऽहणि त्रिपुरुषं कर्त्तव्यमित्येतावत्तैवार्थसिद्धौ शौरसपदोपादा-
नानर्थक्यापातात् । नच मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव
भवतीति नियमोऽस्ति । तथाच मरीचिः । मातुः पितरमारभ्य
त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषान्तु पितृवत् श्राद्धं कुर्य्युर्दुहितृ-
सूनव इति । अत्र त्रयाणां मातामहानां श्राद्धविधानात् पार्व्वण-
मवगम्यते । नच पितृवदित्यनेन मातामहानामपि पार्व्वणैको-
द्दिष्टयोर्विकल्पः । तस्य मातामहश्राद्धनित्यताविधानपरत्वात् ।
रिति । ‘गतस्य’ मृतस्य । ‘दैवत्वं’ श्राद्धोद्देश्यत्वं तथा च चौरसेन
सर्व्वत्र पितृमातामहादिश्राद्धे क्षयाहे पार्व्वणमेव कर्त्तव्यम् । अनेक-
गोत्रपदवाच्यैर्दत्तकादिभिश्च एकोद्दिष्टमेव कर्त्तव्यमिति भावः । अनेक-
गोत्राणां मातामहानामिति तु नार्थः तथात्वे चौरसपदप्रयोगस्य
वैय्यर्थ्यात् पुत्रेण क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यमित्यनेनैव मातामहानां
क्षयाहे एकोद्दिष्टस्य कर्त्तव्यताया अभिहितत्वात् तथाच चौरसपद-
सामर्थ्यात् व्यावृत्त्या अनेकगोत्राणामित्यस्यानौरसपुत्रादिवाचकता
युक्ता । नच मातामहस्य क्षयाहे पार्व्वणविधानायमेवतदिति
वाच्यं वक्ष्यमाणमरीचिवचनेन मातामहानामपि क्षयाहे पार्व्वणाभि-
धानात् । पार्व्वणे कुरुते यस्तु केवलं पितृकार्यात् । मातामहानां न
कुरुते पितृहा स प्रजापते इति वचनात् । ननु यथा क्षेत्रजौरसाभ्यां
पितुः क्षयाहे पार्व्वणं कर्त्तव्यं इतरैरेकोद्दिष्टं, तथा चौरसक्षेत्र-